ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀ

Question-1

ନିମ୍ନଲିଖୂତ କେଉଁ ଯୋଡା ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ ।
(a) ସୋଡ଼ିୟମ୍‌ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଦ୍ରବଣ ଏବଂ ତମ୍ବାଧାତୁ ।
(b) ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଦ୍ରବଣ ଏବଂ ଏଲୁମିନିୟମ୍ ଧାତୁ ।
© ଫେରସ୍ ସଲ୍‌ଫେଟ୍ ଦ୍ରବଣ ଏବଂ ସିଲ୍‌ଭର୍ ଧାତୁ ।
(d) ସିଲ୍‌ଭର୍ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ ଦ୍ରବଣ ଏବଂ ତମ୍ବା ଧାତୁ ।

ଉତ୍ତର: (d) ସିଲ୍‌ଭର୍ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ ଦ୍ରବଣ ଏବଂ ତମ୍ବା ଧାତୁ ।
(କାରଣ: ତମ୍ବା, ସିଲ୍‌ଭର୍ ଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ, ତେଣୁ ଏହା ଦ୍ରବଣରୁ ସିଲ୍‌ଭର୍‌କୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରିପାରିବ ।)

Question-2

ନିମ୍ନଲିଖୂତ କେଉଁ ପ୍ରଣାଳୀ ଲୁହା ତାଓ୍ବାକୁ କଳଙ୍କି ନିରୋଧପାଇଁ ବିନିଯୋଗ କରି ହେବ ?
(a) ଗ୍ରୀଜ୍ ପ୍ରୟୋଗ ଦ୍ବାରା
(b) ରଙ୍ଗ ପ୍ରଲେପ ଦ୍ଵାରା
© ଜିଙ୍କର ଆବରଣ ପ୍ରୟୋଗ ଦ୍ଵାରା
(d) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ ପ୍ରଣାଳୀ ଦ୍ଵାରା

ଉତ୍ତର: © ଜିଙ୍କର ଆବରଣ ପ୍ରୟୋଗ ଦ୍ଵାରା ।
(କାରଣ: ଲୁହା ତାୱାକୁ ରୋଷେଇ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ଏଥିରେ ଗ୍ରୀଜ୍ କିମ୍ବା ରଙ୍ଗ ଲଗାଇଲେ ତାହା ଉଚ୍ଚ ତାପମାତ୍ରାରେ ତରଳି ବା ଜଳି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବ, ତେଣୁ ଏ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଜିଙ୍କ୍ ଆବରଣ (Galvanization) ସବୁଠାରୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଅଟେ ।)

Question- 3

ଗୋଟିଏ ମୌଳିକ ଅମ୍ଳଜାନ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଗୋଟିଏ ଉଚ୍ଚ ଗଳନାଙ୍କ ବିଶିଷ୍ଟ ଯୌଗିକ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଏହା ଜଳରେ ଦ୍ରବଣୀୟ । ନିମ୍ନ ଉତ୍ତରରୁ ଉକ୍ତ ମୌଳିକଟି ବାଛ ।
(a) କ୍ୟାଲସିୟମ୍
(b) କାର୍ବନ୍
(.c) ସିଲିକନ୍
(d) ଆଇରନ୍

ଉତ୍ତର: (a) କ୍ୟାଲସିୟମ୍
(କାରଣ: କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ଅକ୍ସିଜେନ୍ ସହ ମିଶି କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (CaO) ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହାର ଗଳନାଙ୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଚ୍ଚ ଏବଂ ଏହା ଜଳରେ ସହଜରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୋଇ ଚୂନପାଣି ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ ।)

Question- 4

ଖାଦ୍ୟ ଡବାଗୁଡ଼ିକରେ ଜିଙ୍କଦ୍ଵାରା ପ୍ରଲେପ ନ ହୋଇ ଟିଣରେ ହୋଇଥାଏ କାରଣ :
(a) ଜିଙ୍କ୍ ଟିଣଠାରୁ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟବାନ ଅଟେ ।
(b) ଜିଙ୍କ୍ ଟିଣଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଗଳନାଙ୍କ ବିଶିଷ୍ଟ ।
© ଜିଙ୍କ୍ ଟିଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ।
(d) ଜିଙ୍କ୍ ଟିଣଠାରୁ କମ୍ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ।

ଉତ୍ତର: © ଜିଙ୍କ୍ ଟିଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ।
(କାରଣ: ଜିଙ୍କ୍ ଅଧିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ହୋଇଥିବାରୁ ଖାଦ୍ୟରେ ଥିବା ଜୈବିକ ଅମ୍ଳଗୁଡ଼ିକ ସହ ଏହା ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥ ସୃଷ୍ଟି କରିବାର ଆଶଙ୍କା ଥାଏ । କିନ୍ତୁ ଟିଣ କମ୍ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ହୋଇଥିବାରୁ ଖାଦ୍ୟ ସୁରକ୍ଷିତ ରହେ ।)

Question-5

ତୁମକୁ ଗୋଟିଏ ହାତୁଡ଼ି, ଗୋଟିଏ ବ୍ୟାଟେରୀ, ଗୋଟିଏ ବଲ୍‌ବ, ତାର ଏବଂ ଗୋଟିଏ ସ୍ବିଚ୍ ଦିଆଯାଇଛି ।
(a) ଧାତୁ ଏବଂ ଅଧାତୁର ନମୁନାକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବାପାଇଁ ଏଗୁଡ଼ିକୁ କିପରି ବ୍ୟବହାର କରିବ ?
(b) ଏହି ପରୀକ୍ଷାର ଉପଯୋଗିତାକୁ ନିର୍ଣ୍ଣୟ (Assess) କରି ଧାତବ ଏବଂ ଅଧାତବ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ ।

ଉତ୍ତର:
(a) ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରଣାଳୀ:

• ହାତୁଡ଼ିର ବ୍ୟବହାର: ଦିଆଯାଇଥିବା ନମୁନାଗୁଡ଼ିକୁ ହାତୁଡ଼ିରେ ପିଟିବା। ଯଦି ନମୁନାଟି ପିଟିଲେ ପତଳା ଚଦର (Sheet) ରେ ପରିଣତ ହୁଏ, ତେବେ ତାହା ଧାତୁ (କାରଣ ଧାତୁ ନମନୀୟ)। କିନ୍ତୁ ଯଦି ତାହା ଗୁଣ୍ଡ ହୋଇ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ତେବେ ତାହା ଅଧାତୁ (କାରଣ ଅଧାତୁ ଭଙ୍ଗୁର)।
• ବ୍ୟାଟେରୀ, ବଲ୍‌ବ୍, ତାର ଓ ସୁଇଚ୍‌ର ବ୍ୟବହାର: ଏଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଏକ ବୈଦ୍ୟୁତିକ ପରିପଥ ତିଆରି କରିବା। ଏବେ ପରିପଥର ଦୁଇ ମୁଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ନମୁନାଟିକୁ ରଖି ସୁଇଚ୍ ଅନ୍ କରିବା। ଯଦି ବଲ୍‌ବ୍‌ଟି ଜଳି ଉଠେ, ତେବେ ନମୁନାଟି ବିଦ୍ୟୁତ୍‌ର ସୁପରିବାହୀ ଅଟେ, ଅର୍ଥାତ୍ ଏହା ଏକ ଧାତୁ। ଯଦି ବଲ୍‌ବ୍ ନ ଜଳେ, ତେବେ ତାହା ଅଧାତୁ।

(b) ଉପଯୋଗିତା ଓ ପାର୍ଥକ୍ୟ:
ଏହି ସରଳ ପରୀକ୍ଷାଗୁଡ଼ିକ ଧାତୁ ଓ ଅଧାତୁକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ପାଇଁ ଖୁବ୍ ଉପଯୋଗୀ ଅଟେ। ହାତୁଡ଼ି ପରୀକ୍ଷା ଆମକୁ ପଦାର୍ଥର ନମନୀୟତା (Malleability) ଓ ଭଙ୍ଗୁରତା (Brittleness) ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଜଣାଇଥାଏ। ସେହିପରି ବୈଦ୍ୟୁତିକ ପରିପଥର ପରୀକ୍ଷା ଆମକୁ ପଦାର୍ଥର ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରିବାହିତା (Electrical Conductivity) ପ୍ରମାଣ କରିଥାଏ। ଏହି ଦୁଇଟି ଭୌତିକ ଧର୍ମ ମାଧ୍ୟମରେ ଆମେ ସହଜରେ ଧାତୁ ଏବଂ ଅଧାତୁ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିପାରିବା।

Question-6

ଏମ୍ଫୋଟେରିକ୍ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ? ଏହି ଅକ୍‌ସାଇଡ୍‌ର ଦୁଇଟି ଉଦାହରଣ ଦିଅ ।

ଉତ୍ତର:
ଯେଉଁ ଧାତବ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ଗୁଡ଼ିକ ଉଭୟ ଅମ୍ଳ (Acid) ଏବଂ କ୍ଷାର (Base) ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଲବଣ ଏବଂ ଜଳ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏମ୍ଫୋଟେରିକ୍ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ (ଉଭୟଧର୍ମୀ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍) କୁହାଯାଏ। ଏଗୁଡ଼ିକ ଉଭୟ ଅମ୍ଳୀୟ ଏବଂ କ୍ଷାରୀୟ ଗୁଣ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥାନ୍ତି।
ଦୁଇଟି ଉଦାହରଣ ହେଉଛି:
୧. ଏଲୁମିନିୟମ୍ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ($Al_2O_3$)
୨. ଜିଙ୍କ୍ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ($ZnO$)

Question-7

ଦୁଇଟି ଧାତୁର ନାମ ଦର୍ଶାଅ ଯାହାକି ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍‌କୁ ଲଘୁ ଅମ୍ଳରୁ ବିସ୍ଥାପନ କରେ ଏବଂ ଦୁଇଟି ଧାତୁର ନାମ ଦର୍ଶାଅ ଯାହା ଏପରି କରେ ନାହିଁ ।

ଉତ୍ତର:

• ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍‌କୁ ଲଘୁ ଅମ୍ଳରୁ ବିସ୍ଥାପନ କରୁଥିବା ଦୁଇଟି ଧାତୁ: ଜିଙ୍କ୍ (Zn) ଏବଂ ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ (Mg)। (କାରଣ ଏହି ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ସକ୍ରିୟତା ଅନୁକ୍ରମରେ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଠାରୁ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ଅଧିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ)।

• ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍‌କୁ ଲଘୁ ଅମ୍ଳରୁ ବିସ୍ଥାପନ କରୁନଥିବା ଦୁଇଟି ଧାତୁ: ତମ୍ବା (Cu) ଏବଂ ରୂପା (Ag)। (କାରଣ ଏଗୁଡ଼ିକ ସକ୍ରିୟତା ଅନୁକ୍ରମରେ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଠାରୁ ତଳେ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ କମ୍ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ)।

Question- 8

ବୈଦ୍ୟୁତିକ ଶୋଧନ ଗୋଟିଏ ଧାତୁ M ପାଇଁ, ଏନୋଡ୍, କ୍ୟାଥୋଡ୍ ଏବଂ ବୈଦ୍ୟୁତିକ ବିଶ୍ଳେଷ୍ୟ ରୂପେ କାହାକୁ ନିଆଯିବ ?

ଉତ୍ତର:

ଧାତୁ ‘M’ ର ବୈଦ୍ୟୁତିକ ଶୋଧନ (Electrolytic refining) ପାଇଁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ନିଆଯିବ:

• ଏନୋଡ୍ (Anode): ଅଶୁଦ୍ଧ ଧାତୁ ‘M’ ର ଏକ ମୋଟା ପାତ।

• କ୍ୟାଥୋଡ୍ (Cathode): ବିଶୁଦ୍ଧ ଧାତୁ ‘M’ ର ଏକ ପତଳା ପାତ।

• ବୈଦ୍ୟୁତିକ ବିଶ୍ଳେଷ୍ୟ (Electrolyte): ଧାତୁ ‘M’ ର ଏକ ଲବଣ ଦ୍ରବଣ (Salt solution)।

Question-9

ଜଣେ ଚେପ୍‌ଟା ଚାମଚରେ ସଲ୍‌ଫର ପାଉଡର ନେଇ ଉତ୍ତପ୍ତ କଲା ଏବଂ ଗୋଟିଏ ପରୀକ୍ଷାନଳୀକୁ ଓଲଟାଇ ବାହାରୁଥିବା ଗ୍ୟାସ୍‌କୁ ସଂଗ୍ରହ କଲା ।

(a) ଗ୍ୟାସ୍‌ର କ୍ରିୟାଶୀଳତା–
(i) ଶୁଷ୍କ ଲିଟମସ୍ କାଗଜ ଉପରେ କ’ଣ ହେବ ?
(ii) ଆର୍ଦ୍ର ଲିଟମସ୍ କାଗଜ ଉପରେ କ’ଣ ହେବ ?

(b) ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ଏକ ସମତୁଲ ସମୀକରଣ ଲେଖ ।

ସଲ୍‌ଫର ପାଉଡର୍‌କୁ ଉତ୍ତପ୍ତ କଲେ ତାହା ଅକ୍ସିଜେନ୍ ସହ ମିଶି ସଲ୍‌ଫର୍ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ($SO_2$) ଗ୍ୟାସ୍ ସୃଷ୍ଟି କରେ।

• (a) ଗ୍ୟାସ୍‌ର କ୍ରିୟାଶୀଳତା:

  • (i) ଶୁଷ୍କ ଲିଟମସ୍ କାଗଜ ଉପରେ: କୌଣସି ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ (ରଙ୍ଗ ବଦଳିବ ନାହିଁ), କାରଣ ଜଳର ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଏହା ଆୟନ୍ ସୃଷ୍ଟି କରେ ନାହିଁ ବା ଅମ୍ଳୀୟ ଗୁଣ ଦେଖାଏ ନାହିଁ।

  • (ii) ଆର୍ଦ୍ର ଲିଟମସ୍ କାଗଜ ଉପରେ: ଆର୍ଦ୍ର ନୀଳ ଲିଟମସ୍ କାଗଜ ଲାଲ୍ ହୋଇଯିବ, କାରଣ ଏହି ଗ୍ୟାସ୍ ଆର୍ଦ୍ରତା (ଜଳ) ସହ ମିଶି ଏକ ଅମ୍ଳ (ସଲ୍‌ଫ୍ୟୁରସ୍ ଏସିଡ୍) ସୃଷ୍ଟି କରେ ଯାହାକି ଅମ୍ଳୀୟ ପ୍ରକୃତିର ଅଟେ।

• (b) ସମତୁଲ ସମୀକରଣ: $S(s) + O_2(g) \rightarrow SO_2(g)$

Question-10

ଲୁହାର କଳଙ୍କି ନିରୋଧ ପାଇଁ ଦୁଇଟି ଉପାୟ ଲେଖ ।

ଉତ୍ତର:

ଲୁହାରେ କଳଙ୍କି ଲାଗିବାକୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରିବାର ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ଉପାୟ ହେଲା:

1. ରଙ୍ଗ କିମ୍ବା ତେଲ ଲଗାଇବା: ଲୁହା ପୃଷ୍ଠରେ ରଙ୍ଗ (Paint), ଗ୍ରୀଜ୍ କିମ୍ବା ତେଲ ଲଗାଇଲେ ଏହା ସିଧାସଳଖ ଆର୍ଦ୍ର ବାୟୁ (ଜଳ ଓ ଅକ୍ସିଜେନ୍) ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିପାରେ ନାହିଁ।

2. ଗାଲ୍‌ଭାନାଇଜିଙ୍ଗ୍ (Galvanizing) ବା ଜିଙ୍କ୍ ଲେପନ: ଲୁହା କିମ୍ବା ଷ୍ଟିଲ୍ ଉପରେ ଜିଙ୍କ୍ ଧାତୁର ଏକ ପତଳା ପ୍ରଲେପ ଦେଲେ ଏହା କଳଙ୍କିରୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରହେ।

Question-11

ଅଧାତୁ ସହ ଅକ୍ସିଜେନ୍‌ର ସଂଯୋଗ ହେଲେ କେଉଁ ପ୍ରକାରର ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ?

ଉତ୍ତର:

ଅଧାତୁ ସହ ଅକ୍ସିଜେନ୍‌ର ସଂଯୋଗ ହେଲେ ସାଧାରଣତଃ ଅମ୍ଳୀୟ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ (Acidic Oxides) ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। (ଯେପରିକି ସଲ୍‌ଫର୍ ଅକ୍ସିଜେନ୍ ସହ ମିଶି ସଲ୍‌ଫର୍ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ସୃଷ୍ଟି କରେ ଯାହା ଜଳରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୋଇ ଅମ୍ଳ ସୃଷ୍ଟି କରେ)।

Question-12

କାରଣ ଦର୍ଶାଅ:

(a) ପ୍ଲାଟିନମ, ସୁନା ଏବଂ ରୂପା ଗହଣା ତିଆରିରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।

(b) ତେଲ ଭିତରେ ସୋଡ଼ିୟମ୍‌, ପୋଟାସିୟମ୍ ଓ ଲିଥିୟମ୍‌କୁ ରଖାଯାଏ ।

© ଯଦିଓ ଏଲୁମିନିୟମ୍ ଏକ ଉଚ୍ଚ କ୍ରିୟାଶୀଳ ମୌଳିକ, ତଥାପି ଏହାକୁ ରନ୍ଧନ ବାସନକୁସନ ତିଆରିରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।

(d) ଧାତୁ ନିଷ୍କାସନ ପ୍ରଣାଳୀରେ କାର୍ବୋନେଟ୍ ଓ ସଲ୍‌ଫାଇଡ୍ ଧାତୁପିଣ୍ଡକୁ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍‌ରେ ପରିଣତ କରାଯାଏ ।

ଉତ୍ତର:

• (a) ପ୍ଲାଟିନମ୍, ସୁନା ଏବଂ ରୂପା ଅତ୍ୟନ୍ତ ନମନୀୟ, ତନ୍ୟ ଏବଂ ଏମାନଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଲ ଧାତବ ଦୀପ୍ତି ଥାଏ। ଏଗୁଡ଼ିକ ସକ୍ରିୟତା ଅନୁକ୍ରମର ସବୁଠାରୁ ତଳେ ଥିବାରୁ, ଏଗୁଡ଼ିକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଣପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ। ଏଣୁ ବାୟୁ ବା ଜଳ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଲେ ଏଗୁଡ଼ିକର ଔଜ୍ଜ୍ୱଲ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଗହଣା ତିଆରି ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

• (b) ସୋଡ଼ିୟମ୍, ପୋଟାସିୟମ୍ ଏବଂ ଲିଥିୟମ୍ ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ଧାତୁ ଅଟନ୍ତି। ଏଗୁଡ଼ିକୁ ବାହାରେ ଖୋଲା ରଖିଲେ ସେଗୁଡ଼ିକ ବାୟୁର ଅକ୍ସିଜେନ୍ ଏବଂ ଆର୍ଦ୍ରତା ସହ ତୀବ୍ର ବେଗରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ନିଆଁ ଧରିଯାଏ। ଏହି ଦୁର୍ଘଟଣାରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବା ପାଇଁ ଏଗୁଡ଼ିକୁ କିରୋସିନ୍ ତେଲରେ ବୁଡ଼ାଇ ରଖାଯାଏ।

• (.c) ଏଲୁମିନିୟମ୍ ବାୟୁ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଲେ ଏହାର ପୃଷ୍ଠରେ ଏକ ପତଳା ତଥା ଶକ୍ତ ଏଲୁମିନିୟମ୍ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍‌ର ଆବରଣ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରତିରୋଧକ ସ୍ତର ଏଲୁମିନିୟମ୍‌କୁ ଅଧିକ ସଂକ୍ଷାରଣ ବା କ୍ଷୟରୁ ରକ୍ଷା କରେ। ଏହାସହ ଏହା ତାପର ଏକ ଉତ୍ତମ ସୁପରିବାହୀ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହାକୁ ବାସନକୁସନ ତିଆରିରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

• (d) କୌଣସି ଧାତୁକୁ ତାହାର ସଲ୍‌ଫାଇଡ୍ କିମ୍ବା କାର୍ବୋନେଟ୍ ଯୌଗିକରୁ ସିଧାସଳଖ ବିଜାରଣ କରି ନିଷ୍କାସନ କରିବା ଅପେକ୍ଷା ତାହାର ଅକ୍‌ସାଇଡ୍‌ରୁ ବିଜାରଣ (Reduction) କରି ଧାତୁ ପାଇବା ବହୁତ ସହଜ ହୋଇଥାଏ। ସେଥିପାଇଁ ନିଷ୍କାସନ ପୂର୍ବରୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ରୋଷ୍ଟିଙ୍ଗ୍ କିମ୍ବା କାଲ୍‌ସିନେସନ୍ ପ୍ରଣାଳୀ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଥମେ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍‌ରେ ପରିଣତ କରାଯାଏ।
  ପ୍ରଦତ୍ତ ଦସ୍ତାବେଜ ଏବଂ ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀର ପାଠ୍ୟବସ୍ତୁ ଉପରେ ଆଧାର କରି ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରଶ୍ନ 13 ରୁ 16 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ନିମ୍ନରେ ଦିଆଗଲା:

Question-13

ତୁମକୁ ଗୋଟିଏ ମଳିନ ପଡ଼ିଯାଇଥିବା ତମ୍ବା ବାସନ ଦିଆଯାଇଛି । ଏହାକୁ ଲେମ୍ବୁ କିମ୍ବା ତେନ୍ତୁଳି ରସ ଦ୍ଵାରା ସଫା କରାଯାଏ କାହିଁକି ବୁଝାଅ ।

ଉତ୍ତର:

• ତମ୍ବା ବାସନ ବହୁଦିନ ଧରି ଆର୍ଦ୍ର ବାୟୁ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଲେ ଏହା ଉପରେ ଏକ ସବୁଜ ରଙ୍ଗର ‘ବେସିକ୍ କପର୍ କାର୍ବୋନେଟ୍’ ($CuCO_{3} \cdot Cu(OH)_{2}$) ର ଆସ୍ତରଣ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଯାହା ଫଳରେ ଏହା ମଳିନ ପଡ଼ିଯାଏ । ଏହି ସବୁଜ ଆସ୍ତରଣଟି କ୍ଷାରୀୟ (Basic) ପ୍ରକୃତିର ଅଟେ ।

• ଲେମ୍ବୁ କିମ୍ବା ତେନ୍ତୁଳି ରସରେ ଖଟା ଅମ୍ଳ (ଯଥା: ସାଇଟ୍ରିକ୍ ବା ଟାର୍ଟାରିକ୍ ଏସିଡ୍) ଥାଏ । ଏହି ଅମ୍ଳ, ତମ୍ବା ପୃଷ୍ଠରେ ଥିବା କ୍ଷାରୀୟ ଆସ୍ତରଣ ସହ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ତାହାକୁ ପ୍ରଶମିତ ଓ ଦ୍ରବୀଭୂତ କରିଦିଏ । ଫଳରେ ଉପର ସ୍ତରଟି ସଫା ହୋଇ ତମ୍ବା ବାସନଟି ପୁଣି ଥରେ ନୂଆ ଭଳି ଚକ୍‌ଚକ୍ କରେ ।

Question-14

ରାସାୟନିକ ପ୍ରକୃତିକୁ ଆଧାର କରି ଧାତୁ ଏବଂ ଅଧାତୁ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟ ଲେଖ ।

ଉତ୍ତର:

ରାସାୟନିକ ପ୍ରକୃତିକୁ ଭିତ୍ତି କରି ଧାତୁ ଓ ଅଧାତୁ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ମୁଖ୍ୟ ପାର୍ଥକ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

1. ଆୟନ୍ ଗଠନ: ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ଇଲେକ୍‌ଟ୍ରନ୍ ହରାଇ ଯୁକ୍ତାତ୍ମକ ଆୟନ୍ (କାଟାୟନ୍) ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି । ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଅଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ଇଲେକ୍‌ଟ୍ରନ୍ ଗ୍ରହଣ କରି ବିଯୁକ୍ତାତ୍ମକ ଆୟନ୍ (ଆନାୟନ୍) ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ।

2. ଅକ୍‌ସାଇଡ୍‌ର ପ୍ରକୃତି: ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ଅକ୍ସିଜେନ୍ ସହ ମିଶି ସାଧାରଣତଃ କ୍ଷାରୀୟ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ (Basic oxides) ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି (ଯଥା: $Na_{2}O, CaO$) । କିନ୍ତୁ ଅଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ଅକ୍ସିଜେନ୍ ସହ ମିଶି ସାଧାରଣତଃ ଅମ୍ଳୀୟ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ (Acidic oxides) ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି (ଯଥା: $SO_{2}, CO_{2}$) ।

3. ଅମ୍ଳ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା: ଅଧିକାଂଶ ଧାତୁ ଲଘୁ ଅମ୍ଳ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ($H_{2}$) ଗ୍ୟାସ୍ ବିସ୍ଥାପିତ କରନ୍ତି । ମାତ୍ର ଅଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ ଲଘୁ ଅମ୍ଳ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରନ୍ତି ନାହିଁ ।

4. ଜାରଣ-ବିଜାରଣ: ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ଇଲେକ୍‌ଟ୍ରନ୍ ତ୍ୟାଗ କରୁଥିବାରୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ତମ ବିଜାରକ (Reducing agents) ଅଟନ୍ତି । ଅଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ଇଲେକ୍‌ଟ୍ରନ୍ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବାରୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ତମ ଜାରକ (Oxidizing agents) ଅଟନ୍ତି ।

Question-15

ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ସୁନାରି ବେଶରେ ଘରକୁ ଘର ବୁଲି ପୁରୁଣା ମଳିନ ସୁନା ଗହଣାକୁ ନୂଆ ଭଳି ଚକ୍‌ଚକ୍ କରିଦେବାର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଲା । ଜଣେ ମହିଳା ତାକୁ ବିଶ୍ୱାସ କରି ନିଜର ସୁନା ଚୁଡ଼ି ଦେଲେ । ସେ ଏହାକୁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଦ୍ରବଣରେ ବୁଡ଼ାଇଲା । ଚୁଡ଼ିଗୁଡ଼ିକ ନୂଆ ଭଳି ଚକ୍‌ଚକ୍ କଲା, କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକର ଓଜନ ବହୁତ କମିଯାଇଥିଲା । ତୁମେ କହିପାରିବ କି ସେହି ଠକ ବ୍ୟକ୍ତି ଜଣକ କେଉଁ ଦ୍ରବଣ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲା? ଏହା କିପରି କାମ କଲା ?

ଉତ୍ତର:

• ସେହି ଠକ ବ୍ୟକ୍ତି ଜଣକ ‘ଅମ୍ଳରାଜ’ (Aqua Regia) ନାମକ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଦ୍ରବଣ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲା । ଏହା ହେଉଛି ଗାଢ଼ ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍ (HCl) ଏବଂ ଗାଢ଼ ନାଇଟ୍ରିକ୍ ଏସିଡ୍ ($HNO_{3}$) ର ୩:୧ ଅନୁପାତର ଏକ ସତେଜ ମିଶ୍ରଣ ।

• ଏହା କିପରି କାମ କଲା: ସୁନା ଏକ ଅଣପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ଧାତୁ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ‘ଅମ୍ଳରାଜ’ ଦ୍ରବଣ ଏତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯେ ଏହା ସୁନାକୁ ନିଜ ଭିତରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ (Dissolve) କରିଦେଇପାରେ । ସୁନା ଚୁଡ଼ିକୁ ସେହି ଦ୍ରବଣରେ ବୁଡ଼ାଇବା ଫଳରେ ଚୁଡ଼ିର ଉପର ସ୍ତରଟି ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୋଇ ଦ୍ରବଣରେ ମିଶିଗଲା । ଫଳରେ ଭିତରର ଚକ୍‌ଚକ୍ କରୁଥିବା ନୂଆ ସ୍ତର ବାହାରିଲା (ଚୁଡ଼ି ସଫା ଦେଖାଗଲା), କିନ୍ତୁ ଉପର ସ୍ତରର ସୁନା କ୍ଷୟ ହୋଇଯିବା କାରଣରୁ ଚୁଡ଼ିର ଓଜନ ଯଥେଷ୍ଟ କମିଯାଇଥିଲା ।

Question-16

ଗରମ ଜଳର ଟାଙ୍କି (Hot water tanks) ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ ତମ୍ବା (Copper) ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଇସ୍ପାତ (ଷ୍ଟିଲ୍ - ଯାହାକି ଲୁହାର ଏକ ମିଶ୍ରଧାତୁ) ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ନାହିଁ । କାହିଁକି?

ଉତ୍ତର:

ଗରମ ଜଳ ଟାଙ୍କି ପାଇଁ ତମ୍ବା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ କାରଣ:

.1. ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା: ତମ୍ବା (Cu) ଗରମ ଜଳ କିମ୍ବା ବାମ୍ଫ (Steam) ସହିତ ଆଦୌ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଏହା ସୁରକ୍ଷିତ ରହେ । ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଇସ୍ପାତରେ ଲୁହା (Fe) ଥାଏ ଏବଂ ଲୁହା ଉଚ୍ଚ ତାପମାତ୍ରାରେ ଗରମ ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଲୁହା ଅକ୍ସାଇଡ୍ ଏବଂ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ସୃଷ୍ଟି କରେ
$3Fe + 4H_{2}O \rightarrow Fe_{3}O_{4} + 4H_{2}$
ଫଳରେ ଇସ୍ପାତ ଟାଙ୍କିରେ କଳଙ୍କି ଲାଗି ଖରାପ ହୋଇଯିବାର ସମ୍ଭାବନା ଥାଏ ।

.2. ତାପ ପରିବାହିତା: ଇସ୍ପାତ ତୁଳନାରେ ତମ୍ବା ତାପର ଏକ ଅଧିକ ଉତ୍ତମ ସୁପରିବାହୀ ଅଟେ, ଯାହାକି ଗରମ ଜଳ ଟାଙ୍କି ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉପଯୋଗୀ ଅଟେ ।