📘

WithTeachers

Learning Together

© WithTeachers

Designed with for a better world.
Class 10 ଜ୍ୟାମିତି
ତ୍ରିକୋଣମିତି Ex 4(b)

ତ୍ରିକୋଣମିତି Ex 4(b) – Book Q A Class 10 ଜ୍ୟାମିତି

❓ ୧. ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର । (i) sin⁡(A−B)=sin⁡A.......−cos⁡A.......\sin(A-B) = \frac{\sin A}{.......} - \frac{\cos A}{.......} 

(ii) cos⁡(θ+α)+cos⁡(α−θ)=...........\cos(\theta+\alpha) + \cos(\alpha-\theta) = ........... 

(iii) cos⁡(60∘−A)+.............=cos⁡A\cos(60^\circ-A) + ............. = \cos A 

(iv) sin⁡(30∘+A)+sin⁡(30∘−A)=......\sin(30^\circ+A) + \sin(30^\circ-A) = ...... 

(v) 2sin⁡Asin⁡B=........−cos⁡(A+B)2 \sin A \sin B = ........ - \cos(A+B) 

(vi) tan⁡(45∘+θ)⋅tan⁡(45∘−θ)=................\tan(45^\circ+\theta) \cdot \tan(45^\circ-\theta) = ................ 

✅ ଉତ୍ତର: (i) csc⁡B\csc B ଏବଂ sec⁡B\sec B

ଆମେ ଜାଣୁ sin⁡(A−B)=sin⁡Acos⁡B−cos⁡Asin⁡B\sin(A-B) = \sin A \cos B - \cos A \sin B

ଏହାକୁ sin⁡Asec⁡B−cos⁡Acsc⁡B\frac{\sin A}{\sec B} - \frac{\cos A}{\csc B} ଭାବେ ଲେଖାଯାଇପାରିବ

(ii) 2cos⁡αcos⁡θ2 \cos \alpha \cos \theta

ସୂତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ cos⁡(A+B)+cos⁡(A−B)=2cos⁡Acos⁡B\cos(A+B) + \cos(A-B) = 2 \cos A \cos B

(iii) cos⁡(60∘+A)\cos(60^\circ+A)

କାରଣ cos⁡(60∘−A)+cos⁡(60∘+A)=2cos⁡60∘cos⁡A=2⋅12⋅cos⁡A=cos⁡A\cos(60^\circ-A) + \cos(60^\circ+A) = 2 \cos 60^\circ \cos A = 2 \cdot \frac{1}{2} \cdot \cos A = \cos A

(iv) cos⁡A\cos A

କାରଣ sin⁡(30∘+A)+sin⁡(30∘−A)=2sin⁡30∘cos⁡A=2⋅12⋅cos⁡A=cos⁡A\sin(30^\circ+A) + \sin(30^\circ-A) = 2 \sin 30^\circ \cos A = 2 \cdot \frac{1}{2} \cdot \cos A = \cos A

(v) cos⁡(A−B)\cos(A-B)

ସୂତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ 2sin⁡Asin⁡B=cos⁡(A−B)−cos⁡(A+B)2 \sin A \sin B = \cos(A-B) - \cos(A+B)

(vi) 11

କାରଣ 1+tan⁡θ1−tan⁡θ⋅1−tan⁡θ1+tan⁡θ=1\frac{1+\tan \theta}{1-\tan \theta} \cdot \frac{1-\tan \theta}{1+\tan \theta} = 1

❓ ୨. ପ୍ରମାଣ କର :

(i) sin⁡(A−B)cos⁡Acos⁡B=tan⁡A−tan⁡B\frac{\sin(A-B)}{\cos A \cos B} = \tan A - \tan B 

(ii) cos⁡(A+B)cos⁡Acos⁡B=1−tan⁡Atan⁡B\frac{\cos(A+B)}{\cos A \cos B} = 1 - \tan A \tan B 

(iii) cos⁡(A−B)cos⁡Asin⁡B=cot⁡B+tan⁡A\frac{\cos(A-B)}{\cos A \sin B} = \cot B + \tan A 

(iv) sin⁡αsin⁡β−cos⁡αcos⁡β=sin⁡(α−β)sin⁡βcos⁡β\frac{\sin \alpha}{\sin \beta} - \frac{\cos \alpha}{\cos \beta} = \frac{\sin(\alpha-\beta)}{\sin \beta \cos \beta} 

(v) cos⁡αsin⁡β−sin⁡αcos⁡β=cos⁡(α+β)sin⁡βcos⁡β\frac{\cos \alpha}{\sin \beta} - \frac{\sin \alpha}{\cos \beta} = \frac{\cos(\alpha+\beta)}{\sin \beta \cos \beta} 

✅ ଉତ୍ତର: (i) ବାମପକ୍ଷ =sin⁡(A−B)cos⁡Acos⁡B=sin⁡Acos⁡B−cos⁡Asin⁡Bcos⁡Acos⁡B=sin⁡Acos⁡Bcos⁡Acos⁡B−cos⁡Asin⁡Bcos⁡Acos⁡B=tan⁡A−tan⁡B== \frac{\sin(A-B)}{\cos A \cos B} = \frac{\sin A \cos B - \cos A \sin B}{\cos A \cos B} = \frac{\sin A \cos B}{\cos A \cos B} - \frac{\cos A \sin B}{\cos A \cos B} = \tan A - \tan B = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ

(ii) ବାମପକ୍ଷ =cos⁡(A+B)cos⁡Acos⁡B=cos⁡Acos⁡B−sin⁡Asin⁡Bcos⁡Acos⁡B=cos⁡Acos⁡Bcos⁡Acos⁡B−sin⁡Asin⁡Bcos⁡Acos⁡B=1−tan⁡Atan⁡B== \frac{\cos(A+B)}{\cos A \cos B} = \frac{\cos A \cos B - \sin A \sin B}{\cos A \cos B} = \frac{\cos A \cos B}{\cos A \cos B} - \frac{\sin A \sin B}{\cos A \cos B} = 1 - \tan A \tan B = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ

(iii) ବାମପକ୍ଷ =cos⁡(A−B)cos⁡Asin⁡B=cos⁡Acos⁡B+sin⁡Asin⁡Bcos⁡Asin⁡B=cos⁡Acos⁡Bcos⁡Asin⁡B+sin⁡Asin⁡Bcos⁡Asin⁡B=cot⁡B+tan⁡A== \frac{\cos(A-B)}{\cos A \sin B} = \frac{\cos A \cos B + \sin A \sin B}{\cos A \sin B} = \frac{\cos A \cos B}{\cos A \sin B} + \frac{\sin A \sin B}{\cos A \sin B} = \cot B + \tan A = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ

(iv) ବାମପକ୍ଷ =sin⁡αsin⁡β−cos⁡αcos⁡β=sin⁡αcos⁡β−cos⁡αsin⁡βsin⁡βcos⁡β=sin⁡(α−β)sin⁡βcos⁡β== \frac{\sin \alpha}{\sin \beta} - \frac{\cos \alpha}{\cos \beta} = \frac{\sin \alpha \cos \beta - \cos \alpha \sin \beta}{\sin \beta \cos \beta} = \frac{\sin(\alpha-\beta)}{\sin \beta \cos \beta} = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ

(v) ବାମପକ୍ଷ =cos⁡αsin⁡β−sin⁡αcos⁡β=cos⁡αcos⁡β−sin⁡αsin⁡βsin⁡βcos⁡β=cos⁡(α+β)sin⁡βcos⁡β== \frac{\cos \alpha}{\sin \beta} - \frac{\sin \alpha}{\cos \beta} = \frac{\cos \alpha \cos \beta - \sin \alpha \sin \beta}{\sin \beta \cos \beta} = \frac{\cos(\alpha+\beta)}{\sin \beta \cos \beta} = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ

❓ ୩. ପ୍ରମାଣ କର : 

(i) cos⁡(A+45∘)=12(cos⁡A−sin⁡A)\cos(A+45^\circ) = \frac{1}{\sqrt{2}}(\cos A - \sin A) 

(ii) sin⁡(45∘−θ)=−12(sin⁡θ−cos⁡θ)\sin(45^\circ-\theta) = -\frac{1}{\sqrt{2}}(\sin \theta - \cos \theta) 

(iii) tan⁡(45∘+θ)=1+tan⁡θ1−tan⁡θ\tan(45^\circ+\theta) = \frac{1+\tan \theta}{1-\tan \theta} 

(iv) cot⁡(45∘−θ)=cot⁡θ+1cot⁡θ−1\cot(45^\circ-\theta) = \frac{\cot \theta + 1}{\cot \theta - 1} 

✅ ଉତ୍ତର: (i) ବାମପକ୍ଷ =cos⁡(A+45∘)=cos⁡Acos⁡45∘−sin⁡Asin⁡45∘=cos⁡A⋅12−sin⁡A⋅12=12(cos⁡A−sin⁡A)== \cos(A+45^\circ) = \cos A \cos 45^\circ - \sin A \sin 45^\circ = \cos A \cdot \frac{1}{\sqrt{2}} - \sin A \cdot \frac{1}{\sqrt{2}} = \frac{1}{\sqrt{2}}(\cos A - \sin A) = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ

(ii) ବାମପକ୍ଷ =sin⁡(45∘−θ)=sin⁡45∘cos⁡θ−cos⁡45∘sin⁡θ=12cos⁡θ−12sin⁡θ=12(cos⁡θ−sin⁡θ)=−12(sin⁡θ−cos⁡θ)== \sin(45^\circ-\theta) = \sin 45^\circ \cos \theta - \cos 45^\circ \sin \theta = \frac{1}{\sqrt{2}}\cos \theta - \frac{1}{\sqrt{2}}\sin \theta = \frac{1}{\sqrt{2}}(\cos \theta - \sin \theta) = -\frac{1}{\sqrt{2}}(\sin \theta - \cos \theta) = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ

(iii) ବାମପକ୍ଷ =tan⁡(45∘+θ)=tan⁡45∘+tan⁡θ1−tan⁡45∘tan⁡θ=1+tan⁡θ1−tan⁡θ== \tan(45^\circ+\theta) = \frac{\tan 45^\circ + \tan \theta}{1 - \tan 45^\circ \tan \theta} = \frac{1+\tan \theta}{1 - \tan \theta} = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ

(iv) ବାମପକ୍ଷ =cot⁡(45∘−θ)=cot⁡45∘cot⁡θ+1cot⁡θ−cot⁡45∘=1⋅cot⁡θ+1cot⁡θ−1=cot⁡θ+1cot⁡θ−1== \cot(45^\circ-\theta) = \frac{\cot 45^\circ \cot \theta + 1}{\cot \theta - \cot 45^\circ} = \frac{1 \cdot \cot \theta + 1}{\cot \theta - 1} = \frac{\cot \theta + 1}{\cot \theta - 1} = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ

❓ ୪. ପ୍ରମାଣ କର :

(i) cos⁡(45∘−A)cos⁡(45∘−B)−sin⁡(45∘−A)sin⁡(45∘−B)=sin⁡(A+B)\cos(45^\circ-A)\cos(45^\circ-B) - \sin(45^\circ-A)\sin(45^\circ-B) = \sin(A+B) 

(ii) sin⁡(40∘+A)cos⁡(20∘−A)+cos⁡(40∘+A)sin⁡(20∘−A)=32\sin(40^\circ+A)\cos(20^\circ-A) + \cos(40^\circ+A)\sin(20^\circ-A) = \frac{\sqrt{3}}{2} 

(iii) cos⁡(65∘+θ)cos⁡(35∘+θ)+sin⁡(65∘+θ)sin⁡(35∘+θ)=32\cos(65^\circ+\theta)\cos(35^\circ+\theta) + \sin(65^\circ+\theta)\sin(35^\circ+\theta) = \frac{\sqrt{3}}{2} 

(iv) cos⁡nθcos⁡θ+sin⁡nθsin⁡θ=cos⁡(n−1)θ\cos n\theta \cos \theta + \sin n\theta \sin \theta = \cos(n-1)\theta 

(v) tan⁡(60∘−A)=3cos⁡A−sin⁡Acos⁡A+3sin⁡A\tan(60^\circ-A) = \frac{\sqrt{3} \cos A - \sin A}{\cos A + \sqrt{3} \sin A} ।

✅ ଉତ୍ତର: (i) ମନେକର X=45∘−AX = 45^\circ-A ଏବଂ Y=45∘−BY = 45^\circ-B

ବାମପକ୍ଷ =cos⁡Xcos⁡Y−sin⁡Xsin⁡Y=cos⁡(X+Y)=cos⁡(45∘−A+45∘−B)=cos⁡(90∘−(A+B))=sin⁡(A+B)== \cos X \cos Y - \sin X \sin Y = \cos(X+Y) = \cos(45^\circ-A + 45^\circ-B) = \cos(90^\circ - (A+B)) = \sin(A+B) = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ

(ii) ମନେକର X=40∘+AX = 40^\circ+A ଏବଂ Y=20∘−AY = 20^\circ-A

ବାମପକ୍ଷ =sin⁡Xcos⁡Y+cos⁡Xsin⁡Y=sin⁡(X+Y)=sin⁡(40∘+A+20∘−A)=sin⁡60∘=32== \sin X \cos Y + \cos X \sin Y = \sin(X+Y) = \sin(40^\circ+A + 20^\circ-A) = \sin 60^\circ = \frac{\sqrt{3}}{2} = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ

(iii) ମନେକର X=65∘+θX = 65^\circ+\theta ଏବଂ Y=35∘+θY = 35^\circ+\theta

ବାମପକ୍ଷ =cos⁡Xcos⁡Y+sin⁡Xsin⁡Y=cos⁡(X−Y)=cos⁡(65∘+θ−(35∘+θ))=cos⁡30∘=32== \cos X \cos Y + \sin X \sin Y = \cos(X-Y) = \cos(65^\circ+\theta - (35^\circ+\theta)) = \cos 30^\circ = \frac{\sqrt{3}}{2} = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ

(iv) ବାମପକ୍ଷ =cos⁡nθcos⁡θ+sin⁡nθsin⁡θ=cos⁡(nθ−θ)=cos⁡(n−1)θ== \cos n\theta \cos \theta + \sin n\theta \sin \theta = \cos(n\theta - \theta) = \cos(n-1)\theta = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ

(v) ବାମପକ୍ଷ =tan⁡(60∘−A)=tan⁡60∘−tan⁡A1+tan⁡60∘tan⁡A=3−sin⁡Acos⁡A1+3⋅sin⁡Acos⁡A=3cos⁡A−sin⁡Acos⁡Acos⁡A+3sin⁡Acos⁡A=3cos⁡A−sin⁡Acos⁡A+3sin⁡A== \tan(60^\circ-A) = \frac{\tan 60^\circ - \tan A}{1 + \tan 60^\circ \tan A} = \frac{\sqrt{3} - \frac{\sin A}{\cos A}}{1 + \sqrt{3} \cdot \frac{\sin A}{\cos A}} = \frac{\frac{\sqrt{3} \cos A - \sin A}{\cos A}}{\frac{\cos A + \sqrt{3} \sin A}{\cos A}} = \frac{\sqrt{3} \cos A - \sin A}{\cos A + \sqrt{3} \sin A} = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ


❓ ୫. ପ୍ରମାଣ କର :

(i) tan⁡62∘=cos⁡17∘+sin⁡17∘cos⁡17∘−sin⁡17∘\tan 62^\circ = \frac{\cos 17^\circ + \sin 17^\circ}{\cos 17^\circ - \sin 17^\circ} ।

(ii) cos⁡25∘+sin⁡25∘cos⁡25∘−sin⁡25∘=tan⁡70∘\frac{\cos 25^\circ + \sin 25^\circ}{\cos 25^\circ - \sin 25^\circ} = \tan 70^\circ ।

(iii) tan⁡7A−tan⁡4A−tan⁡3A=tan⁡7A⋅tan⁡4A⋅tan⁡3A\tan 7A - \tan 4A - \tan 3A = \tan 7A \cdot \tan 4A \cdot \tan 3A ।

(iv) tan⁡(x+y)−tan⁡x−tan⁡y=tan⁡(x+y)⋅tan⁡x⋅tan⁡y\tan(x+y) - \tan x - \tan y = \tan(x+y) \cdot \tan x \cdot \tan y ।

(v) (1+tan⁡15∘)(1+tan⁡30∘)=2(1 + \tan 15^\circ)(1 + \tan 30^\circ) = 2 ।

(vi) (cot⁡10∘−1)(cot⁡35∘−1)=2(\cot 10^\circ - 1)(\cot 35^\circ - 1) = 2 ।

(vii) 1cot⁡A+tan⁡B−1tan⁡A+cot⁡B=tan⁡(A−B)\frac{1}{\cot A + \tan B} - \frac{1}{\tan A + \cot B} = \tan(A - B) ।

(viii) 3+cot⁡50∘+tan⁡80∘=3cot⁡50∘⋅tan⁡80∘\sqrt{3} + \cot 50^\circ + \tan 80^\circ = \sqrt{3} \cot 50^\circ \cdot \tan 80^\circ ।

✅ ଉତ୍ତର: (i) ବାମପକ୍ଷ =tan⁡62∘=tan⁡(45∘+17∘)= \tan 62^\circ = \tan(45^\circ + 17^\circ)

ଆମେ ଜାଣୁ tan⁡(45∘+θ)=cos⁡θ+sin⁡θcos⁡θ−sin⁡θ\tan(45^\circ + \theta) = \frac{\cos \theta + \sin \theta}{\cos \theta - \sin \theta}

ତେଣୁ tan⁡(45∘+17∘)=cos⁡17∘+sin⁡17∘cos⁡17∘−sin⁡17∘=\tan(45^\circ + 17^\circ) = \frac{\cos 17^\circ + \sin 17^\circ}{\cos 17^\circ - \sin 17^\circ} = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ

(ii) ବାମପକ୍ଷ =cos⁡25∘+sin⁡25∘cos⁡25∘−sin⁡25∘= \frac{\cos 25^\circ + \sin 25^\circ}{\cos 25^\circ - \sin 25^\circ}

ସୂତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଏହା tan⁡(45∘+25∘)\tan(45^\circ + 25^\circ) ସହ ସମାନ

ତେଣୁ tan⁡(45∘+25∘)=tan⁡70∘=\tan(45^\circ + 25^\circ) = \tan 70^\circ = ଦକ୍ଷିଣପକ୍ଷ

(iii) ଆମେ ଜାଣୁ 7A=4A+3A7A = 4A + 3A

ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ tan⁡\tan ନେଲେ, tan⁡7A=tan⁡(4A+3A)=tan⁡4A+tan⁡3A1−tan⁡4Atan⁡3A\tan 7A = \tan(4A + 3A) = \frac{\tan 4A + \tan 3A}{1 - \tan 4A \tan 3A}

ବ୍ରଜ୍ର ଗୁଣନ କଲେ, tan⁡7A(1−tan⁡4Atan⁡3A)=tan⁡4A+tan⁡3A\tan 7A (1 - \tan 4A \tan 3A) = \tan 4A + \tan 3A

tan⁡7A−tan⁡7Atan⁡4Atan⁡3A=tan⁡4A+tan⁡3A\tan 7A - \tan 7A \tan 4A \tan 3A = \tan 4A + \tan 3A

tan⁡7A−tan⁡4A−tan⁡3A=tan⁡7A⋅tan⁡4A⋅tan⁡3A\tan 7A - \tan 4A - \tan 3A = \tan 7A \cdot \tan 4A \cdot \tan 3A (ପ୍ରମାଣିତ)

(iv) ଏହା ପ୍ରଶ୍ନ (iii) ପରି ଅଟେ

ଏଠାରେ tan⁡(x+y)=tan⁡x+tan⁡y1−tan⁡xtan⁡y\tan(x+y) = \frac{\tan x + \tan y}{1 - \tan x \tan y} ସୂତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରି ସମାଧାନ କରାଯାଇପାରିବ

(v) ଯଦି A+B=45∘A+B = 45^\circ, ତେବେ (1+tan⁡A)(1+tan⁡B)=2(1 + \tan A)(1 + \tan B) = 2

ଏଠାରେ 15∘+30∘=45∘15^\circ + 30^\circ = 45^\circ

ତେଣୁ (1+tan⁡15∘)(1+tan⁡30∘)=2(1 + \tan 15^\circ)(1 + \tan 30^\circ) = 2 (ପ୍ରମାଣିତ)

(vi) ଯଦି A+B=45∘A+B = 45^\circ, ତେବେ (cot⁡A−1)(cot⁡B−1)=2(\cot A - 1)(\cot B - 1) = 2

ଏଠାରେ 10∘+35∘=45∘10^\circ + 35^\circ = 45^\circ

ତେଣୁ (cot⁡10∘−1)(cot⁡35∘−1)=2(\cot 10^\circ - 1)(\cot 35^\circ - 1) = 2 (ପ୍ରମାଣିତ)

(vii) ବାମପକ୍ଷ =1cos⁡Asin⁡A+sin⁡Bcos⁡B−1sin⁡Acos⁡A+cos⁡Bsin⁡B= \frac{1}{\frac{\cos A}{\sin A} + \frac{\sin B}{\cos B}} - \frac{1}{\frac{\sin A}{\cos A} + \frac{\cos B}{\sin B}}

=sin⁡Acos⁡Bcos⁡Acos⁡B+sin⁡Asin⁡B−cos⁡Asin⁡Bsin⁡Asin⁡B+cos⁡Acos⁡B= \frac{\sin A \cos B}{\cos A \cos B + \sin A \sin B} - \frac{\cos A \sin B}{\sin A \sin B + \cos A \cos B}

=sin⁡Acos⁡B−cos⁡Asin⁡Bcos⁡(A−B)=sin⁡(A−B)cos⁡(A−B)=tan⁡(A−B)= \frac{\sin A \cos B - \cos A \sin B}{\cos(A - B)} = \frac{\sin(A - B)}{\cos(A - B)} = \tan(A - B) (ପ୍ରମାଣିତ)

(viii) tan⁡80∘=tan⁡(30∘+50∘)=tan⁡30∘+tan⁡50∘1−tan⁡30∘tan⁡50∘=13+tan⁡50∘1−13tan⁡50∘=1+3tan⁡50∘3−tan⁡50∘\tan 80^\circ = \tan(30^\circ + 50^\circ) = \frac{\tan 30^\circ + \tan 50^\circ}{1 - \tan 30^\circ \tan 50^\circ} = \frac{\frac{1}{\sqrt{3}} + \tan 50^\circ}{1 - \frac{1}{\sqrt{3}} \tan 50^\circ} = \frac{1 + \sqrt{3} \tan 50^\circ}{\sqrt{3} - \tan 50^\circ}

3tan⁡80∘−tan⁡80∘tan⁡50∘=1+3tan⁡50∘\sqrt{3} \tan 80^\circ - \tan 80^\circ \tan 50^\circ = 1 + \sqrt{3} \tan 50^\circ

3tan⁡80∘cot⁡50∘−tan⁡80∘=cot⁡50∘+3\sqrt{3} \tan 80^\circ \cot 50^\circ - \tan 80^\circ = \cot 50^\circ + \sqrt{3}

3tan⁡80∘cot⁡50∘=3+cot⁡50∘+tan⁡80∘\sqrt{3} \tan 80^\circ \cot 50^\circ = \sqrt{3} + \cot 50^\circ + \tan 80^\circ (ପ୍ରମାଣିତ)

❓ ୬. cos⁡75∘\cos 75^\circ ଓ sin⁡15∘\sin 15^\circ ର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର ।

✅ ଉତ୍ତର: cos⁡75∘=cos⁡(45∘+30∘)=cos⁡45∘cos⁡30∘−sin⁡45∘sin⁡30∘\cos 75^\circ = \cos(45^\circ + 30^\circ) = \cos 45^\circ \cos 30^\circ - \sin 45^\circ \sin 30^\circ

=12⋅32−12⋅12=3−122= \frac{1}{\sqrt{2}} \cdot \frac{\sqrt{3}}{2} - \frac{1}{\sqrt{2}} \cdot \frac{1}{2} = \frac{\sqrt{3} - 1}{2\sqrt{2}}

sin⁡15∘=sin⁡(45∘−30∘)=sin⁡45∘cos⁡30∘−cos⁡45∘sin⁡30∘\sin 15^\circ = \sin(45^\circ - 30^\circ) = \sin 45^\circ \cos 30^\circ - \cos 45^\circ \sin 30^\circ

=12⋅32−12⋅12=3−122= \frac{1}{\sqrt{2}} \cdot \frac{\sqrt{3}}{2} - \frac{1}{\sqrt{2}} \cdot \frac{1}{2} = \frac{\sqrt{3} - 1}{2\sqrt{2}}

❓ ୭. (i) cos⁡α=817\cos \alpha = \frac{8}{17} ଓ sin⁡β=513\sin \beta = \frac{5}{13} ହେଲେ sin⁡(α−β)\sin(\alpha - \beta) ର ମାନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର ।

(ii) tan⁡A=12\tan A = \frac{1}{2}, cot⁡B=3\cot B = 3 ହେଲେ A+BA+B ର ମାନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର ।

(iii) tan⁡β=1−tan⁡α1+tan⁡α\tan \beta = \frac{1 - \tan \alpha}{1 + \tan \alpha} ହେଲେ, tan⁡(α+β)\tan(\alpha + \beta) ର ମାନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର ।

✅ ଉତ୍ତର: (i) sin⁡α=1−cos⁡2α=1−(817)2=1517\sin \alpha = \sqrt{1 - \cos^2 \alpha} = \sqrt{1 - (\frac{8}{17})^2} = \frac{15}{17}

cos⁡β=1−sin⁡2β=1−(513)2=1213\cos \beta = \sqrt{1 - \sin^2 \beta} = \sqrt{1 - (\frac{5}{13})^2} = \frac{12}{13}

sin⁡(α−β)=sin⁡αcos⁡β−cos⁡αsin⁡β=(1517)(1213)−(817)(513)=180−40221=140221\sin(\alpha - \beta) = \sin \alpha \cos \beta - \cos \alpha \sin \beta = (\frac{15}{17})(\frac{12}{13}) - (\frac{8}{17})(\frac{5}{13}) = \frac{180 - 40}{221} = \frac{140}{221}

(ii) tan⁡A=12\tan A = \frac{1}{2} ଏବଂ tan⁡B=1cot⁡B=13\tan B = \frac{1}{\cot B} = \frac{1}{3}

tan⁡(A+B)=tan⁡A+tan⁡B1−tan⁡Atan⁡B=12+131−(12)(13)=5/65/6=1\tan(A+B) = \frac{\tan A + \tan B}{1 - \tan A \tan B} = \frac{\frac{1}{2} + \frac{1}{3}}{1 - (\frac{1}{2})(\frac{1}{3})} = \frac{5/6}{5/6} = 1

tan⁡(A+B)=1⇒A+B=45∘\tan(A+B) = 1 \Rightarrow A+B = 45^\circ

(iii) ଦତ୍ତ ଅଛି tan⁡β=1−tan⁡α1+tan⁡α\tan \beta = \frac{1 - \tan \alpha}{1 + \tan \alpha}

ଆମେ ଜାଣୁ 1−tan⁡α1+tan⁡α=tan⁡(45∘−α)\frac{1 - \tan \alpha}{1 + \tan \alpha} = \tan(45^\circ - \alpha)

ତେଣୁ tan⁡β=tan⁡(45∘−α)⇒β=45∘−α⇒α+β=45∘\tan \beta = \tan(45^\circ - \alpha) \Rightarrow \beta = 45^\circ - \alpha \Rightarrow \alpha + \beta = 45^\circ

ଅତଏବ tan⁡(α+β)=tan⁡45∘=1\tan(\alpha + \beta) = \tan 45^\circ = 1


❓ ୮. A+B+C=90∘A+B+C=90^{\circ} ହେଲେ ପ୍ରମାଣ କର ଯେ

(i) cot A+cot B+cot C=cot A⋅cot B⋅cot Ccot~A+cot~B+cot~C=cot~A \cdot cot~B \cdot cot~C

(ii) tan A⋅tan B+tan B⋅tan C+tan C⋅tan A=1tan~A \cdot tan~B+tan~B \cdot tan~C+tan~C \cdot tan~A=1 

✅ ଦତ୍ତ ଅଛି A+B+C=90∘⇒A+B=90∘−CA+B+C=90^{\circ} \Rightarrow A+B = 90^{\circ} - C
ସୂତ୍ର: cot(A+B)=cot A⋅cot B−1cot B+cot Acot(A+B) = \frac{cot~A \cdot cot~B - 1}{cot~B + cot~A}
(i) ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ଵରେ cotcot ଅନୁପାତ ନେଲେ cot(A+B)=cot(90∘−C)⇒cot A⋅cot B−1cot B+cot A=tan C=1cot Ccot(A+B) = cot(90^{\circ}-C) \Rightarrow \frac{cot~A \cdot cot~B - 1}{cot~B + cot~A} = tan~C = \frac{1}{cot~C}
ବଜ୍ର ଗୁଣନ କଲେ cot C(cot A⋅cot B−1)=cot A+cot B⇒cot A⋅cot B⋅cot C−cot C=cot A+cot B⇒cot A+cot B+cot C=cot A⋅cot B⋅cot Ccot~C(cot~A \cdot cot~B - 1) = cot~A + cot~B \Rightarrow cot~A \cdot cot~B \cdot cot~C - cot~C = cot~A + cot~B \Rightarrow cot~A + cot~B + cot~C = cot~A \cdot cot~B \cdot cot~C (ପ୍ରମାଣିତ)
(ii) ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ଵରେ tantan ଅନୁପାତ ନେଲେ tan(A+B)=tan(90∘−C)⇒tan A+tan B1−tan A⋅tan B=cot C=1tan Ctan(A+B) = tan(90^{\circ}-C) \Rightarrow \frac{tan~A + tan~B}{1 - tan~A \cdot tan~B} = cot~C = \frac{1}{tan~C}
ବଜ୍ର ଗୁଣନ କଲେ tan C(tan A+tan B)=1−tan A⋅tan B⇒tan A⋅tan C+tan B⋅tan C=1−tan A⋅tan B⇒tan A⋅tan B+tan B⋅tan C+tan C⋅tan A=1tan~C(tan~A + tan~B) = 1 - tan~A \cdot tan~B \Rightarrow tan~A \cdot tan~C + tan~B \cdot tan~C = 1 - tan~A \cdot tan~B \Rightarrow tan~A \cdot tan~B + tan~B \cdot tan~C + tan~C \cdot tan~A = 1 (ପ୍ରମାଣିତ)

❓ ୯. (i) A+B+C=180∘A+B+C=180^{\circ} ଏବଂ sin C=1sin~C=1 ହେଲେ ପ୍ରମାଣ କର ଯେ tan A⋅tan B=1tan~A \cdot tan~B=1

(ii) A+B+C=180∘A+B+C=180^{\circ} ହେଲେ ପ୍ରମାଣ କର ଯେ cot A⋅cot B+cot B⋅cot C+cot C⋅cot A=1cot~A \cdot cot~B+cot~B \cdot cot~C+cot~C \cdot cot~A=1

(iii) A+B+C=180∘A+B+C=180^{\circ} ଏବଂ cos A=cos B⋅cos Ccos~A=cos~B \cdot cos~C ହେଲେ ପ୍ରମାଣ କର ଯେ (a) tan A=tan B+tan Ctan~A=tan~B+tan~C (b) tan B⋅tan C=2tan~B \cdot tan~C=2 ।

✅ (i) sin C=1⇒C=90∘sin~C=1 \Rightarrow C=90^{\circ}
ଏଣୁ A+B+90∘=180∘⇒A+B=90∘A+B+90^{\circ}=180^{\circ} \Rightarrow A+B=90^{\circ}
tan A=tan(90∘−B)=cot B⇒tan A⋅tan B=1tan~A = tan(90^{\circ}-B) = cot~B \Rightarrow tan~A \cdot tan~B = 1 (ପ୍ରମାଣିତ)
(ii) A+B=180∘−C⇒cot(A+B)=cot(180∘−C)⇒cot A⋅cot B−1cot B+cot A=−cot CA+B=180^{\circ}-C \Rightarrow cot(A+B) = cot(180^{\circ}-C) \Rightarrow \frac{cot~A \cdot cot~B - 1}{cot~B + cot~A} = -cot~C
ବଜ୍ର ଗୁଣନ କଲେ cot A⋅cot B−1=−cot C(cot B+cot A)=−cot B⋅cot C−cot A⋅cot Ccot~A \cdot cot~B - 1 = -cot~C(cot~B + cot~A) = -cot~B \cdot cot~C - cot~A \cdot cot~C
cot A⋅cot B+cot B⋅cot C+cot C⋅cot A=1cot~A \cdot cot~B + cot~B \cdot cot~C + cot~C \cdot cot~A = 1 (ପ୍ରମାଣିତ)
(iii-a) cos A=cos(180∘−(B+C))=−cos(B+C)cos~A = cos(180^{\circ}-(B+C)) = -cos(B+C)
ଦତ୍ତ ଅଛି cos A=cos B⋅cos C⇒cos B⋅cos C=−(cos B⋅cos C−sin B⋅sin C)⇒2 cos B⋅cos C=sin B⋅sin Ccos~A = cos~B \cdot cos~C \Rightarrow cos~B \cdot cos~C = -(cos~B \cdot cos~C - sin~B \cdot sin~C) \Rightarrow 2~cos~B \cdot cos~C = sin~B \cdot sin~C
tan B⋅tan C=2tan~B \cdot tan~C = 2
ପୁନଶ୍ଚ tan A=tan(180∘−(B+C))=−tan(B+C)=−tan B+tan C1−tan B⋅tan C=−tan B+tan C1−2=tan B+tan Ctan~A = tan(180^{\circ}-(B+C)) = -tan(B+C) = -\frac{tan~B + tan~C}{1 - tan~B \cdot tan~C} = -\frac{tan~B + tan~C}{1 - 2} = tan~B + tan~C (ପ୍ରମାଣିତ)
(iii-b) ପୂର୍ବ ପର୍ଯ୍ୟାୟରୁ ପ୍ରମାଣିତ ଯେ tan B⋅tan C=2tan~B \cdot tan~C = 2

❓ ୧୦. ଦର୍ଶାଅ ଯେ

(i) sin(A+B)⋅sin(A−B)=sin2A−sin2Bsin(A+B) \cdot sin(A-B)=sin^2 A-sin^2 B

(ii) cos(A+B)⋅cos(A−B)=cos2A−sin2Bcos(A+B) \cdot cos(A-B)=cos^2 A-sin^2 B ।

✅ ସୂତ୍ର: sin⁡(A±B)=sin⁡Acos⁡B±cos⁡Asin⁡B\sin(A \pm B) = \sin A \cos B \pm \cos A \sin B
(i) ବାମପକ୍ଷ =(sin A⋅cos B+cos A⋅sin B)(sin A⋅cos B−cos A⋅sin B)=(sin A⋅cos B)2−(cos A⋅sin B)2= (sin~A \cdot cos~B + cos~A \cdot sin~B)(sin~A \cdot cos~B - cos~A \cdot sin~B) = (sin~A \cdot cos~B)^2 - (cos~A \cdot sin~B)^2
=sin2A⋅cos2B−cos2A⋅sin2B=sin2A(1−sin2B)−(1−sin2A)sin2B=sin2A−sin2B= sin^2 A \cdot cos^2 B - cos^2 A \cdot sin^2 B = sin^2 A(1-sin^2 B) - (1-sin^2 A)sin^2 B = sin^2 A - sin^2 B (ପ୍ରମାଣିତ)
(ii) ବାମପକ୍ଷ =(cos A⋅cos B−sin A⋅sin B)(cos A⋅cos B+sin A⋅sin B)=(cos A⋅cos B)2−(sin A⋅sin B)2= (cos~A \cdot cos~B - sin~A \cdot sin~B)(cos~A \cdot cos~B + sin~A \cdot sin~B) = (cos~A \cdot cos~B)^2 - (sin~A \cdot sin~B)^2
=cos2A⋅cos2B−sin2A⋅sin2B=cos2A(1−sin2B)−(1−cos2A)sin2B=cos2A−sin2B= cos^2 A \cdot cos^2 B - sin^2 A \cdot sin^2 B = cos^2 A(1-sin^2 B) - (1-cos^2 A)sin^2 B = cos^2 A - sin^2 B (ପ୍ରମାଣିତ)

❓ ୧୧. ପ୍ରମାଣ କର :

(i) sin 50∘+sin 40∘=2sin 85∘sin~50^{\circ}+sin~40^{\circ}=\sqrt{2}sin~85^{\circ}

(ii) cos 50∘+cos 40∘=2cos 5∘cos~50^{\circ}+cos~40^{\circ}=\sqrt{2}cos~5^{\circ}

(iii) sin 50∘−sin 70∘+sin 10∘=0sin~50^{\circ}-sin~70^{\circ}+sin~10^{\circ}=0 ।

✅ ସୂତ୍ର: sin(A+B)+sin(A−B)=2 sin A⋅cos Bsin(A+B)+sin(A-B) = 2~sin~A \cdot cos~B
(i) ବାମପକ୍ଷ =sin(45∘+5∘)+sin(45∘−5∘)=2 sin 45∘⋅cos 5∘=2⋅12⋅cos 5∘=2cos 5∘=2sin(90∘−5∘)=2sin 85∘= sin(45^{\circ}+5^{\circ}) + sin(45^{\circ}-5^{\circ}) = 2~sin~45^{\circ} \cdot cos~5^{\circ} = 2 \cdot \frac{1}{\sqrt{2}} \cdot cos~5^{\circ} = \sqrt{2}cos~5^{\circ} = \sqrt{2}sin(90^{\circ}-5^{\circ}) = \sqrt{2}sin~85^{\circ} (ପ୍ରମାଣିତ)
(ii) ସୂତ୍ର: cos(A+B)+cos(A−B)=2 cos A⋅cos Bcos(A+B)+cos(A-B) = 2~cos~A \cdot cos~B
ବାମପକ୍ଷ =cos(45∘+5∘)+cos(45∘−5∘)=2 cos 45∘⋅cos 5∘=2⋅12⋅cos 5∘=2cos 5∘= cos(45^{\circ}+5^{\circ}) + cos(45^{\circ}-5^{\circ}) = 2~cos~45^{\circ} \cdot cos~5^{\circ} = 2 \cdot \frac{1}{\sqrt{2}} \cdot cos~5^{\circ} = \sqrt{2}cos~5^{\circ} (ପ୍ରମାଣିତ)
(iii) ବାମପକ୍ଷ =sin(30∘+20∘)+sin(30∘−20∘)−sin 70∘=2 sin 30∘⋅cos 20∘−sin 70∘=2⋅12⋅cos 20∘−sin 70∘= sin(30^{\circ}+20^{\circ}) + sin(30^{\circ}-20^{\circ}) - sin~70^{\circ} = 2~sin~30^{\circ} \cdot cos~20^{\circ} - sin~70^{\circ} = 2 \cdot \frac{1}{2} \cdot cos~20^{\circ} - sin~70^{\circ}
=cos 20∘−sin 70∘=sin(90∘−20∘)−sin 70∘=sin 70∘−sin 70∘=0= cos~20^{\circ} - sin~70^{\circ} = sin(90^{\circ}-20^{\circ}) - sin~70^{\circ} = sin~70^{\circ} - sin~70^{\circ} = 0 (ପ୍ରମାଣିତ)

❓ ୧୨. ନିମ୍ନଲିଖିତ କ୍ଷେତ୍ରରେ AA ଓ BB ର ମାନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର :

(i) sin(A+B)=12,cos(A−B)=12sin(A+B)=\frac{1}{\sqrt{2}}, cos(A-B)=\frac{1}{\sqrt{2}}

(ii) cos(A+B)=−12,sin(A−B)=12cos(A+B)=-\frac{1}{2}, sin(A-B)=\frac{1}{2}

(iii) tan(A−B)=13=cot(A+B)tan(A-B)=\frac{1}{\sqrt{3}}=cot(A+B)

(iv) tan(A+B)=−1,cosec(A−B)=2tan(A+B)=-1, cosec(A-B)=\sqrt{2} ।

✅ (i) sin(A+B)=sin 45∘⇒A+B=45∘sin(A+B) = sin~45^{\circ} \Rightarrow A+B = 45^{\circ} ଏବଂ cos(A−B)=cos 45∘⇒A−B=45∘cos(A-B) = cos~45^{\circ} \Rightarrow A-B = 45^{\circ}
ସମାଧାନ କଲେ: A=45∘,B=0∘A = 45^{\circ}, B = 0^{\circ}
(ii) cos(A+B)=cos 120∘⇒A+B=120∘cos(A+B) = cos~120^{\circ} \Rightarrow A+B = 120^{\circ} ଏବଂ sin(A−B)=sin 30∘⇒A−B=30∘sin(A-B) = sin~30^{\circ} \Rightarrow A-B = 30^{\circ}
ସମାଧାନ କଲେ: A=75∘,B=45∘A = 75^{\circ}, B = 45^{\circ}
(iii) tan(A−B)=tan 30∘⇒A−B=30∘tan(A-B) = tan~30^{\circ} \Rightarrow A-B = 30^{\circ} ଏବଂ cot(A+B)=cot 60∘⇒A+B=60∘cot(A+B) = cot~60^{\circ} \Rightarrow A+B = 60^{\circ}
ସମାଧାନ କଲେ: A=45∘,B=15∘A = 45^{\circ}, B = 15^{\circ}
(iv) tan(A+B)=tan 135∘⇒A+B=135∘tan(A+B) = tan~135^{\circ} \Rightarrow A+B = 135^{\circ} ଏବଂ cosec(A−B)=cosec 45∘⇒A−B=45∘cosec(A-B) = cosec~45^{\circ} \Rightarrow A-B = 45^{\circ}
ସମାଧାନ କଲେ: A=90∘,B=45∘A = 90^{\circ}, B = 45^{\circ}