📌 ଉପକ୍ରମ ଓ ଜନନର ପ୍ରକାରଭେଦ

ଜନନ ବା ପ୍ରଜନନ (Reproduction) ଜୀବମାନଙ୍କର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ବିଶେଷତ୍ୱ।

💡 DEFINITION - ଜନନ (Reproduction): ଯେଉଁ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ନିଜପରି ଏକ ନୂତନ ଜୀବ (ଅପତ୍ୟ - Offspring) ସୃଷ୍ଟି କରି ବଂଶବୃଦ୍ଧି ଓ ବଂଶରକ୍ଷା କରିଥାଏ, ତାହାକୁ ଜନନ କୁହାଯାଏ।

ଜନନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ହୋଇଥାଏ:

1. ଅଲିଙ୍ଗୀ ଜନନ (Asexual Reproduction)

2. ଲିଙ୍ଗୀୟ ଜନନ (Sexual Reproduction)

ଏହାଛଡ଼ା ବହୁ ଉଦ୍ଭିଦରେ ଅଙ୍ଗୀୟ ଜନନ (Vegetative propagation) ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।

🦠 ଅଲିଙ୍ଗୀ ଜନନ (Asexual Reproduction)

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ସାଧାରଣତଃ ଅଣୁଜୀବ, ଏବଂ କେତେକ ନିମ୍ନ ଶ୍ରେଣୀର ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀଠାରେ ଦେଖାଯାଏ।

• ପ୍ରକ୍ରିୟା: ଏଥିରେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଜନକ (Parent) ର ଆବଶ୍ୟକତା ଥାଏ। ମାତୃ କୋଷ ବା ଜନକ କୋଷ (Mother/Parent cell) ର ବିଭାଜନ ଫଳରେ ସିଧାସଳଖ ଅପତ୍ୟ କୋଷ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

• କୋଷ ବିଭାଜନ: ଏହା ସମବିଭାଜନ/ସୂତ୍ରାୟନ (Mitosis) କିମ୍ବା ଏମାଇଟୋସିସ୍ (Amitosis) ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥାଏ।

• ବିଶେଷତ୍ୱ: ଏଥିରେ କୌଣସି ଜନନ କୋଷ (Sex cells/Gametes) ନଥାଏ ଏବଂ ନୂଆ ଜୀବ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନିଜ ଜନକ ପରି ହୋଇଥାଏ।

👫 ଲିଙ୍ଗୀୟ ଜନନ (Sexual Reproduction)

ଲିଙ୍ଗୀୟ ଜନନରେ ବଂଶବିସ୍ତାର କରୁଥିବା ଜୀବମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର କୋଷ ଥାଏ:

1. କାୟିକ ବା ସୋମୀୟ କୋଷ (Somatic cell): ଏହା ଶରୀର ଗଠନ କରେ।

2. ଜାୟକ କୋଷ (Germ cell): ଏହା ଜନନ (Reproduction) ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଭାଗ ନିଏ।

🧬 କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ (Chromosome) ସଂଖ୍ୟାର ମ୍ୟାଜିକ୍!

• ଡିପ୍ଲଏଡ୍ (Diploid - 2n): କାୟିକ କୋଷରେ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ସଂଖ୍ୟା ଯୁଗ୍ମ (Even number) ଆକାରରେ ରହିଥାଏ (ଅର୍ଥାତ୍ 2 ଦ୍ୱାରା ବିଭାଜ୍ୟ)। ଏହି ସଂଖ୍ୟାକୁ ଡିପ୍ଲଏଡ୍ (2n) କୁହାଯାଏ।

  • ଉଦାହରଣ: ମଣିଷରେ 2n = 46, ମକାରେ 2n = 20।

  • କାୟିକ କୋଷର ସମବିଭାଜନ (Mitosis) ଦ୍ୱାରା ଶରୀରର ବୃଦ୍ଧି ଓ ମରାମତି ହୁଏ ଏବଂ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ସଂଖ୍ୟା (2n) ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହେ।

• ଆଦି ଜାୟକ କୋଷ (Primordial germ cells): ପୁରୁଷର ଶୁକ୍ରାଶୟ (Testis), ସ୍ତ୍ରୀର ଡିମ୍ବାଶୟ (Ovary) ଏବଂ ଫୁଲର ପରାଗ ମାତୃ କୋଷ (Pollen mother cell) ଓ ରେଣୁ ମାତୃ କୋଷ (Megaspore mother cell) ରେ ମଧ୍ୟ 2n ସଂଖ୍ୟକ ଗୁଣସୂତ୍ର ଥାଏ।

• ହାପ୍ଲଏଡ୍ (Haploid - n): ଯେତେବେଳେ ଯୁଗ୍ମକ (Gamete) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଅର୍ଦ୍ଧବିଭାଜନ/ଅର୍ଦ୍ଧାୟନ (Meiosis) ପ୍ରକ୍ରିୟା ଘଟେ। ଫଳରେ ଯୁଗ୍ମକ (ଶୁକ୍ରାଣୁ/ଡିମ୍ବାଣୁ ବା ପରାଗରେଣୁ) ରେ ଗୁଣସୂତ୍ର ସଂଖ୍ୟା ଅଧା ହୋଇଯାଏ (n)।

  • ଉଦାହରଣ: ମଣିଷର ଯୁଗ୍ମକରେ n = 23, ମକାରେ n = 10।

💡 DEFINITION - ସମାୟନ (Fertilization): ପୁଂଯୁଗ୍ମକ (n) ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀ ଯୁଗ୍ମକ (n) ର ମିଳନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ସମାୟନ କୁହାଯାଏ। 💡 DEFINITION - ଯୁଗ୍ମଜ (Zygote): ସମାୟନ ଫଳରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ପ୍ରଥମ କୋଷକୁ ଯୁଗ୍ମଜ କୁହାଯାଏ। ଏଥିରେ (n+n = 2n) ସଂଖ୍ୟକ ଗୁଣସୂତ୍ର ଥାଏ।

🔍 ଯୁଗ୍ମକର ପ୍ରକାରଭେଦ (Types of Gametes)

• ସମଯୁଗ୍ମକ (Isogametes): ପୁଂ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ଯୁଗ୍ମକ ଦେଖିବାକୁ ଏକାପରି ଥିଲେ। ଏମାନଙ୍କ ମିଳନକୁ ସମଯୁଗ୍ମନ (Isogamy) କୁହାଯାଏ।

• ଅସମଯୁଗ୍ମକ (Anisogametes): ଯୁଗ୍ମକ ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ। ମିଳନକୁ ଅସମଯୁଗ୍ମନ (Anisogamy) କୁହାଯାଏ।

• ଡିମ୍ବଯୁଗ୍ମନ (Oogamy): ଏକ ବିଶେଷ ପ୍ରକାରର ଅସମଯୁଗ୍ମନ। ଏଥିରେ ପୁଂଯୁଗ୍ମକ (ଶୁକ୍ରାଣୁ) ଛୋଟ, ଗତିଶୀଳ ଓ ସକ୍ରିୟ ଥାଏ ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀ ଯୁଗ୍ମକ (ଡିମ୍ବାଣୁ) ବଡ଼, ସ୍ଥିର ଓ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଥାଏ।

🧫 କୋଷ ବିଭାଜନ (Cell Division)

ଜୀବଜଗତରେ ମୁଖ୍ୟତଃ 2 ପ୍ରକାରର କୋଷ ବିଭାଜନ ଦେଖାଯାଏ:
ସମବିଭାଜନ (Mitosis) ଏବଂ ଅର୍ଦ୍ଧବିଭାଜନ (Meiosis)।

🔄 ସମବିଭାଜନ ବା ସୂତ୍ରାୟନ (Mitosis)

ମାଇଟୋସିସ୍ ସାଧାରଣତଃ ଦୁଇଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ହୁଏ:

1. ନ୍ୟଷ୍ଟି ବିଭାଜନ (Karyokinesis): ପ୍ରଥମେ ନ୍ୟଷ୍ଟି ବିଭାଜିତ ହୁଏ।

2. କୋଷଜୀବକ ବିଭାଜନ (Cytokinesis): ତା’ପରେ କୋଷଜୀବକ ଦୁଇଭାଗ ହୋଇ ଦୁଇଟି ଅପତ୍ୟ କୋଷ ତିଆରି କରେ।

ନ୍ୟଷ୍ଟି ବିଭାଜନର 4 ଟି ଅବସ୍ଥା (Phases of Karyokinesis):

🧠 TRICK: “PMAT” - Prophase, Metaphase, Anaphase, Telophase

1. ଆଦ୍ୟାବସ୍ଥା (Prophase):

   • ପ୍ରଥମେ କ୍ରୋମାଟିନ୍ ଜାଲିକା ମୋଟା ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇ ଗୁଣସୂତ୍ର (Chromosomes) ରେ ପରିଣତ ହୁଏ।

   • ପ୍ରତି ଗୁଣସୂତ୍ର ଲମ୍ବାଲମ୍ବି ଦୁଇଟି ଏକକ ସୂତ୍ର (Chromatid) ରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ କିନ୍ତୁ କେନ୍ଦ୍ର (Centromere) ରେ ଲାଗି ରହେ।

   • ନ୍ୟଷ୍ଟି ଝିଲ୍ଲୀ ଓ ନିନ୍ୟଷ୍ଟି ଉଭେଇ ଯାଆନ୍ତି।

   • ପ୍ରାଣୀ କୋଷରେ ଥିବା କେନ୍ଦ୍ରପିଣ୍ଡ (Centrosome) ଦୁଇଭାଗ ହୋଇ ଦୁଇ ମେରୁକୁ ଯାଏ ଓ ତାରକ (Aster) ଗଠନ କରେ। ଦୁଇ ମେରୁ ମଝିରେ ତର୍କୁତନ୍ତୁ (Spindle fibres) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। (ଉଦ୍ଭିଦ କୋଷରେ ସେଣ୍ଟ୍ରୋଜୋମ୍ ନଥିଲେ ବି ବିଭାଜନ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ହୁଏ)।

2. ମଧ୍ୟାବସ୍ଥା (Metaphase):

   • ଗୁଣସୂତ୍ରଗୁଡ଼ିକ କୋଷର ମଝି ଭାଗ ବା ମଧ୍ୟସମତଳ (Equatorial plane) କୁ ଆସିଯାଆନ୍ତି। ତର୍କୁତନ୍ତୁ ଆସି ଗୁଣସୂତ୍ର କେନ୍ଦ୍ର ସହ ଯୋଡ଼ି ହୁଏ।

3. ଉତ୍ତରାବସ୍ଥା (Anaphase):

   • ଗୁଣସୂତ୍ର କେନ୍ଦ୍ର ଦୁଇଭାଗ ହୋଇଯାଏ।

   • ତର୍କୁତନ୍ତୁ ସଙ୍କୁଚିତ (ଟାଣି) ହେବା ଫଳରେ ଏକକ ସୂତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଦୁଇ ବିପରୀତ ମେରୁ ଆଡ଼କୁ ଯାଆନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ଏଗୁଡ଼ିକ ‘V’ ଆକାର ଧାରଣ କରନ୍ତି।

4. ଅନ୍ତିମାବସ୍ଥା (Telophase):

   • ଏକକ ସୂତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ମେରୁରେ ପହଞ୍ଚି ନୂଆ ଗୁଣସୂତ୍ର ପୁଞ୍ଜ ହୁଅନ୍ତି।

   • ସେଗୁଡ଼ିକ ଚାରିପଟେ ନୂଆ ନ୍ୟଷ୍ଟି ଝିଲ୍ଲୀ ଓ ନିନ୍ୟଷ୍ଟି ତିଆରି ହୁଏ।

କୋଷଜୀବକ ବିଭାଜନ (Cytokinesis):

• ଉଦ୍ଭିଦ କୋଷରେ: ମଝିରେ ଏକ କୋଷପଟ୍ଟିକା (Cell plate) ତିଆରି ହୋଇ କୋଷକୁ ଦୁଇଭାଗ କରେ।

• ପ୍ରାଣୀ କୋଷରେ: କୋଷପଟ୍ଟିକା ତିଆରି ହୁଏନାହିଁ, ବରଂ ସୂକ୍ଷ୍ମସୂତ୍ର (Micro filament) ସାହାଯ୍ୟରେ କୋଷଜୀବକ ସଙ୍କୁଚିତ (ଚିପି) ହୋଇ ଦୁଇଭାଗ ହୁଏ।

✂️ ଅର୍ଦ୍ଧବିଭାଜନ ବା ଅର୍ଦ୍ଧାୟନ (Meiosis)

ଅର୍ଦ୍ଧବିଭାଜନ ଦ୍ୱାରା ଗୋଟିଏ ମାତୃକୋଷରୁ 4 ଟି ଅପତ୍ୟ କୋଷ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ଗୁଣସୂତ୍ର ସଂଖ୍ୟା ଅଧା (n) ହୋଇଯାଏ। ତେଣୁ ଏହାକୁ ନ୍ୟୁନକ ବିଭାଜନ (Reductional division) ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଏହା ଯୁଗ୍ମକ (Gamete) ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

ଏହା ଦୁଇଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ହୁଏ:

1. ପ୍ରଥମ ବିଭାଜନ (Meiosis-I): ଏଥିରେ ଗୁଣସୂତ୍ର ସଂଖ୍ୟା ଅଧା ହୋଇ 2 ଟି କୋଷ ତିଆରି ହୁଏ।

2. ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଭାଜନ (Meiosis-II): ଏହା ଠିକ୍ ମାଇଟୋସିସ୍ ପରି ସମବିଭାଜନ। ଏଥିରୁ ପୁଣି 4 ଟି କୋଷ ତିଆରି ହୁଏ।

(i) ପ୍ରଥମ ବିଭାଜନ (Meiosis-I) ର ଅବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ:

ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି ଆଦ୍ୟାବସ୍ଥା-I (Prophase-I), ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜଟିଳ ଓ ଦୀର୍ଘ। ଏହାର 5 ଟି ଉପାବସ୍ଥା ଅଛି:

🧠 TRICK: “L-Z-P-D-D”

1. ଲେପ୍ଟୋଟିନ୍ (Leptotene): ଗୁଣସୂତ୍ର ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ।

2. ଜାଇଗୋଟିନ୍ (Zygotene): ସଦୃଶ ଗୁଣସୂତ୍ର (Homologous chromosomes) ଗୁଡ଼ିକ ଯୋଡ଼ା ଯୋଡ଼ା ହୋଇ ଲାଗି ରହନ୍ତି। ଏହାକୁ ଆପୁଞ୍ଜନ (Synapsis) କୁହାଯାଏ ଏବଂ ପ୍ରତି ଯୋଡ଼ିକୁ ଯୁଗଳ ଗୁଣସୂତ୍ର (Bivalent) କୁହାଯାଏ।

3. ପାକିଟିନ୍ (Pachytene): ପ୍ରତି ଗୁଣସୂତ୍ରର 2ଟି ଏକକସୂତ୍ର (chromatid) ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ, ତେଣୁ ଯୁଗଳ ଗୁଣସୂତ୍ରରେ ମୋଟ 4 ଟି ସୂତ୍ର ଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଚତୁଃ ଏକକ ସୂତ୍ର (Tetrad) କୁହାଯାଏ।

4. ଡିପ୍ଲୋଟିନ୍ (Diplotene): ଗୁଣସୂତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଅଲଗା ହେବା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କିଛି ବିନ୍ଦୁରେ ଲାଗି ରହନ୍ତି ଯାହାକୁ କାଏଜ୍‌ମା (Chiasma) କୁହାଯାଏ। ଏଠାରେ ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ଭିତରେ ଜିନ୍ ଆଦାନପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି, ଯାହାକୁ ପାରାନ୍ତରଣ (Crossing over) କୁହାଯାଏ। (ଏହାଯୋଗୁଁ ହିଁ ପିଲାମାନେ ବାପାମାଆଙ୍କଠାରୁ ଅଲଗା ଦେଖାଯାଆନ୍ତି!)

5. ଡାଇଆକାଇନେସିସ୍ (Diakinesis): ଗୁଣସୂତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଥୂଳ ଓ ମୁଦ୍ରିକା (ring) ଆକାର ଧାରଣ କରନ୍ତି। ନ୍ୟଷ୍ଟି ଝିଲ୍ଲୀ ଓ ନିନ୍ୟଷ୍ଟି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।

• ମଧ୍ୟାବସ୍ଥା-I: ଯୁଗଳ ଗୁଣସୂତ୍ରଗୁଡ଼ିକ କୋଷର ମଧ୍ୟସମତଳ ଭାଗକୁ ଆସିଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ତର୍କୁତନ୍ତୁ (Spindle fibres) ଗୁଣସୂତ୍ରର କେନ୍ଦ୍ରଭାଗ ସହ ସଂଶ୍ଳିଷ୍ଟ ହୁଏ।

• ଉତ୍ତରାବସ୍ଥା-I: _ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଏକ ବିଶେଷତ୍ୱ ହେଉଛି ଯେ ଗୁଣସୂତ୍ର କେନ୍ଦ୍ରର ବିଭାଜନ ହୁଏନାହିଁ! ଯୁଗଳ ଗୁଣସୂତ୍ରର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୁଣସୂତ୍ର ତାହାର ଦୁଇଟି ଏକକ ସୂତ୍ର ସହ କୋଷର ବିପରୀତ ମେରୁ ଆଡ଼କୁ ଗତି କରେ। ଗୁଣସୂତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଏହି ସମୟରେ V-ଆକାର ଦେଖାଯାଆନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ ହିଁ ଗୁଣସୂତ୍ର ସଂଖ୍ୟା ଅଧା ହୋଇଯାଏ।

• **ଅନ୍ତିମାବସ୍ଥା-I:**ଅର୍ଦ୍ଧେକ ସଂଖ୍ୟକ ଗୁଣସୂତ୍ର ଦୁଇ ମେରୁରେ ଜମା ହୋଇ ଦୁଇଟି ନ୍ୟଷ୍ଟି ତିଆରି କରନ୍ତି। ନ୍ୟଷ୍ଟିଝିଲ୍ଲୀ ଓ ନିନ୍ୟଷ୍ଟି ପୁଣି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଏବଂ କୋଷଜୀବକ ବିଭାଜିତ ହୋଇ 2 ଟି ଅପତ୍ୟ କୋଷ ତିଆରି କରେ।

(ii) ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଭାଜନ (Meiosis-II): ପ୍ରଥମ ବିଭାଜନ ପରେ ପରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଭାଜନ ହୁଏ ଏବଂ ଏହା ଠିକ୍ ସମବିଭାଜନ (Mitosis) ପରି ସମାନ। ଏହାର ଚାରୋଟି ଅବସ୍ଥା ହେଲା: ଆଦ୍ୟାବସ୍ଥା-II, ମଧ୍ୟାବସ୍ଥା-II, ଉତ୍ତରାବସ୍ଥା-II ଏବଂ ଅନ୍ତିମାବସ୍ଥା-II। ଏଥିରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅପତ୍ୟ କୋଷ ଦୁଇ ସମରୂପୀ କୋଷରେ ପରିଣତ ହୁଅନ୍ତି।

• ଫଳାଫଳ: ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଶେଷରେ ଗୋଟିଏ ମାତୃକୋଷରୁ ଅର୍ଦ୍ଧସଂଖ୍ୟକ ଗୁଣସୂତ୍ର ($n$) ଥିବା 4 ଟି ଅପତ୍ୟ କୋଷ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। (ଯଦି ମୂଳ କୋଷରେ 20 ଟି ଗୁଣସୂତ୍ର ଥିଲା, ତେବେ 4 ଟି ଯାକ ଅପତ୍ୟ କୋଷରେ 10 ଟି ଲେଖାଏଁ ଗୁଣସୂତ୍ର ରହିବ)।

⚖️ ସମବିଭାଜନ (Mitosis) ଓ ଅର୍ଦ୍ଧବିଭାଜନ (Meiosis) ମଧ୍ୟରେ ତୁଳନା

ପରୀକ୍ଷାରେ ଏହି ଦୁଇଟି କୋଷ ବିଭାଜନର ପାର୍ଥକ୍ୟ ବହୁତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ସମବିଭାଜନ (Mitosis):

• ସ୍ଥାନ: ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଶରୀର ଗଠନ କରୁଥିବା କାୟିକ କୋଷ (Somatic cell) ଏବଂ ଆଦି ଜାୟକ କୋଷ (Primordial germ cells) ରେ ହୋଇଥାଏ।

• ଗୁଣସୂତ୍ର ସଂଖ୍ୟା: ଏଥିରେ ମାତୃକୋଷ ଏବଂ ଅପତ୍ୟ କୋଷରେ ଗୁଣସୂତ୍ର ସଂଖ୍ୟା ସମାନ ରହେ ($2n$ ରୁ $2n$)।

• ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିଶେଷତ୍ୱ: ଏଥିରେ ଗୁଣସୂତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ବିଭାଜିତ ହୁଅନ୍ତି। କୌଣସି ଆପୁଞ୍ଜନ (Synapsis) କିମ୍ବା ଅଂଶ ବିନିମୟ (Crossing over) ହୁଏନାହିଁ।

• ଉତ୍ତରାବସ୍ଥା (Anaphase): ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଗୁଣସୂତ୍ର କେନ୍ଦ୍ର ଭାଙ୍ଗିଯାଏ ଓ କ୍ରୋମାଟିଡ୍ ମେରୁ ଆଡ଼କୁ ଯାଆନ୍ତି।

• ଫଳାଫଳ: ଗୋଟିଏ ମାତୃକୋଷରୁ 2 ଟି ଅପତ୍ୟ କୋଷ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

ଅର୍ଦ୍ଧବିଭାଜନ (Meiosis):

• ସ୍ଥାନ: ଏହା କେବଳ ଯୁଗ୍ମକ (Gamete) ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଏବଂ ଜନନ କୋଷ (Germ cells) ରେ ହୁଏ।

• ଗୁଣସୂତ୍ର ସଂଖ୍ୟା: ଏହି ବିଭାଜନରେ ଅପତ୍ୟ କୋଷରେ ଗୁଣସୂତ୍ର ସଂଖ୍ୟା ଅଧା ($n$) ହୋଇଯାଏ।

• ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିଶେଷତ୍ୱ: ଏହାର ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ସଦୃଶ ଗୁଣସୂତ୍ର ଯୋଡ଼ା ହୋଇ ଲାଗି ରହନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଂଶ ବିନିମୟ (Crossing over) ହୁଏ।

• ଉତ୍ତରାବସ୍ଥା (Anaphase I): ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଉତ୍ତରାବସ୍ଥାରେ ଗୁଣସୂତ୍ର କେନ୍ଦ୍ର ଭାଙ୍ଗେ ନାହିଁ! ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୁଣସୂତ୍ର ମେରୁ ଆଡ଼କୁ ଯାଏ।

• ଫଳାଫଳ: ଗୋଟିଏ ମାତୃକୋଷରୁ 4 ଟି ଅପତ୍ୟ କୋଷ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

🌿 ଉଦ୍ଭିଦରେ ଜନନ (Reproduction in Plants)

ଉଦ୍ଭିଦରେ ବଂଶବିସ୍ତାର ଉଭୟ ଅଲିଙ୍ଗୀ ଏବଂ ଲିଙ୍ଗୀୟ ଜନନ ପଦ୍ଧତିରେ ହୋଇଥାଏ।

🌱 ଅଲିଙ୍ଗୀ ଜନନ (Asexual Reproduction)

ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ନିମ୍ନଲିଖିତ 4 ପ୍ରକାର ଅଲିଙ୍ଗୀ ଜନନ ଦେଖାଯାଏ:

i) ବିଭାଜନ (Fission): ବୀଜାଣୁ (Bacteria) ଏବଂ କେତେକ ଏକକୋଷୀ ଶୈବାଳ (Algae) ରେ ଦେଖାଯାଏ। ମାତୃକୋଷର ନ୍ୟଷ୍ଟି ଓ କୋଷଜୀବକ ଦୁଇଟି ସମାନ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ଦୁଇଟି ଜୀବ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଦ୍ୱିବିଭାଜନ (Binary fission) କୁହାଯାଏ।

ii) କଳିକନ ବା କୋରକୋଦ୍ଗମ (Budding): ଇଷ୍ଟ୍ (Yeast) ନାମକ କବକରେ ଦେଖାଯାଏ। ମାତୃକୋଷରୁ ଏକ କୋରକ (Bud) ବାହାରେ, ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଏବଂ ପରେ ଛିଣ୍ଡିଯାଇ ଏକ ନୂଆ ଇଷ୍ଟ୍ କୋଷରେ ପରିଣତ ହୁଏ।

iii) ରେଣୁଭବନ (Sporulation): ଛତୁ (Mushroom) ଓ ଫିମ୍ପି ଜାତୀୟ କବକରେ ଏହା ଦେଖାଯାଏ।

• କଳାରଙ୍ଗର ଅସଂଖ୍ୟ ରେଣୁ (Spore) ଜଳ ବା ବାୟୁରେ ଭାସି ଅନୁକୂଳ ପରିବେଶରେ ଗଛ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।

• ୟୁଲୋଥ୍ରିକ୍ସ (Ulothrix) ରେ 4 ବା ଅଧିକ ଚଳରେଣୁ (Zoospore) ଜାତ ହୁଏ।

• ପେନିସିଲିୟମ୍ (Penicillium) ରେ ଅଚଳରେଣୁ (Conidia) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

• ପାଇଥିୟମ୍ (Pythium) କବକ ଆର୍ଦ୍ର ପରିବେଶରେ ଚଳରେଣୁ ଓ ଶୁଖିଲା ପରିବେଶରେ ଅଚଳରେଣୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ।

iv) ଅଙ୍ଗୀୟ ଜନନ (Vegetative Propagation):

💡 DEFINITION: ଯେତେବେଳେ ଉଦ୍ଭିଦର କୌଣସି ଅଙ୍ଗ ଯଥା ପତ୍ର, ମୂଳ କିମ୍ବା କାଣ୍ଡରୁ ଏକ ନୂତନ ଉଦ୍ଭିଦ ଜାତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଅଙ୍ଗୀୟ ଜନନ କୁହାଯାଏ।

• ଉଦାହରଣ: ଆଖୁ, କଦଳୀ (କାଣ୍ଡରୁ), ଅମରପୋଇ (ପତ୍ରଧାରରୁ), ଶତମୂଳୀ, ଡାଲିଆ (ମୂଳରୁ), ପିଆଜ, ଅଦା, ହଳଦୀ (ଭୂନିମ୍ନସ୍ଥ କାଣ୍ଡରୁ)।

• ପ୍ରକାରଭେଦ:

  • (କ) ବିଖଣ୍ଡନ (Fragmentation): ସ୍ପାଇରୋଗାଇରା (Spirogyra) ପରି ଶୈବାଳର ଦେହ ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ ହୋଇ ପ୍ରତି ଖଣ୍ଡରୁ ନୂଆ ଗଛ ହୁଏ।

  • (ଖ) ଛେଦନ (Cutting): ବାକ୍ସ ଗଛ ଓ ମନିପ୍ଲାଣ୍ଟର କାଣ୍ଡକୁ କାଟି ମାଟିରେ ପୋତିଲେ ନୂଆ ଗଛ ହୁଏ।

  • (ଗ) କଲମିକରଣ (Grafting): ଗୋଟିଏ ମୂଳଗଛ (Stock) ର କଟା ଅଂଶରେ ଅନ୍ୟ ଗଛର ଡାଳ (Scion) କୁ ବାନ୍ଧି ଯୋଡ଼ାଯାଏ। ଗୋଲାପ, ଆମ୍ବ, ଲେମ୍ବୁରେ ଏହା କରାଯାଏ। ଏଥିରେ ଗୁଣ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହେ।

    • ଡାଳି କଲମି (Layering): ଡାଳକୁ ବଙ୍କାଇ ଓଦା ମାଟିରେ ପୋତିଦିଆଯାଏ। ଚେର ବାହାରିଲେ ତାକୁ କାଟି ଅଲଗା ଲଗାଯାଏ।

    • ଗୁଟ୍ଟି କଲମି (Gootee): ପିଜୁଳି, ଲେମ୍ବୁ ଆଦି ଗଛର ଡାଳର ତ୍ୱଚା ବାହାର କରି ସେଠାରେ କଲମି ମାଟି (ଗୋବର, ନଡ଼ା, ପଟୁମାଟି) ଦେଇ ପଲିଥିନ୍ ରେ ବନ୍ଧାଯାଏ ଓ ମାଠିଆରୁ ଟୋପା ଟୋପା ପାଣି ଦିଆଯାଏ।

🍎 ଅସମାୟିତ ଜନନ (Parthenogenesis) ଓ ଟିସୁ ପୋଷଣ

• ଅନିଷେକ ଜନନ (Parthenogenesis): ସମାୟନ (Fertilization) ନହୋଇ ଯଦି ଡିମ୍ବାଣୁର ବୃଦ୍ଧି ଘଟି ଭ୍ରୂଣ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ (ଉଦାହରଣ: ଶୈବାଳ, ଫର୍ଣ୍ଣ)।

• ଅଯୁଗ୍ମତ ଫଳନ (Parthenocarpy): ସମାୟନ ନହୋଇ ଫଳ ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ। ଏହି ଫଳ ମଞ୍ଜିବିହୀନ ହୋଇଥାଏ (ଯଥା: ଅଙ୍ଗୁର, କଦଳୀ)।

• ଟିସୁ ପୋଷଣ (Tissue Culture): ଉଦ୍ଭିଦର କୋଷଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ଣ୍ଣବିଭବୀ ବା ସର୍ବକ୍ଷମ (Totipotent) ଅଟନ୍ତି (ଗୋଟିଏ କୋଷରୁ ପୂରା ଗଛ ତିଆରି ହୋଇପାରିବ)।

  • ସୁସ୍ଥ ଉଦ୍ଭିଦରୁ କଢ଼ାଯାଇଥିବା ଅଂଶକୁ ଏକ୍ସପ୍ଲାଣ୍ଟ (Explant) କୁହାଯାଏ।

  • ପୋଷକରେ ବଢ଼ି ଏହା ଏକ ପିଣ୍ଡ ଆକାର ନିଏ ଯାହାକୁ କାଲସ୍ (Callus) କୁହାଯାଏ।

  • ତାପରେ ହରମୋନ୍ ପ୍ରଭାବରେ ଏଥିରୁ ଚାରା ଉଦ୍ଭିଦ (Plantlet) ବାହାରେ।

  • ଏହାଦ୍ୱାରା ଅଳ୍ପ ସମୟରେ ରୋଗମୁକ୍ତ ଏବଂ ଅସଂଖ୍ୟ ଗଛ ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଇପାରେ ଯାହାକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବଂଶବିସ୍ତାର (Micropropagation) କୁହାଯାଏ।

🌺 ସପୁଷ୍ପକ ଉଦ୍ଭିଦରେ ଲିଙ୍ଗୀୟ ଜନନ

ଆବୃତବୀଜୀ ଉଦ୍ଭିଦରେ ଜନନ ଅଙ୍ଗ ଫୁଲରେ ଥାଏ।

• ଫୁଲର 4 ଟି ଅଂଶ: ବୃତିମଣ୍ଡଳ (Calyx), ଦଳମଣ୍ଡଳ (Corolla), ପୁଂସ୍ତବକ/ପୁଂକେଶର (Androecium / Stamen), ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀସ୍ତବକ/ଫଳିକା (Gynoecium / Carpel)।

• ଏକଲିଙ୍ଗୀ ଫୁଲ: କେବଳ ପୁଂକେଶର କିମ୍ବା କେବଳ ଫଳିକା ଥିଲେ (ଯଥା: କଖାରୁ, ଅମୃତଭଣ୍ଡା)।

• ଦ୍ୱିଲିଙ୍ଗୀ ଫୁଲ: ଉଭୟ ଥିଲେ (ଯଥା: ମନ୍ଦାର, ସୋରିଷ)।

🐝 ପରାଗସଙ୍ଗମ ବା ପରାଗଣ (Pollination)

ପରାଗରେଣୁ (Pollen) ବିଭିନ୍ନ ମାଧ୍ୟମରେ ଆସି ଫୁଲର ଗର୍ଭଶୀର୍ଷ (Stigma) ରେ ପଡ଼ିବାକୁ ପରାଗଣ କୁହାଯାଏ।

• ସ୍ୱ-ପରାଗଣ (Self-pollination): ଗୋଟିଏ ଫୁଲର ପରାଗ ସେହି ଫୁଲର ଗର୍ଭଶୀର୍ଷରେ ପଡ଼ିଲେ।

• ପରପରାଗଣ (Cross-pollination): ପତଙ୍ଗ, ବାୟୁ ବା ଜଳ ମାଧ୍ୟମରେ ଅନ୍ୟ ଗଛର ଫୁଲରେ ଯାଇ ପଡ଼ିଲେ।

🌸 ଫଳିକା ଓ ଗର୍ଭାଶୟର ଗଠନ (Carpel & Ovary)

ଫଳିକାର 3 ଟି ଅଂଶ ଥାଏ: ନିମ୍ନଭାଗ ଗର୍ଭାଶୟ (Ovary), ମଧ୍ୟଭାଗ ଗର୍ଭଦଣ୍ଡ (Style) ଓ ଅଗ୍ରଭାଗ ଗର୍ଭଶୀର୍ଷ (Stigma)।

• ଭ୍ରୂଣାଶୟ (Embryo sac) ର ଗଠନ: ଡିମ୍ବକ (Ovule) ଭିତରେ ଭ୍ରୂଣାଶୟ ଥାଏ।

  • ଅଗ୍ରଭାଗରେ: 1 ଟି ଡିମ୍ବକୋଷ (Egg cell) ଓ 2 ଟି ସହାୟକ କୋଷ (Synergids) ଥାଏ।

  • ପଛଭାଗରେ: 3 ଟି ପ୍ରତିମୁଖ କୋଷିକା (Antipodal cells) ଥାଏ।

  • ମଝିରେ: 2 ଟି ମେରୁନ୍ୟଷ୍ଟି (Polar nucleus) ଥାଏ, ଯାହା ମିଶି ଦ୍ୱିତୀୟକ ନ୍ୟଷ୍ଟି (Secondary nucleus) ତିଆରି କରେ। [ ଗର୍ଭାଶୟର ଚିତ୍ର ଓ ଭ୍ରୂଣାଶୟ]

    

💞 ସମାୟନ ଏବଂ ଦ୍ୱିସମାୟନ (Fertilization & Double Fertilization)

ଏହା ସପୁଷ୍ପକ ଉଦ୍ଭିଦର ଏକ ଚମତ୍କାର ପ୍ରକ୍ରିୟା!

• ପରାଗରେଣୁ ଗର୍ଭଶୀର୍ଷରେ ପଡ଼ିବା ପରେ ଏକ ପରାଗ ନଳୀ (Pollen tube) ତିଆରି କରେ।

• ଏହି ନଳୀ ଭିତରେ 2 ଟି ପୁଂଯୁଗ୍ମକ (Male gametes) ଥାଏ। ସେଗୁଡ଼ିକ ଡିମ୍ବାଶୟ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।

🧠 TRICK FOR DOUBLE FERTILIZATION (ଦ୍ୱିସମାୟନ ମ୍ୟାଜିକ୍):

1. ପ୍ରଥମ ମିଳନ: ଗୋଟିଏ ପୁଂଯୁଗ୍ମକ ($n$) + ଡିମ୍ବକୋଷ ($n$) $\rightarrow$ ଯୁଗ୍ମଜ ($2n$) (ଏଥିରୁ ଭ୍ରୂଣ ତିଆରି ହୁଏ)।

2. ଦ୍ୱିତୀୟ ମିଳନ: ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁଂଯୁଗ୍ମକ ($n$) + ଦ୍ୱିତୀୟକ ନ୍ୟଷ୍ଟି ($2n$) $\rightarrow$ ଭ୍ରୂଣପୋଷ ନ୍ୟଷ୍ଟି ($3n$) (ଏଥିରୁ ଭ୍ରୂଣ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ତିଆରି ହୁଏ)। ଯେହେତୁ ଏଠାରେ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ଦୁଇଟି ମିଳନ ହେଉଛି, ଏହାକୁ ଦ୍ୱିସମାୟନ (Double fertilization) କୁହାଯାଏ!

• ପରିଣତି: ସମାୟନ ପରେ ଗର୍ଭାଶୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ଫଳ (Fruit) ରେ ପରିଣତ ହୁଏ ଏବଂ ଡିମ୍ବକ ମଞ୍ଜି (Seed) ରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ମଞ୍ଜି ଅଙ୍କୁରିତ ହୋଇ ନୂଆ ଗଛ ହୁଏ (ବୀଜ ଅଙ୍କୁରୋଦ୍ଗମ)।

🐾 ପ୍ରାଣୀରେ ଜନନ (Reproduction in Animals)

ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ଅଲିଙ୍ଗୀ ଏବଂ ଲିଙ୍ଗୀୟ ଜନନ ଦେଖାଯାଏ।

🦠 ଅଲିଙ୍ଗୀ ଜନନ (Asexual Reproduction in Animals)

i) ବିଭାଜନ (Fission): ଏହା 2 ପ୍ରକାରର ହୋଇଥାଏ: ଦ୍ୱିବିଭାଜନ ଓ ବହୁବିଭାଜନ।

• (କ) ଦ୍ୱିବିଭାଜନ (Binary Fission):

  • ଏମିବା (Amoeba): ଅନୁକୂଳ ପରିବେଶରେ (ତାପମାତ୍ରା ପ୍ରାୟ $25^{\circ}C$) ଏମିବା ତାର କୂଟପାଦ ଲୁଚାଇ ଗୋଲ୍ ହୋଇଯାଏ ଓ ଦୁଇ ଭାଗ ହୋଇ ଦୁଇଟି ଅପତ୍ୟ ଏମିବା ତିଆରି କରେ (ପ୍ରାୟ 30 ମିନିଟ୍ ଲାଗେ)। ଏମିବାର ପ୍ରାକୃତିକ ମୃତ୍ୟୁ ନଥିବାରୁ ତାକୁ ଅମର (Immortal) କୁହାଯାଏ!

  • 

    [Image: ଏମିବାରେ ସମବିଭାଜନ ପଦ୍ଧତିରେ ଦ୍ବିବିଭାଜନ]

  • ପାରାମିସିଅମ୍ (Paramecium): ଏଥିରେ ଅନୁପ୍ରସ୍ଥ (Transverse) ଦ୍ୱିବିଭାଜନ ହୁଏ।

  • ଇଉଗ୍ଲିନା (Euglena): ଏଥିରେ ଅନୁଲମ୍ବ (Longitudinal) ଦ୍ୱିବିଭାଜନ ହୁଏ।

• (ଖ) ବହୁ ବିଭାଜନ (Multiple Fission):

  • ଖରାଦିନେ ପାଣି ଶୁଖିଗଲେ ଏମିବା ନିଜ ଚାରିପଟେ 3-ସ୍ତର ବିଶିଷ୍ଟ କଠିନ ଆବରଣ ବା କୋଷ୍ଠିକା (Cyst) ତିଆରି କରେ।

  • ଭିତରେ ନ୍ୟଷ୍ଟି ବହୁତ ଥର ବିଭାଜିତ ହୋଇ 500-600 ଟି କୁନି ଏମିବା ବା ଏମିବ୍ୟୁଲା (Amoebula) ତିଆରି କରେ। ବର୍ଷା ହେଲେ କୋଷ୍ଠିକା ଫାଟି ସମସ୍ତେ ବାହାରକୁ ଆସନ୍ତି। ଏହାକୁ ସ୍ପୋରୁଲେସନ୍ (Sporulation) କୁହାଯାଏ।
    

    

    [Image: ଏମିବାରେ ବହୁ ବିଭାଜନ]

  • ମ୍ୟାଲେରିଆ କରୁଥିବା ପରଜୀବୀ ପ୍ଲାଜ୍‌ମୋଡିୟମ୍ (Plasmodium) ମଣିଷର ଯକୃତ୍ (Liver) ରେ ଏହିପରି ବହୁବିଭାଜନ କରେ, ଯାହାକୁ ସାଇଜୋଗୋନି (Schizogony) କୁହାଯାଏ।

ii) କୋରକୋଦ୍ଗମ ବା କଳିକନ (Budding):

• (କ) ବାହ୍ୟ କୋରକୋଦ୍ଗମ (External Budding): ହାଇଡ୍ରା (Hydra) ରେ ଦେଖାଯାଏ। ହାଇଡ୍ରା ଶରୀରରୁ ଗୋଟିଏ ଆବୁ ବାହାରେ, ବଢ଼ି କର୍ଷିକା ଓ ପାଟି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଏବଂ ଶେଷରେ (48-96 ଘଣ୍ଟା ପରେ) ମାତୃ ଶରୀରରୁ ଅଲଗା ହୋଇ ନୂଆ ହାଇଡ୍ରା ହୁଏ।
  

  

  [Image: ହାଇଡ୍ରାରେ ବାହ୍ୟକୋରକୋଦ୍ଗମ]

• (ଖ) ଅନ୍ତଃ କୋରକୋଦ୍ଗମ (Internal Budding): ସ୍ପଞ୍ଜ (Sponge) ରେ ଦେଖାଯାଏ। ପ୍ରତିକୂଳ ପରିବେଶରେ ଏହା ନିଜ ଶରୀର ଭିତରେ ଜେମ୍ୟୁଲ୍ (Gemmule) ତିଆରି କରେ। ଏଥିରେ ଆର୍କିଓସାଇଟ୍ (Archaeocyte) କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଅନୁକୂଳ ପରିବେଶରେ ମାଇକ୍ରୋପାଇଲ (Micropyle) ରନ୍ଧ୍ର ଦେଇ ବାହାରକୁ ଆସି ନୂଆ ସ୍ପଞ୍ଜ କରନ୍ତି।

• 

  [Image: ସ୍ପଞ୍ଜ ଜେମ୍ୟୁଲ୍]

ପୁନରୁଦ୍ଭବନ (Regeneration): ଏହା ପ୍ରକୃତରେ ଜନନ ନୁହେଁ, ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥା। ହାଇଡ୍ରାକୁ ଯଦି କାଟି ଦିଆଯାଏ, ପ୍ରତି ଖଣ୍ଡରୁ ଏକ ନୂଆ ହାଇଡ୍ରା ହୋଇଯାଏ। ଏହା ସେମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ଥିବା ସର୍ବପ୍ରସୂ କୋଷ (Totipotent cell) ଯୋଗୁଁ ସମ୍ଭବ ହୋଇଥାଏ, ଯାହାକି ଆବଶ୍ୟକ ଅନୁଯାୟୀ ଯେକୌଣସି ଅଙ୍ଗ ତିଆରି କରିପାରେ।

👫 ମାନବର ଲିଙ୍ଗୀୟ ଜନନ (Sexual Reproduction in Humans)

ମଣିଷ ଗୋଟିଏ ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ଶ୍ରେଣୀ (Mammalia) ର ପ୍ରାଣୀ ଅଟେ। ମାନବ ଜାତିର ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନତା ବଜାୟ ରଖିବା ପାଇଁ ଉଭୟ ପୁରୁଷ ଓ ସ୍ତ୍ରୀର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ରହିଛି।

• ଯୁବକ୍ରାନ୍ତି (Puberty): କିଶୋର ଓ କିଶୋରୀମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ଯୁବକ୍ରାନ୍ତି ସମୟରେ ଅନେକ ଗାଠନିକ ଓ କ୍ରିୟାତ୍ମକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଯାଏ।

• ଲକ୍ଷଣ: ପୁଅମାନଙ୍କର ନିଶ, ଦାଢ଼ି ଉଠିବା ଓ ସ୍ୱର ପାକଳ ହେବା ଦେଖାଯାଏ। ଝିଅମାନଙ୍କର ସ୍ତନ୍ୟଗ୍ରନ୍ଥିର ବିକାଶ ଓ କଣ୍ଠସ୍ୱରରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟେ। ଏହି ସମୟରେ ଉଭୟେ ସନ୍ତାନ ସୃଷ୍ଟି କରିବାର ସାମର୍ଥ୍ୟ ହାସଲ କରନ୍ତି।

🧬 ଯୁଗ୍ମକଜନନ (Gametogenesis)

💡 DEFINITION - ଯୁଗ୍ମକଜନନ: ଯେଉଁ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ପୁରୁଷର ଶୁକ୍ରାଶୟ (Testis) ରେ ଶୁକ୍ରାଣୁ (Sperm) ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀର ଡିମ୍ବାଶୟ (Ovary) ରେ ଡିମ୍ବାଣୁ (Ovum) ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ, ତାହାକୁ ଯୁଗ୍ମକଜନନ କୁହାଯାଏ।

ଏହାକୁ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: ଶୁକ୍ରାଣୁଜନନ (Spermatogenesis) ଏବଂ ଡିମ୍ବାଣୁଜନନ (Oogenesis)। ଏହି ସମୟରେ ଅର୍ଦ୍ଧବିଭାଜନ ଘଟି କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ସଂଖ୍ୟା 2n ରୁ n ହୋଇଯାଏ।

🚹 କ) ଶୁକ୍ରାଣୁଜନନ (Spermatogenesis)

ଶୁକ୍ରାଶୟରେ ଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶୁକ୍ରୋତ୍ପାଦକ ନଳିକା (Seminiferous tubules) ରେ ଏହା ସମ୍ପାଦିତ ହୁଏ। ନଳିକାର ଆବରଣରେ ଆଦି ଜାୟକ କୋଷ ଥାଏ ଯାହାକୁ ଜର୍ମିନାଲ୍ ଏପିଥେଲିୟମ୍ କୁହାଯାଏ। ଶୁକ୍ରାଣୁ ତିଆରି ହେବା 3 ଟି ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରାବସ୍ଥା ଦେଇ ଗତି କରେ:

🧠 TRICK TO REMEMBER PHASES: M-G-M (Multiplication, Growth, Maturation).

1. ପ୍ରଗୁଣନ ପ୍ରାବସ୍ଥା (Phase of Multiplication): ଆଦି ଜାୟକ କୋଷ (2n) ସମବିଭାଜନ ଦ୍ୱାରା ବହୁସଂଖ୍ୟକ ମୂଳ ଶୁକ୍ରାଣୁ କୋଷ (Spermatogonium) ତିଆରି କରେ।

2. ବୃଦ୍ଧି ପ୍ରାବସ୍ଥା (Phase of Growth): ମୂଳ ଶୁକ୍ରାଣୁ କୋଷ ଆକାରରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ପ୍ରାଥମିକ ଶୁକ୍ରାଣୁ କୋଷ (Primary spermatocyte - 2n) ରେ ପରିଣତ ହୁଏ।

3. ପରିପକ୍ୱନ ପ୍ରାବସ୍ଥା (Phase of Maturation):

   • ପ୍ରାଥମିକ ଶୁକ୍ରାଣୁ କୋଷରେ ପ୍ରଥମ ଅର୍ଦ୍ଧବିଭାଜନ ଘଟି ଦୁଇଟି ଦ୍ୱିତୀୟକ ଶୁକ୍ରାଣୁ କୋଷ (Secondary spermatocyte - n) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

   • ଏହାପରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅର୍ଦ୍ଧବିଭାଜନ (ଯାହା ସମବିଭାଜନ ପରି) ଘଟି ମୋଟ 4 ଟି ପ୍ରାକ୍ ଶୁକ୍ରାଣୁ କୋଷ (Spermatid - n) ତିଆରି ହୁଏ।

   • 💡 DEFINITION - ସ୍ପର୍ମିଓଜେନେସିସ୍ (Spermiogenesis): ଗତିହୀନ ପ୍ରାକ୍ ଶୁକ୍ରାଣୁ କୋଷରୁ ବିଭେଦନ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଗତିଶୀଳ ଶୁକ୍ରାଣୁ (Sperm) ସୃଷ୍ଟି ହେବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ସ୍ପର୍ମିଓଜେନେସିସ୍ କୁହାଯାଏ।

ଶୁକ୍ରାଣୁ (Sperm) ର ଗଠନ: ଶୁକ୍ରାଣୁ ଏକ ଲମ୍ବ ଲାଞ୍ଜବିଶିଷ୍ଟ କୋଷ। ଏହାର 3 ଟି ଅଂଶ ରହିଛି:

• ଅଗ୍ରଖଣ୍ଡ (Head): ଏହାର ଆଗରେ ଅଗ୍ରପିଣ୍ଡକ (Acrosome) ଥାଏ ଓ ପଛକୁ ନ୍ୟଷ୍ଟି (Nucleus) ଥାଏ।

• ମଧ୍ୟଖଣ୍ଡ (Middle piece): ଏହା ଭିତରେ ଶକ୍ତି ପ୍ରଦାନକାରୀ ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ ଥାଏ। ମୁଣ୍ଡ ଓ ମଧ୍ୟଖଣ୍ଡ ମଝିରେ ଥିବା ଗ୍ରୀବା (Neck) ରେ ସେଣ୍ଟ୍ରିଓଲ୍ ଥାଏ।

• ଲାଞ୍ଜ (Tail): ଏହା ସୂତା ପରି ଓ ଶୁକ୍ରାଣୁର ଚଳନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

🚺 ଖ) ଡିମ୍ବାଣୁଜନନ (Oogenesis)

ସ୍ତ୍ରୀ ଯୁଗ୍ମକ ବା ଡିମ୍ବାଣୁ, ଡିମ୍ବାଶୟର ଜାୟକ ଆବରଣରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହା ମଧ୍ୟ 3 ଟି ପ୍ରାବସ୍ଥା ଦେଇ ଗତି କରେ:

1. ପ୍ରଗୁଣନ ପ୍ରାବସ୍ଥା: ଆଦି ଜାୟକ କୋଷ (2n) ର ସମବିଭାଜନ ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ମୂଳ ଡିମ୍ବାଣୁ କୋଷ (Oogonium) ତିଆରି ହୁଏ।

2. ବୃଦ୍ଧି ପ୍ରାବସ୍ଥା: ମୂଳ ଡିମ୍ବାଣୁ କୋଷ ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରି ଆକାରରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ପ୍ରାଥମିକ ଡିମ୍ବାଣୁ କୋଷ (Primary oocyte - 2n) ରେ ପରିଣତ ହୁଏ।

3. ପରିପକ୍ୱନ ପ୍ରାବସ୍ଥା:

   • ପ୍ରଥମ ଅର୍ଦ୍ଧବିଭାଜନ: ପ୍ରାଥମିକ ଡିମ୍ବାଣୁ କୋଷ ବିଭାଜିତ ହୋଇ 2 ଟି ଅସମାନ କୋଷ (n) କରେ। ବଡ଼ କୋଷଟିକୁ ଦ୍ୱିତୀୟକ ଡିମ୍ବାଣୁ କୋଷ (Secondary oocyte) ଓ ସାନଟିକୁ ପ୍ରଥମ ପୋଲାର ବଡ଼ି (First polar body) କୁହାଯାଏ।

   • ଦ୍ୱିତୀୟ ଅର୍ଦ୍ଧବିଭାଜନ: ଦ୍ୱିତୀୟକ ଡିମ୍ବାଣୁ କୋଷ ବିଭାଜିତ ହୋଇ ଗୋଟିଏ ବଡ଼ ଡିମ୍ବାଣୁ (Ovum) ଓ ଗୋଟିଏ ସାନ ଦ୍ୱିତୀୟ ପୋଲାର ବଡ଼ି ତିଆରି କରେ। ପ୍ରଥମ ପୋଲାର ବଡ଼ି ବିଭାଜିତ ହୋଇ ଆଉ ଦୁଇଟି ପୋଲାର ବଡ଼ି କରେ।

   • ସିଦ୍ଧାନ୍ତ: ଗୋଟିଏ ପ୍ରାଥମିକ ଡିମ୍ବାଣୁ କୋଷରୁ ଶେଷରେ ମାତ୍ର ଗୋଟିଏ ଡିମ୍ବାଣୁ ଓ 3 ଟି ପୋଲାର ବଡ଼ି (ଯାହା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ) ତିଆରି ହୁଏ।

🚹 ପୁରୁଷ ଜନନ ତନ୍ତ୍ର (Male Reproductive System)

ପୁରୁଷ ଜନନ ତନ୍ତ୍ର 5 ଟି ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶକୁ ନେଇ ଗଠିତ:

1. ଶୁକ୍ରମୁଣି (Scrotal sac): ପୁରୁଷ ଶରୀରରେ ଦୁଇଟି ଶୁକ୍ରମୁଣି ଥାଏ ଯାହା ଭିତରେ ଶୁକ୍ରାଶୟ ରହିଥାଏ।

   • ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତଥ୍ୟ: ମାନବ ଶରୀରର ତାପମାତ୍ରା 37°C ଥିବା ବେଳେ ଶୁକ୍ରମୁଣିର ତାପମାତ୍ରା ତାହାଠାରୁ 2°C କମ୍ ଥାଏ, ଯାହାକି ଶୁକ୍ରାଣୁ ଉତ୍ପତ୍ତି ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ ଅଟେ। (ହାତୀ ଓ ତିମି ପରି ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଶୁକ୍ରାଶୟ ଶରୀର ଭିତରେ ଥାଏ)।

2. ଶୁକ୍ରାଶୟ ବା ମୁଷ୍କ (Testis): ଏହା ଏକ ନିଦା ଗୋଲାକାର ପିଣ୍ଡ ଯେଉଁଥିରେ ଅନେକ ଶୁକ୍ରଜନ ନଳିକା ଥାଏ।

   • ଲେଡିଗ୍ କୋଷ (Leydig cells): ନଳିକାଗୁଡ଼ିକର ଅନ୍ତରାଳରେ ଏହା ଥାଏ ଏବଂ ଏଥିରୁ ଟେଷ୍ଟୋଷ୍ଟେରନ୍ ନାମକ ପୁରୁଷ ହରମୋନ୍ କ୍ଷରିତ ହୁଏ।

   • ସର୍ଟୋଲି କୋଷ (Sertoli cell): ଏହି ବିଶେଷ କୋଷ ଶୁକ୍ରାଣୁର ବିକାଶ ସମୟରେ ଖାଦ୍ୟ ଯୋଗାଇଥାଏ।

3. ଶୁକ୍ରବାହୀ ନଳୀ (Vas deferens): ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶୁକ୍ରାଶୟରୁ ବାହାରି ଶୁକ୍ରାଣୁକୁ ମୂତ୍ରାଶୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବହନ କରିନିଏ।

4. ମୂତ୍ରମାର୍ଗ (Urethra): ଶୁକ୍ରରସ (Semen) ଏବଂ ମୂତ୍ର (Urine) ଯିବା ପାଇଁ ଏହା ଏକ ସାଧାରଣ ବାଟ ଅଟେ।

5. ଶିଶ୍ନ (Penis): ଏହା ମୂତ୍ରମାର୍ଗକୁ ଶରୀର ବାହାରକୁ ଉନ୍ମୁକ୍ତ କରେ।

🚺 ସ୍ତ୍ରୀ ଜନନ ତନ୍ତ୍ର (Female Reproductive System)

ସ୍ତ୍ରୀ ଜନନ ତନ୍ତ୍ର ମୁଖ୍ୟତଃ 3 ଟି ଅଂଶକୁ ନେଇ ଗଠିତ:

1. ଡିମ୍ବାଶୟ (Ovary): ଉଦର ଗହ୍ଵରର ନିମ୍ନ ଭାଗରେ ଏକ ଯୋଡ଼ା ଡିମ୍ବାଶୟ ରହିଛି।

   • ଏହାର ଜାୟକ ଅଧିଚ୍ଛଦରୁ ଡିମ୍ବାଣୁ ତିଆରି ହୁଏ ଏବଂ ଇଷ୍ଟ୍ରୋଜେନ୍ ଓ ପ୍ରୋଜେଷ୍ଟେରନ୍ ହରମୋନ୍ କ୍ଷରିତ ହୁଏ।

   • ପ୍ରତି ମାସରେ ଗୋଟିଏ ଡିମ୍ବାଣୁ ବିକଶିତ ହୋଇ ଗ୍ରାଫିଆନ୍ ଫଲିକଲ୍ (Graafian follicle) ରୂପ ନିଏ ଓ ପରେ ଫାଟି ଡିମ୍ବାଣୁ ବାହାରେ। ଡିମ୍ବୋତ୍ସର୍ଗ ପରେ ଏହା କର୍ପସ୍ ଲୁଟିୟମ୍ (Corpus luteum) ରେ ପରିଣତ ହୁଏ ଯାହା ପ୍ରୋଜେଷ୍ଟିରନ୍ କ୍ଷରଣ କରି ଗର୍ଭାବସ୍ଥା ବଜାୟ ରଖେ।

   • ଡିମ୍ବାଣୁର ଆବରଣ: ଡିମ୍ବାଣୁ ଚାରିପଟେ ଜୋନା ପେଲ୍ୟୁସିଡା (Zona pellucida) ଏବଂ ବାହାରେ କରୋନା ରେଡିଏଟା (Corona radiata) ନାମକ ଝିଲ୍ଲୀ ଥାଏ।

2. ଡିମ୍ବବାହୀ ନଳୀ (Fallopian tube): ଏହା ଏକ ଯୋଡ଼ା ଅଛି ଓ ଲମ୍ବ ପ୍ରାୟ 10-12 ସେ.ମି.। ଡିମ୍ବାଶୟ ପଟକୁ ଏହାର ମୁହଁ କାହାଳୀ ସଦୃଶ ଥାଏ। ସମାୟନ (Fertilization) ସାଧାରଣତଃ ଏହି ନଳୀ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ଘଟିଥାଏ।

3. ଗର୍ଭାଶୟ ଜରାୟୁ (Uterus): ଏହା ଏକ ଫମ୍ପା ଓ ପେଶୀବହୁଳ ଅଙ୍ଗ। ଲମ୍ବ 7.5 ସେ.ମି. ଓ ଚଉଡ଼ା 5.0 ସେ.ମି. ଅଟେ। ଏହାର ତଳ ନଳିଆ ଅଂଶକୁ ଜରାୟୁ ଗ୍ରୀବା (Cervix) କୁହାଯାଏ ଯାହା ବାହାରକୁ ଖୋଲିଥାଏ।

💖 ସମାୟନ ଓ ସମାୟନ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଘଟଣା (Fertilization & Post-Fertilization Events)

💡 DEFINITION - ସମାୟନ (Fertilization): ଡିମ୍ବାଣୁ ସହିତ ଶୁକ୍ରାଣୁର ମିଳନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ସମାୟନ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଫଳରେ ଏକକୋଷୀ ଯୁଗ୍ମଜ (Zygote) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

ସମାୟନ ପରେ ଗର୍ଭରେ ଶିଶୁର ବିକାଶ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଦେଇ ଗତି କରେ:

🧠 TRICK TO REMEMBER SEQUENCE: Zebra Can Bite In Green Orchards Peacefully.

(Zygote $\rightarrow$ Cleavage $\rightarrow$ Blastula/Blastocyst $\rightarrow$ Implantation $\rightarrow$ Gastrulation $\rightarrow$ Organogenesis $\rightarrow$ Parturition)

1. ବିଭାଜନ (Cleavage): ଏକକୋଷୀ ଯୁଗ୍ମଜ ବାରମ୍ବାର ସମବିଭାଜିତ ହୋଇ ଏକ ବହୁକୋଷୀ ବ୍ଲାଷ୍ଟୁଲା (Blastula) ତିଆରି କରେ।

2. ଅନ୍ତଃରୋପଣ (Implantation): ବ୍ଲାଷ୍ଟୁଲା ବିଭେଦିତ ହୋଇ ବ୍ଲାଷ୍ଟୋସିଷ୍ଟ (Blastocyst) ରେ ପରିଣତ ହୁଏ ଏବଂ ଗର୍ଭାଶୟର କାନ୍ଥରେ ନିବିଡ଼ ଭାବେ ଲାଗି ରହିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଅନ୍ତଃରୋପଣ କୁହାଯାଏ।

   • 🚨 WARNING - ଅସ୍ଥାନିକ ଗର୍ଭ (Ectopic Pregnancy): ବେଳେବେଳେ ଅନ୍ତଃରୋପଣ ଗର୍ଭାଶୟ ବଦଳରେ ଡିମ୍ବବାହୀ ନଳୀରେ ହୋଇଯାଏ, ଯାହାକୁ ଅସ୍ଥାନିକ ଗର୍ଭ କୁହାଯାଏ। ଏହା ମହିଳାଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାଣଘାତୀ ହୋଇପାରେ।

3. ଭ୍ରୂଣବନ୍ଧ (Placenta): ଏହା ମାଆ ଗର୍ଭାଶୟ ଏବଂ ଭ୍ରୂଣ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଜୈବିକ ସମ୍ବନ୍ଧ। ଏହାଦ୍ୱାରା ଭ୍ରୂଣ ନାଭିରଜ୍ଜୁ (Umbilical cord) ଜରିଆରେ ମାଆଠାରୁ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅମ୍ଳଜାନ ପାଏ ଏବଂ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ତ୍ୟାଗ କରେ।

4. ଗାଷ୍ଟ୍ରୁଲେସନ୍ (Gastrulation): ଅନ୍ତଃରୋପଣ ପରେ ଭ୍ରୂଣ 3 ଟି ଜାୟକ ସ୍ତର (Germ layer) ବିଶିଷ୍ଟ ଏକ ଗାଷ୍ଟ୍ରୁଲା (Gastrula) ରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ଏହି 3 ଟି ସ୍ତର ହେଲା: ଏକ୍ଟୋଡର୍ମ (Ectoderm), ମେସୋଡର୍ମ (Mesoderm) ଓ ଏଣ୍ଡୋଡର୍ମ (Endoderm)।

5. ଅଙ୍ଗବିକାଶ (Organogenesis): ଏହି 3 ଟି ଜାୟକ ସ୍ତରରୁ ଶିଶୁର ବିଭିନ୍ନ ଟିସୁ, ଅଙ୍ଗ ଓ ଅଙ୍ଗତନ୍ତ୍ର ତିଆରି ହୁଏ।

6. ପ୍ରସବ (Parturition): ଗର୍ଭାଶୟରେ ଶିଶୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିକଶିତ ହେବା ପରେ ମାଆ ଶରୀରରୁ ବାହାରକୁ ଆସିବାକୁ ପ୍ରସବ କୁହାଯାଏ। (ଯଦି ସମାୟନ ନହୁଏ, ତେବେ ଡିମ୍ବାଣୁର ଆପେ ଆପେ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଯାଏ)।

👨‍👩‍👧‍👦 ପରିବାର ନିୟୋଜନ (Family Planning)

ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଏବଂ ଏକ ସୁସ୍ଥ ସମାଜ ଗଠନ ପାଇଁ ପରିବାର ନିୟୋଜନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ।

💡 DEFINITION - ପରିବାର ନିୟୋଜନ: ପରିବାରର ପିଲା ସଂଖ୍ୟା ସୀମିତ ରଖିବା ଏବଂ ଦୁଇ ସନ୍ତାନ ଭିତରେ ଉଚିତ ବ୍ୟବଧାନ ରଖିବାର ପଦ୍ଧତିକୁ ପରିବାର ନିୟୋଜନ କୁହାଯାଏ।

• ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ତରଫରୁ 1952 ମସିହା ଠାରୁ ପରିବାର ନିୟୋଜନ ଯୋଜନା କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇଆସୁଛି।

• ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି କୌଣସି ଉପାୟରେ ଶୁକ୍ରାଣୁ ଓ ଡିମ୍ବାଣୁର ମିଳନକୁ ରୋକି ଗର୍ଭଧାରଣକୁ ଏଡ଼ାଇବା। ପରିବାର ନିୟୋଜନର ପଦ୍ଧତିକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:

✂️ ସ୍ଥାୟୀ ପଦ୍ଧତି (Permanent Method)

ଏହା ଏକ ପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ରୋପଚାର (Surgical) ପଦ୍ଧତି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମହିଳା ବା ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବନ୍ଧ୍ୟାକରଣ କରାଯାଏ ଫଳରେ ଭବିଷ୍ୟତରେ ସନ୍ତାନ ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ନଥାଏ।

1. ଭାସେକ୍ଟୋମୀ (Vasectomy): ପୁରୁଷ ବନ୍ଧ୍ୟାକରଣ ଅସ୍ତ୍ରୋପଚାର। ଏଥିରେ ପୁରୁଷର ଦୁଇଟିଯାକ ଶୁକ୍ରବାହୀ ନଳୀକୁ କାଟି ଅଲଗା କରି ବାନ୍ଧି ଦିଆଯାଏ, ଯାହାଫଳରେ ରେତ (Semen) ଶୁକ୍ରାଣୁମୁକ୍ତ ରହେ। ଏବେ ବିନା ଛୁରୀ ଓ ବିନା ସିଲାଇରେ ମାତ୍ର 10 ରୁ 15 ମିନିଟ୍ ରେ ଏହା କରାଯାଉଛି।

2. ଟ୍ୟୁବେକ୍ଟୋମୀ (Tubectomy): ମହିଳା ବନ୍ଧ୍ୟାକରଣ ଅସ୍ତ୍ରୋପଚାର। ଏଥିରେ ସ୍ତ୍ରୀ ଶରୀରର ଦୁଇଟିଯାକ ଡିମ୍ବବାହୀ ନଳୀ (Fallopian tube) କୁ କାଟି ବାନ୍ଧି ଦିଆଯାଏ।

🧠 TRICK TO REMEMBER:

• Vas deferens (ଶୁକ୍ରବାହୀ ନଳୀ) କଟାହେଲେ $\rightarrow$ Vasectomy.

• Fallopian Tube (ଡିମ୍ବବାହୀ ନଳୀ) କଟାହେଲେ $\rightarrow$ Tubectomy.

⏱️ ଅସ୍ଥାୟୀ ପଦ୍ଧତି (Temporary Method)

ଏହି ପଦ୍ଧତିରେ ପରିବାର ନିୟୋଜନକୁ କିଛି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ (ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟବଧାନ ରଖିବା ପାଇଁ) ପରିଚାଳନା କରାଯାଏ। ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଯୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ ଆଶାକର୍ମୀ (ASHA workers) ମାନେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଏ ବିଷୟରେ ସଚେତନ କରାଉଛନ୍ତି।

🦠 ମଣିଷ ଜନନ ସମ୍ପର୍କୀୟ ରୋଗ (Human Reproductive Diseases)

ଅସୁରକ୍ଷିତ ଯୌନ ସମ୍ପର୍କ ଯୋଗୁଁ ଗନେରିଆ (Gonorrhea), ସିଫିଲିସ୍ (Syphilis) ଏବଂ ଏଡ୍‌ସ (AIDS) ଭଳି ମାରାତ୍ମକ ରୋଗ ହୋଇଥାଏ।

🚨 ଏଡ୍‌ସ (AIDS)

💡 DEFINITION: AIDS ର ପୂରା ନାମ ହେଉଛି Acquired Immune Deficiency Syndrome (ଅର୍ଜିତ ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧକ ଶକ୍ତି ଅଭାବ ସଂଲକ୍ଷଣ ବା ସମୂହ)।

ଏହା କୌଣସି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରୋଗ ନୁହେଁ, ବରଂ ଶରୀରର ଏପରି ଏକ ଅବସ୍ଥା ଯେଉଁଥିରେ ଶରୀରର ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧକ ଶକ୍ତି (Immunity) ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଫଳରେ ଛୋଟ ରୋଗ ହେଲେ ବି ଆଉ ଭଲ ହୁଏନାହିଁ।

• ଆବିଷ୍କାର: ପ୍ରଥମେ 1981 ମସିହାରେ ଆମେରିକାର ନ୍ୟୁୟର୍କ ଓ କାଲିଫର୍ଣ୍ଣିଆରେ ଚିହ୍ନଟ ହୋଇଥିଲା। ଭାରତରେ ପ୍ରଥମେ 1986 ମସିହାରେ ଚିହ୍ନଟ ହେଲା।

• ଭୂତାଣୁ (Virus): ଏହାର ଖଳନାୟକ ହେଉଛି HIV (Human Immunodeficiency Virus)।

• ଗଠନ: ଏହି ଭୂତାଣୁର ଗଠନ ଅତି ସରଳ। ପୁଷ୍ଟିସାର ଖୋଳପା ଭିତରେ ଏହାର ଆନୁବଂଶିକ ପଦାର୍ଥ (Genetic material) ଭାବେ RNA ଥାଏ। ଯେଉଁ ଭୂତାଣୁରେ RNA ଥାଏ, ସେମାନଙ୍କୁ ପଶ୍ଚଭୂତାଣୁ ବା ରେଟ୍ରୋଭାଇରସ୍ (Retrovirus) କୁହାଯାଏ।

** ରୋଗ ସୃଷ୍ଟି (Pathogenicity):** HIV ଭୂତାଣୁ ଆମ ରକ୍ତରେ ଥିବା ଏକ ବିଶେଷ ଶ୍ୱେତରକ୍ତ କଣିକା (WBC) ଟି-ଲିମ୍ଫୋସାଇଟ୍ (T-lymphocyte) କୁ ଆକ୍ରମଣ କରି ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ। ଫଳରେ ଲୋକକୁ ମାସାଧିକ କାଳ ଜ୍ୱର, ଝାଡ଼ା, କାଶ ଲାଗିରହେ, ଓଜନ କମିଯାଏ ଏବଂ ଶେଷରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ।

** ଏଡ୍‌ସ ସଂକ୍ରମଣ (Transmission):** ଏହି ଭୂତାଣୁ ଶରୀର ବାହାରେ ଏକ ମିନିଟ୍ ରୁ ଅଧିକ ବଞ୍ଚିପାରେ ନାହିଁ। ଏହା କେବଳ ସିଧାସଳଖ ଶରୀର ଭିତରକୁ ଗଲେ ହିଁ ସଂକ୍ରମିତ ହୁଏ:

1. ଆକ୍ରାନ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିଠାରୁ ରକ୍ତ ଗ୍ରହଣ କଲେ।

2. ଏଡ୍‌ସ ପୀଡ଼ିତା ମାଆ ଠାରୁ ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁକୁ।

3. ଆକ୍ରାନ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ସହ ଅନୈତିକ ଦୈହିକ ସମ୍ପର୍କ (ଭାରତରେ 85% ଏଡ୍‌ସ ଏହି କାରଣରୁ ବ୍ୟାପୁଛି)।

** ଏଡ୍‌ସ ଚିହ୍ନଟ (Diagnosis):** ଏଚଆଇଭି ଚିହ୍ନଟ ପାଇଁ ରକ୍ତରେ ଆଣ୍ଟିଜେନ୍ ଓ ଆଣ୍ଟିବଡ଼ି ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଏ। ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ 2 ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ:

• (i) ରାପିଡ୍ ଏଚଆଇଭି ପରୀକ୍ଷଣ (Rapid HIV Test): ଆଙ୍ଗୁଠି ଟିପରୁ ରକ୍ତ ନେଇ 20-30 ମିନିଟ୍ ରେ ରେଜଲ୍ଟ ମିଳେ।

• (ii) ପରମ୍ପରାଗତ ପରୀକ୍ଷାଗାର ପରୀକ୍ଷଣ (Conventional Lab Tests):

  1. ELISA (Enzyme Linked Immuno Sorbent Assay)

  2. ELFA (Enzyme Linked Fluorescent Assay)

  3. RITA (Recent Infection Testing Algorithm)

  4. P24 ଟେଷ୍ଟ

  5. ୱେଷ୍ଟର୍ଣ୍ଣ ବ୍ଲଟିଙ୍ଗ୍ (Western blotting): ଏହା ଏଡ୍‌ସ ଚିହ୍ନଟ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ବିଶ୍ୱାସନୀୟ ଓ ପ୍ରାମାଣିକ ପରୀକ୍ଷା।

• ବିଶ୍ୱ ଏଡ୍‌ସ ଦିବସ (World AIDS Day): ପ୍ରତିବର୍ଷ ଡିସେମ୍ବର 1 ତାରିଖରେ ପାଳନ କରାଯାଏ।

🤰 ସନ୍ତାନଧାରଣ ଓ ମା’ଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ (Child-bearing & Women’s Health)

💡 DEFINITION: ଭେଷଜ ବିଦ୍ୟା ସଂଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ ମହିଳାଙ୍କର ଗର୍ଭଧାରଣ ଠାରୁ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଘଟୁଥିବା ସମସ୍ତ ଘଟଣାବଳୀକୁ “ସନ୍ତାନଧାରଣ” କୁହାଯାଏ।

ଗର୍ଭବତୀ ମହିଳା ଏବଂ ଶିଶୁର ଯତ୍ନ ନେବା ପାଇଁ ସରକାର ଅନେକ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଛନ୍ତି:

• ଜାତୀୟ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ମିଶନ (National Health Mission): 2005 ମସିହାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି। ଏହାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା ପହଞ୍ଚାଇବା, ପ୍ରାଥମିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ର ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିବା, ଆଶାକର୍ମୀ ଓ ଅଙ୍ଗନବାଡ଼ି ଦୃଢ଼ କରିବା।

• ସରକାରୀ ଯୋଜନା:

  • ଜନନୀ ସୁରକ୍ଷା ଯୋଜନା: ଗର୍ଭବତୀଙ୍କୁ ମାଗଣା ଲୌହ (Iron) ଓ ଫୋଲିକ୍ ଏସିଡ୍ ବଟିକା ଦିଆଯାଉଛି। ଡାକ୍ତରଖାନାରେ ପ୍ରସବ ପାଇଁ ମାଗଣା ଆମ୍ବୁଲାନ୍ସ ଏବଂ ପୌଷ୍ଟିକ ଆହାର ପାଇଁ ଆର୍ଥିକ ସହାୟତା ମିଳୁଛି। ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ସାର୍ବଜନୀନ ଟୀକାକରଣ କରାଯାଉଛି।

  • ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ବାଳ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟକଲ୍ୟାଣ ଯୋଜନା ଏବଂ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ କିଶୋର ସୁରକ୍ଷା କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଛି।

• ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସହାୟତା: ବିଶ୍ୱ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସଂଗଠନ (WHO) ଓ ୟୁନିସେଫ (UNICEF) ଏଥିପାଇଁ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି।

• ସଫଳତା: ମାତୃ ମୃତ୍ୟୁହାର 1990 ମସିହାରେ ପ୍ରତି ଏକ ଲକ୍ଷ ଶିଶୁଜନ୍ମରେ 556 ଥିବା ବେଳେ 2016 ମସିହା ବେଳକୁ ଏହା ଯଥେଷ୍ଟ କମିଛି।

🔬 ପରୀକ୍ଷାମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟ (Activities)

• କାମ-1 (ଇଷ୍ଟ୍ ପୋଷଣ): ଚିନି ପାଣିରେ ଇଷ୍ଟ୍ ପକାଇ ଉଷ୍ମ ସ୍ଥାନରେ ରଖି ମାଇକ୍ରୋସ୍କୋପ୍ ରେ ଦେଖିଲେ ଇଷ୍ଟ୍ କୋଷଗୁଡ଼ିକରେ “କୋରକୋଦ୍ଗମ” ବା କଳିକନ ଦ୍ୱାରା ବଂଶବୃଦ୍ଧି ହେଉଥିବା ଦେଖାଯାଏ।

• କାମ-2 (ଅଙ୍ଗୀୟ ଜନନ):

  • ଆଳୁ: ଆଳୁର ଖଳି ବା କଳିକା (Notches) ଥିବା ଅଂଶକୁ ଓଦା ତୁଳାରେ ରଖିଲେ ସେଥିରୁ ଚେର ଓ ପ୍ରରୋହ ବାହାରେ।

  • ଅମରପୋଇ: ଅମରପୋଇ ପତ୍ରର ଧାରରୁ ନୂଆ ଚେର ଓ ଗଛ ବାହାରେ।

  • ମନିପ୍ଲାଣ୍ଟ: ପତ୍ର ଥିବା କାଣ୍ଡକୁ କାଟି ପାଣିରେ ବୁଡ଼ାଇଲେ ନୂଆ ଗଛ ହୁଏ (ଛେଦନ ପ୍ରଣାଳୀ)।

🎯 ଆମେ କ’ଣ ଶିଖିଲେ (Chapter Summary)

1. ଜୀବଜଗତରେ 2 ପ୍ରକାରର କୋଷ ବିଭାଜନ ହୁଏ: ମାଇଟୋସିସ୍ ଓ ମିଓସିସ୍।

2. ମାଇଟୋସିସ୍ ଶରୀରର ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟପୂରଣ ପାଇଁ (2ଟି ଅପତ୍ୟ କୋଷ ହୁଏ) ଏବଂ ମିଓସିସ୍ ଯୁଗ୍ମକ ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ (4ଟି ଅପତ୍ୟ କୋଷ ହୁଏ)।

3. ଯୁଗ୍ମକଜନନ 3 ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ହୁଏ: ପ୍ରଗୁଣନ, ବୃଦ୍ଧି ଓ ପରିପକ୍ୱନ ପ୍ରାବସ୍ଥା।

4. ଉଦ୍ଭିଦରେ ଅଲିଙ୍ଗୀ ଜନନ (ବିଭାଜନ, କଳିକନ, ରେଣୁଭବନ, ଅଙ୍ଗୀୟଜନନ) ହୋଇଥାଏ।

5. ସମାୟନ ନହୋଇ ଡିମ୍ବାଣୁରୁ ନୂଆ ପ୍ରାଣୀ/ଫଳ ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ ଅନିଷେକ ଜନନ କୁହାଯାଏ।

6. ସପୁଷ୍ପକ ଉଦ୍ଭିଦରେ ଦୁଇଟି ସମାୟନ (ଦ୍ୱିସମାୟନ) ହୁଏ: ପ୍ରଥମେ ଯୁଗ୍ମଜ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟରେ ଭ୍ରୂଣପୋଷ ନ୍ୟଷ୍ଟି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

7. ମଣିଷର କାୟିକ କୋଷରେ ଗୁଣସୂତ୍ର ଦ୍ୱିଗୁଣିତ (2n) ଏବଂ ଯୁଗ୍ମକରେ ଏକ-ଗୁଣିତ (n) ଥାଏ।

8. ପୁରୁଷର ଶୁକ୍ରାଶୟରୁ ‘ଟେଷ୍ଟୋଷ୍ଟିରନ୍’ ଓ ସ୍ତ୍ରୀର ଡିମ୍ବାଶୟରୁ ‘ଇଷ୍ଟ୍ରୋଜେନ୍ ଓ ପ୍ରୋଜେଷ୍ଟିରନ୍’ କ୍ଷରିତ ହୁଏ।

9. ସ୍ଥାୟୀ ପରିବାର ନିୟୋଜନ ପାଇଁ ପୁରୁଷରେ ଭାସେକ୍ଟୋମୀ ଏବଂ ମହିଳାରେ ଟ୍ୟୁବେକ୍ଟୋମୀ କରାଯାଏ।

10. ଏଡ୍‌ସ ଏକ ଅବସ୍ଥା ଯେଉଁଥିରେ HIV ଭୂତାଣୁ ଦ୍ୱାରା ଟି-ଲିମ୍ଫୋସାଇଟ୍ ନଷ୍ଟ ହୋଇ ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧକ ଶକ୍ତି କମିଯାଏ।

📚 ଶବ୍ଦାବଳୀ (Glossary / Vocabulary)

କିଛି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଶବ୍ଦର ଇଂରାଜୀ:

• ଅଲିଙ୍ଗୀ ଜନନ - Asexual reproduction

• ଲିଙ୍ଗୀୟ ଜନନ - Sexual reproduction

• ସମବିଭାଜନ (ସୂତ୍ରାୟନ) - Mitosis (Equational division)

• ଅର୍ଦ୍ଧବିଭାଜନ (ଅର୍ଦ୍ଧାୟନ) - Meiosis (Reductional division)

• ଦ୍ୱିଗୁଣିତ (2n) - Diploid

• ଏକଗୁଣିତ (n) - Haploid

• ସମଯୁଗ୍ମନ - Isogamy

• ଅସମଯୁଗ୍ମନ - Anisogamy

• ଯୁଗ୍ମଜ - Zygote

• ଅଙ୍କୁରୋଦ୍‌ଗମ - Germination

• ସମାୟନ - Fertilisation

• ଭ୍ରୂଣବନ୍ଧ - Placenta

• ପ୍ରତିକ୍ଷେପ ଚାପ - Reflex arc (ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟାୟର ଶବ୍ଦ)

• ଶୁକ୍ରଜନ ନଳିକା - Seminiferous tubule

• ଡିମ୍ବୋଦୟ - Ovulation

• ଯୁଗଳଗୁଣସୂତ୍ର - Bivalent

• ପାରାନ୍ତରଣ - Crossing over