୧. କବି ପରିଚୟ (ଗଙ୍ଗାଧର ମେହେର)

ପରିଚୟ ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ କାବ୍ୟଯୁଗର ଅନ୍ୟତମ କବି ଗଙ୍ଗାଧର ମେହେର 'ସ୍ଵଭାବକବି' ଭାବରେ ପରିଚିତ ।

ଜନ୍ମ ଓ ସମୟ ସେ ୧୮୬୨ ମସିହାରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରି ୧୯୨୪ ମସିହାରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ ।

ପାରିବାରିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଓ ଜୀବନ କବି ଗଙ୍ଗାଧର ଆଧୁନିକ ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲାର ବରପାଲିରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ସେ ବୃତ୍ତିରେ ଜଣେ ସାଧାରଣ 'ଜୁଡ଼ିସିଏଲ ମୋହରିର' ଥିଲେ ।

ଶିକ୍ଷା ଓ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ସେ ଅସାଧାରଣ ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରତିଭାର ଅଧିକାରୀ ଥିଲେ । ସେ ସଂସ୍କୃତ ସାହିତ୍ୟର କାବ୍ୟ ଓ ନାଟକ ଅବଲମ୍ବନରେ ଓଡ଼ିଆ କାବ୍ୟମାନ ରଚନା କରି ସେଥିରେ ନିଜର ମୌଳିକତା ପ୍ରକାଶ କରିଯାଇଛନ୍ତି ।

ସାହିତ୍ୟ କୃତି ଗଙ୍ଗାଧରଙ୍କ କାବ୍ୟ ପ୍ରତିଭାର ସ୍ମାରକୀ ହେଉଛି: 'ତପସ୍ବିନୀ', 'ପ୍ରଣୟ ବଲ୍ଲରୀ', 'କୀଚକ ବଧ', 'ଇନ୍ଦୁମତୀ', 'ପଦ୍ମିନୀ', 'ଅଯୋଧ୍ୟା ଦୃଶ୍ୟ', 'ଉତ୍କଳ ଲକ୍ଷ୍ମୀ' ଇତ୍ୟାଦି । ତାଙ୍କର କ୍ଷୁଦ୍ର ଗୀତିଗୁଡ଼ିକ 'କୃଷକ ସଙ୍ଗିୀତ', 'କବିତାମାଳା', 'କବିତା କଲ୍ଲୋଳ', 'ଅର୍ଘ୍ୟଥାଳୀ' ଆଦି ପୁସ୍ତକରେ ସଂକଳିତ ହୋଇଛି ।

ଶୈଳୀ ଓ ବିଶେଷତ୍ୱ ପୁରାତନ କଥାବସ୍ତୁରେ ନୂତନତା ଆଣିବାରେ ଗଙ୍ଗାଧରଙ୍କ କବି-ଚାତୁରୀ ଅନନ୍ୟ । ସେ ପ୍ରକୃତିକୁ ଜୀବନ୍ତ ସତ୍ତାରେ ରୂପାୟିତ କରାଇଛନ୍ତି । ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ଓ ଓଡ଼ିଶାର ସ୍ଵାତନ୍ତ୍ର୍ୟକୁ ନେଇ ତାଙ୍କ ସ୍ଵାଭିମାନୀ କବି ମାନସରୁ ଅନେକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଗୀତିକା ଝରିପଡ଼ିଛି । ପଠିତ 'ମଙ୍ଗଳେ ଅଇଲା ଉଷା' କବିତାଟି ତାଙ୍କର 'ତପସ୍ବିନୀ' କାବ୍ୟର 'ଚତୁର୍ଥ ସର୍ଗ'ରୁ ସଂଗୃହୀତ । ଏଥିରେ ବାଲ୍ମୀକି ଆଶ୍ରମରେ ନିର୍ବାସିତା ଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ ପ୍ରକୃତି କିପରି ସ୍ଵାଗତ କରୁଛି, ତାହା ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ।

ପଦ ୧

ମଙ୍ଗଳେ ଅଇଲା ଉଷା ବିକଚ ରାଜୀବ ଦୃଶା କରପଲ୍ଲବେ ନୀହାର- ମୁକ୍ତାଧରି ଉପହାର ଜାନକୀ-ଦର୍ଶନ ତୃଷା ହୃଦୟେ ବହି, ସତୀଙ୍କ ବାସ-ବାହାର-ପ୍ରାଙ୍ଗଣେ ରହି, କଳକଣ୍ଠ କଣ୍ଠେ କହିଲା ଦରଶନ ଦିଅ ସତି, ରାତି ପାହିଲା । । ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଏକ ମଙ୍ଗଳମୟ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଉଷା (ପ୍ରଭାତ) ଆଗମନ କଲେ । ତାଙ୍କର ଦୃଶ୍ଟି (ଦୃଶା) ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ପଦ୍ମ (ବିକଚ ରାଜୀବ) ପରି ସୁନ୍ଦର ଥିଲା । ସେ ନିଜର କଅଁଳ ପତ୍ର ସଦୃଶ ହାତରେ (କରପଲ୍ଲବେ) କାକର ବିନ୍ଦୁ (ନୀହାର) ରୂପକ ମୁକ୍ତା (ମୁକ୍ତାଧରି) ଉପହାର ସ୍ୱରୂପ ଧରି ଆସିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ସୀତା (ଜାନକୀ)ଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ପ୍ରବଳ ଆଶା ବା ତୃଷା (ତୃଷା) ଥିଲା । ସେ ସତୀଙ୍କ କୁଡ଼ିଆ (ବାସ) ବାହାରେ ଥିବା ଅଗଣାରେ (ପ୍ରାଙ୍ଗଣେ) ରହି କୋଇଲିର (କଳକଣ୍ଠ) ସ୍ଵରରେ (କଣ୍ଠେ) କହିଲେ, "ହେ ସତୀ, ଦର୍ଶନ ଦିଅ, ରାତି ପାହିଗଲା ।"

ପଦ ୨

ଅରୁଣ କଷାୟ ବାସ, କୁସୁମକାନ୍ତି ବିକାଶ, ପ୍ରଶାନ୍ତ ରୂପ, ବିଶ୍ଵାସ ଦିଅନ୍ତି ମନେ, କେଉଁ ଯୋଗେଶ୍ୱରୀ ଆସି ମଧୁର ଭାଷେ ଆଶ୍ୱାସି ଡାକୁଛନ୍ତି ଦୁଃଖରାଶି-ଉପଶମନେ, ଦେବାପାଇଁ ନବ ଜୀବନ କି ଓହ୍ଲାଇଛନ୍ତି ମର୍ତ୍ତ୍ୟ ଭୁବନ ! । ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଉଷା ପ୍ରଭାତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର (ଅରୁଣ) ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗର (କଷାୟ) ବସ୍ତ୍ର (ବାସ) ପରିଧାନ କରିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କ ଆଗମନରେ ଫୁଲମାନଙ୍କର ଶୋଭା (କୁସୁମକାନ୍ତି) ପ୍ରକାଶ (ବିକାଶ) ପାଉଛି । ତାଙ୍କର ଶାନ୍ତ (ପ୍ରଶାନ୍ତ) ରୂପ ମନରେ ବିଶ୍ଵାସ ସୃଷ୍ଟି କରୁଛି । ସୀତା ଭାବୁଛନ୍ତି, ସତେ ଯେପରି କୌଣସି ଯୋଗେଶ୍ଵରୀ ମଧୁର ଭାଷାରେ (ମଧୁର ଭାଷେ) ଆଶ୍ୱାସନା ଦେଇ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖସମୂହକୁ (ଦୁଃଖରାଶି) ଲାଘବ (ଉପଶମନେ) କରିବା ପାଇଁ ଡାକୁଛନ୍ତି । ସତେ ଯେପରି ସେ ସୀତାଙ୍କୁ ଏକ ନୂତନ ଜୀବନ (ନବ ଜୀବନ) ଦେବା ପାଇଁ ସ୍ଵର୍ଗରୁ ପୃଥିବୀକୁ (ମର୍ତ୍ତ୍ୟ ଭୁବନ) ଓହ୍ଲାଇ ଆସିଛନ୍ତି ।

ପଦ ୩

ସମୀର ସଙ୍ଗିୀତ ଗାଏ, ଭ୍ରମର ବୀଣା ବଜାଏ, ସୁରଭି ନର୍ତ୍ତନେ ଥାଏ ଉଷା ନିର୍ଦେଶେ, କୁମ୍ଭାଟୁଆ ହୋଇ ଭାଟ ଆରମ୍ଭିଲା ସ୍ତବ ପାଠ କଳିଙ୍ଗି ଅଇଲା ପାଟ ମାଗଧ ବେଶେ, ଲଳିତ ମଧୁରେ କହିଲା, "ଉଠ ସତୀ ରାଜ୍ୟ-ରାଣୀ, ରାତି ପାହିଲା।” । ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଉଷାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ପ୍ରକୃତି ସୀତାଙ୍କୁ ସ୍ଵାଗତ କରୁଛି । ପବନ (ସମୀର) ସଙ୍ଗିୀତ ଗାନ କରୁଛି, ଭ୍ରମର ବୀଣା ବଜାଉଛି ଏବଂ ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧ (ସୁରଭି) ନୃତ୍ୟ (ନର୍ତ୍ତନେ) କରୁଛି । କୁମ୍ଭାଟୁଆ ପକ୍ଷୀ ସ୍ତୁତିପାଠକ (ଭାଟ) ହୋଇ ସ୍ତବ ପାଠ ଆରମ୍ଭ କରିଛି । କଜଳପାତି ପକ୍ଷୀ (କଳିଙ୍ଗି) ରାଜାଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ବନ୍ଦନାକାରୀ (ପାଟ ମାଗଧ) ବେଶରେ ଆସି କୋମଳ ଓ ମଧୁର ସ୍ଵରରେ (ଲଳିତ ମଧୁରେ) କହିଲା, "ହେ ସତୀ, ହେ ରାଜ୍ୟ-ରାଣୀ, ଉଠନ୍ତୁ, ରାତି ପାହିଗଲା ।"

ପଦ ୪

ମୁନି-ମୁଖ-ବେଦ-ସ୍ୱନ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲା ଶ୍ୟାମବନ ଉଠିଲା ଭେଦି ଗଗନ ଉଚ୍ଚ ଓଁକାର ବୈକୁଣ୍ଠେ ଦେଇ ତୃପତି ଅନନ୍ତ ଶ୍ରୁତିକି ଗତି, ବିହିଲା କି ସରସ୍ୱତୀ ବୀଣାଝଙ୍କାର; ବେଳୁ ବେଳ ବନ ଉଜ୍ଜ୍ବଳ, ମନ୍ତ୍ର ବଳେ ଯେହ୍ନେ ବଢ଼ି ଆସିଲା ବଳ । । ବ୍ୟାଖ୍ୟା: (ଉଷାଙ୍କ ଆଗମନ ସହ) ମୁନିମାନଙ୍କ ମୁଖରୁ ନିଃସୃତ ବେଦଧ୍ଵନି (ବେଦ-ସ୍ୱନ) ସବୁଜ ବନକୁ (ଶ୍ୟାମବନ) ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲା । ଉଚ୍ଚ ସ୍ଵରରେ 'ଓଁକାର' ଧ୍ଵନି ଆକାଶକୁ (ଗଗନ) ଭେଦ କରି ଉଠିଲା । ଏହି ଧ୍ଵନି ବୈକୁଣ୍ଠରେ (ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ) ତୃପ୍ତି ଦେଲା ଏବଂ ପାତାଳରେ ଅନନ୍ତ ନାଗଙ୍କ କାନ (ଶ୍ରୁତି) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗତି କଲା । ଏହା ସତେ ଯେପରି ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ବୀଣାର ଝଙ୍କାର (ବୀଣାଝଙ୍କାର) ପରି ଶୁଭୁଥିଲା । ସମୟକ୍ରମେ (ବେଳୁ ବେଳ) ବନଭୂମି ଅଧିକ ଉଜ୍ଜ୍ବଳ ଦେଖାଗଲା, ସତେ ଯେପରି ମନ୍ତ୍ରର ଶକ୍ତି (ମନ୍ତ୍ର ବଳେ) ବଳ ବଢ଼ାଇ ଆସୁଛି ।

ପଦ ୫

ଏ କାଳେ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣୀ ଆସି ଜନକନନ୍ଦିନୀ ପାଶେ ଗମ୍ଭୀରେ ବୋଇଲେ, “ଉଠ ବୈଦେହି, ଅନୁକମ୍ପା ତପସ୍ବିନୀ ଉଷା ସୁକୁମାର ଦେହୀ ଆସିଛି, ଦର୍ଶନ ଦେଇ ତୋଷ ବିଧୂରେ, ତମସା ରହିଛି ଅନାଇ ନାଳ କରି ଥରେ ସୁଖ ଲଭିବା ପାଇଁ।’’ । ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଏହି ସମୟରେ, ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣୀ (ଅନୁକମ୍ପା) ଗମ୍ଭୀର ଭାବରେ ଜନକଙ୍କ କନ୍ୟା ସୀତାଙ୍କ (ଜନକନନ୍ଦିନୀ) ପାଖକୁ ଆସି କହିଲେ (ବୋଇଲେ), "ହେ ବୈଦେହି (ସୀତା), ଉଠ ! ସ୍ଵୟଂ ଉଷାଦେବୀ, ଯିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ କୋମଳ ଶରୀରର ଅଧିକାରିଣୀ (ସୁକୁମାର ଦେହୀ) ଏବଂ ଅନୁକମ୍ପାଶୀଳା ତପସ୍ବିନୀ, ସେ ତୁମକୁ ଦର୍ଶନ ଦେବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ (ତୋଷ) କର । ତମସା ନଦୀ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ଅପେକ୍ଷା କରି (ଅନାଇ) ରହିଛି, ତୁମେ ତା' ଜଳରେ ଥରେ ସ୍ନାନ (ନାଳ କରି) କଲେ ସେ ପରମ ସୁଖ ଲାଭ କରିବ ।"

ପଦ ୬

ପଦ୍ମିନୀ-ହୃଦ-ଶିଶିର- ବିନ୍ଦୁରେ ଖର-ରଶ୍ମିର ଫଳକେ କରି ଚିତ୍ରିତ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପରି, ବୀର ରାମ-ମୂରତି ଶୋକ ଜର୍ଜରିତ ଚିତ୍ତ- ହେଲେ ଆସନୁ ଉତ୍‌ଥିତ ଜାନକୀ ସତୀ, ନମି ଅନୁକମ୍ପା ପୟରେ ବନ୍ଦିଲେ ଉଷାର ପଦ ସବିନୟରେ। । ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଏହା ଶୁଣି ସତୀ ଜାନକୀ (ସୀତା) ନିଜ ଆସନରୁ ଉଠିଲେ (ଉତ୍‌ଥିତ) । ତାଙ୍କର ହୃଦୟ (ଚିତ୍ତ) ଦୁଃଖରେ ଜର୍ଜରିତ (ଶୋକ ଜର୍ଜରିତ) ଥିଲା । ସେହି ଦୁଃଖୀ ହୃଦୟରେ ବୀର ରାମଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତି ଠିକ୍ ସେହିପରି ଚିତ୍ରିତ ହୋଇ ରହିଥିଲା, ଯେପରି ଏକ ପଦ୍ମ (ପଦ୍ମିନୀ) ଉପରେ ଥିବା କାକର (ଶିଶିର) ବିନ୍ଦୁରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ (ଖର-ରଶ୍ମିର) ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପଡ଼ିଥାଏ । ଆସନରୁ ଉଠି ସେ ପ୍ରଥମେ ଅନୁକମ୍ପାଙ୍କ ପାଦରେ (ପୟରେ) ପ୍ରଣାମ (ନମି) କଲେ ଏବଂ ତା'ପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିନୟର ସହ (ସବିନୟରେ) ଉଷାଙ୍କର ପଦ ବନ୍ଦନା କଲେ ।

ପଦ ୭

ବୋଇଲେ ତାକୁ ପ୍ରଶଂସି, “ତୁମେ ତିମିର ବିଧ୍ବଂସି କର ଜ୍ୟୋତି ଆହରଣ ତୁମ୍ଭ କୋମଳ ଚରଣ ରବି-ଆଗମନ-ଶଂସୀ ହୁଅ ସଂସାରେ, ତହିଁ ଯାଉଛି ଶରଣ ଦୃଢ଼ ଆଶାରେ, ଶୁଭ୍ର ସଉରଭ ରସିକେ ଶୁଭ-ସମ୍ପାଦିନୀ ହୁଅ ରଘୁବଂଶିକେ।”। ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସୀତା ଉଷାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି କହିଲେ, "ତୁମେ ହେଉଛ ଅନ୍ଧକାରକୁ (ତିମିର) ଧ୍ଵଂସ (ବିଧ୍ବଂସି) କରୁଥିବା ଦେବୀ । ତୁମର କୋମଳ ପାଦ (କୋମଳ ଚରଣ) ସଂସାରରେ ଆଲୋକ (ଜ୍ୟୋତି) ଆଣିଥାଏ ଏବଂ ତୁମେ ହିଁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଗମନର (ରବି-ଆଗମନ) ସୂଚନା (ଶଂସୀ) ଦେଇଥାଅ । ମୁଁ ଦୃଢ଼ ଆଶା ରଖି ତୁମର ଶରଣ ନେଉଛି । ହେ ଶୁଭ୍ର ସୁଗନ୍ଧର (ଶୁଭ୍ର ସଉରଭ) ରସ ଗ୍ରହଣକାରିଣୀ (ରସିକେ), ତୁମେ ମୋ ପରି ରଘୁବଂଶର କୁଳବଧୂ (ରଘୁବଂଶିକେ) ପ୍ରତି ମଙ୍ଗିଳ (ଶୁଭ) ବିଧାନ (ସମ୍ପାଦିନୀ) କର ।"

ପଦ ୮

ଉତ୍ସୁକ ହୃଦୟେ ରାତ୍ରୀ- ଶେଷରେ ଆଶ୍ରମଧାତ୍ରୀ ତମସା ନିର୍ମଳ-ଗାତ୍ରୀ ପବିତ୍ର-ଧାରା ପ୍ରାଙ୍ଗଣେ କୁସୁମ ବିଞ୍ଚ୍ ସୁବାସିତ ନୀର ସିଞ୍ଚ୍ ମଙ୍ଗଳ ପ୍ରଦୀପ ରଚି ପ୍ରଭାତୀ ତାରା, ମୁହୁର୍ମୁହୁ ମୀନ ନୟନେ ଚାହୁଁଥିଲା ସୀତା-ସତୀ ଶୁଭାଗମନେ ।। ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ରାତ୍ରି ଶେଷରେ, ଆଶ୍ରମର ଧାଈ ମା' (ଆଶ୍ରମଧାତ୍ରୀ) ସ୍ଵରୂପ ତମସା ନଦୀ, ଯାହାର ଶରୀର ନିର୍ମଳ (ନିର୍ମଳ-ଗାତ୍ରୀ) ଓ ଜଳଧାରା ପବିତ୍ର (ପବିତ୍ର-ଧାରା), ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ ହୃଦୟରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରିଥିଲା । ସେ ସୀତାଙ୍କ ସ୍ଵାଗତ ପାଇଁ ନିଜ ପ୍ରାଙ୍ଗିଣରେ ଫୁଲ (କୁସୁମ) ବିଞ୍ଚି ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳ (ସୁବାସିତ ନୀର) ସିଞ୍ଚନ କରିଥିଲା ଏବଂ ପ୍ରଭାତୀ ତାରାକୁ ମଙ୍ଗିଳ ଦୀପ (ମଙ୍ଗିଳ ପ୍ରଦୀପ) ରୂପେ ସଜାଇ ରଖିଥିଲା । ସେ ବାରମ୍ବାର (ମୁହୁର୍ମୁହୁ) ନିଜର ମାଛ ରୂପକ ଆଖିରେ (ମୀନ ନୟନେ) ସତୀ ସୀତାଙ୍କ ଶୁଭ ଆଗମନକୁ (ଶୁଭାଗମନେ) ଚାହିଁ ରହିଥିଲା ।

ପଦ ୯

ଉଟଜୁ ତାପସକନ୍ୟା- ଗଣଙ୍କ ଆଦର-ବନ୍ୟା- ପ୍ଲାବନେ ଜଗତ-ଧନ୍ୟା-ସତୀ ରତନ ବାହାରି ଅବଗାହନେ ଅନୁକମ୍ପାଙ୍କ ଗହଣେ ତମସା ଧାର ବହନେ କଲେ ଗମନ; ସତୀଙ୍କି ତମସା ଅଙ୍କରେ ଘେନି ସ୍ନେହେ ଆଲିଙ୍ଗିଲା ତରଙ୍ଗ-କରେ। । ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ନିଜ କୁଡ଼ିଆରୁ (ଉଟଜୁ) ତାପସ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ଆଦରରୂପକ ବନ୍ୟାରେ (ଆଦର-ବନ୍ୟା) ପ୍ଲାବିତ ହୋଇ, ଜଗତ-ଧନ୍ୟା ସତୀ-ରତ୍ନ ସୀତା ସ୍ନାନ (ଅବଗାହନେ) କରିବା ପାଇଁ ବାହାରିଲେ । ସେ ଅନୁକମ୍ପାଙ୍କ ସହିତ (ଗହଣେ) ତମସା ନଦୀର ସ୍ରୋତ (ଧାର) ଆଡ଼କୁ ଗମନ କଲେ । ତମସା ନଦୀ ସତୀ ସୀତାଙ୍କୁ ନିଜ କୋଳକୁ (ଅଙ୍କରେ) ନେଇ ନିଜର ଢେଉ ରୂପକ ହାତରେ (ତରଙ୍ଗି-କରେ) ସ୍ନେହରେ ଆଲିଙ୍ଗିନ କଲା ।

ପଦ ୧୦

ଅମୃତ ମଧୁର ସ୍ୱରେ ଭାଷିଲା ପରିତୋଷରେ “ମାଆଗୋ, ମୋ ମାନସରେ ନ ଥିଲା ଆଶା, କରିବ ଅଙ୍କେ ବିହାର ରାଜଲକ୍ଷ୍ମୀ ହୃଦହାର ସୀତା କରି ପରିହାର ଭୋଗ-ପିପାସା, ଭାଗ୍ୟବତୀ ମୋତେ ସଂସାରେ ବୋଲିବେ ତୋ’ ଯୋଗୁଁ ଏକା ପରଶଂସାରେ।’ । ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ତମସା ନଦୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ (ପରିତୋଷରେ) ଅମୃତ ପରି ମଧୁର ସ୍ଵରରେ କହିଲା, "ହେ ମା' ସୀତା, ମୋ ମନରେ (ମାନସରେ) କେବେହେଲେ ଏ ଆଶା ନ ଥିଲା ଯେ, ରାଜଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟର ହାର (ହୃଦହାର) ସ୍ଵରୂପିଣୀ ସୀତା ସମସ୍ତ ରାଜକୀୟ ଭୋଗ କରିବାର ଇଚ୍ଛାକୁ (ଭୋଗ-ପିପାସା) ତ୍ୟାଗ (ପରିହାର) କରି ମୋ କୋଳରେ (ଅଙ୍କେ) ବିହାର କରିବେ ବା ସ୍ନାନ କରିବେ । କେବଳ ତୁମ ଯୋଗୁଁ (ତୋ’ ଯୋଗୁଁ ଏକା) ହିଁ ଏ ସଂସାରର ଲୋକମାନେ ମୋତେ ପ୍ରଶଂସା କରି 'ଭାଗ୍ୟବତୀ' ବୋଲି କହିବେ ।"

'ମଙ୍ଗଳେ ଅଇଲା ଉଷା' କବିତାଟି ସ୍ଵଭାବକବି ଗଙ୍ଗାଧର ମେହେରଙ୍କ କାଳଜୟୀ କୃତି 'ତପସ୍ବିନୀ' କାବ୍ୟର ଚତୁର୍ଥ ସର୍ଗରୁ ସଂଗୃହୀତ । ଏହି କବିତାରେ କବି ବାଲ୍ମୀକି ଆଶ୍ରମରେ ନିର୍ବାସିତା ଥିବା ସତୀ ସୀତାଙ୍କୁ ସ୍ଵାଗତ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରଭାତକାଳୀନ ପ୍ରକୃତିର ଅପୂର୍ବ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି ।

କବି ପ୍ରଭାତକୁ (ଉଷା) ଏକ ମଙ୍ଗିଳମୟୀ ନାରୀ ରୂପରେ ପରିକଳ୍ପନା କରିଛନ୍ତି । ଉଷା ଏକ ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ପଦ୍ମ ସଦୃଶ ଆଖିରେ ଆଗମନ କରିଛନ୍ତି । ସେ ନିଜର ପଲ୍ଲବ ରୂପକ ହସ୍ତରେ କାକର ରୂପକ ମୁକ୍ତା ଉପହାର ଧରି ସୀତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଆଶାରେ ତାଙ୍କ କୁଡ଼ିଆ ବାହାରେ ଅପେକ୍ଷା କରିଛନ୍ତି । ସେ କୋଇଲିର ସ୍ଵରରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଉଠିବା ପାଇଁ ନିବେଦନ କରୁଛନ୍ତି । ଉଷା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗିର କଷାୟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କର ପ୍ରଶାନ୍ତ ରୂପ ସୀତାଙ୍କ ମନରେ ବିଶ୍ଵାସ ଜନ୍ମାଉଛି । ସୀତା ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି, ସତେ ଯେପରି କୌଣସି ଯୋଗେଶ୍ଵରୀ ତାଙ୍କୁ ନବଜୀବନ ଦେବାପାଇଁ ସ୍ଵର୍ଗରୁ ଓହ୍ଲାଇ ଆସିଛନ୍ତି ।

ଉଷାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ସମଗ୍ର ପ୍ରକୃତି ସୀତାଙ୍କ ସ୍ଵାଗତରେ ମୁଖରିତ । ପବନ ସଙ୍ଗିୀତ ଗାଉଛି, ଭ୍ରମର ବୀଣା ବଜାଉଛି ଏବଂ ସୁଗନ୍ଧ ନୃତ୍ୟ କରୁଛି । କୁମ୍ଭାଟୁଆ ପକ୍ଷୀ ସ୍ତବପାଠକ (ଭାଟ) ସାଜିଛି ଏବଂ କଜଳପାତି ପକ୍ଷୀ ମୁଖ୍ୟ ବନ୍ଦନାକାରୀ (ପାଟ ମାଗଧ) ବେଶରେ ଆସି ସୀତାଙ୍କୁ 'ରାଜ୍ୟ-ରାଣୀ' କହି ସମ୍ବୋଧନ କରୁଛି । ଏହି ସମୟରେ ମୁନିଋଷିମାନଙ୍କର ବେଦଧ୍ଵନି ଓ ଓଁକାର ନାଦରେ ସମଗ୍ର ବନଭୂମି ଉଜ୍ଜ୍ବଳ ହୋଇଉଠିଛି ।

ଏହି ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣୀ ଅନୁକମ୍ପା ସୀତାଙ୍କୁ ଉଠିବାକୁ କହିଛନ୍ତି ଏବଂ ଉଷାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରିଛନ୍ତି । ସେ ଆହୁରି ମଧ୍ୟ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ତମସା ନଦୀ ମଧ୍ୟ ସୀତାଙ୍କୁ ଥରେ ନିଜ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରାଇ ସୁଖ ଲାଭ କରିବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରିଛି । ସୀତା, ଯାହାଙ୍କ ଦୁଃଖୀ ହୃଦୟରେ ରାମଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଏକ ପଦ୍ମ ଉପରର ଶିଶିର ବିନ୍ଦୁରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପରି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା, ସେ ଆସନରୁ ଉଠିଲେ । ସେ ଅନୁକମ୍ପାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ବିନୟର ସହ ଉଷାଙ୍କ ପଦ ବନ୍ଦନା କଲେ ।

ସୀତା ଉଷାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି କହିଲେ, "ତୁମେ ଅନ୍ଧକାରର ବିନାଶକାରୀ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଗମନର ସୂଚକ । ହେ ଶୁଭ୍ର ସୁଗନ୍ଧର ରସିକେ, ମୁଁ ତୁମର ଶରଣ ନେଉଛି, ତୁମେ ମୋ ପରି ରଘୁବଂଶର କୁଳବଧୂର ମଙ୍ଗିଳ କର ।"

ଅପରପକ୍ଷେ, ଆଶ୍ରମର ଧାତ୍ରୀ ତମସା ନଦୀ ମଧ୍ୟ ରାତ୍ରି ଶେଷରେ ଫୁଲ ବିଞ୍ଚି, ସୁବାସିତ ଜଳ ସିଞ୍ଚି ଏବଂ ପ୍ରଭାତୀ ତାରାକୁ ମଙ୍ଗିଳ ଦୀପ କରି ସୀତାଙ୍କ ଆଗମନକୁ ଉତ୍ସୁକତାର ସହ ଚାହିଁ ରହିଥିଲା । ଯେତେବେଳେ ସୀତା ତାପସକନ୍ୟାମାନଙ୍କ ସହ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଆସିଲେ, ତମସା ତାଙ୍କୁ ନିଜ ତରଙ୍ଗିରୂପକ ହାତରେ ସ୍ନେହରେ ଆଲିଙ୍ଗିନ କଲା । ସେ ଆନନ୍ଦରେ କହିଲା, "ହେ ମା', ମୁଁ କେବେ ଭାବିନଥିଲି ଯେ ରାଜଲକ୍ଷ୍ମୀ ସୀତା ସବୁ ଭୋଗ ତ୍ୟାଗ କରି ମୋ କୋଳରେ ବିହାର କରିବେ । ତୁମ ଯୋଗୁଁ ହିଁ ଆଜି ସଂସାର ମୋତେ 'ଭାଗ୍ୟବତୀ' କହି ପ୍ରଶଂସା କରିବ ।"

 ରାଜୀବ ଦୃଶା – ପଦ୍ମ ସଦୃଶ ଦୃଷ୍ଟି ବା ଚାହାଣି

 ନୀହାର – ଶିଶିର

ପଲ୍ଲବ – କଅଁଳିଆ ପତ୍ର

କଳକଣ୍ଠ – କୋଇଲି

 ଅରୁଣ କଷାୟ ବାସ – ଲାଲ ରଙ୍ଗିର ପାଟ ବସ୍ତ୍ର

କୁସୁମ – ଫୁଲ କାନ୍ତି – ପୁଷ୍ପର ଆଭା ବା ଜ୍ୟୋତି

ଉପଶମନେ – ଲାଘବ କରିବା

ମର୍ତ୍ତ୍ୟ ଭୁବନ – ପୃଥିବୀ

ସମୀର – ପବନ

 ଭ୍ରମର – ଭଅଁର

ସୁରଭି – ବାସ୍ନା, ସୁଗନ୍ଧ

 ଭାଟ – ସ୍ତବପାଠକାରୀ

କଳିଙ୍ଗି – କଜଳପାତି ଚଢ଼େଇ

ପାଟ ମାଗଧ – ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଟ ବା ରାଜାଙ୍କ ବନ୍ଦନାକାରୀ

 ଶ୍ୟାମବନ – ସବୁଜବନ

ଗଗନ – ଆକାଶ

ଅନନ୍ତ – ବାସୁକି ନାଗ

ଶ୍ରୁତି – କାନ

ବିହିଲା – କଲା

 ବୈଦେହୀ – ବିଦେହ ରାଜ୍ୟର ରାଜକୁମାରୀ, ସୀତା

ତୋଷ – ସନ୍ତୁଷ୍ଟ

ତମସା – ବାଲ୍ମୀକି ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ ପ୍ରବାହିତ କ୍ଷୁଦ୍ର ନଦୀ

ଲଭିବା – ଲାଭ କରିବା

ଖର-ରଶ୍ମି – ସୂର୍ଯ୍ୟ

ଉତ୍‌ଥିତ – ଉଠିଲେ

ପୟରେ – ପାଦରେ

ସବିନୟରେ – ବିନୟ ସହକାରେ

 ତିମିର – ଅନ୍ଧକାର

ବିଧ୍ବଂସି – ଧ୍ବଂସକାରୀ

 ରବି – ସୂର୍ଯ୍ୟ

ଆଗମନ-ଶଂସୀ – ଆଗମନର ସୂଚକ

ଶୁଭ୍ର – ଧଳା

ସଉରଭ – ବାସ୍ନା, ସୁଗନ୍ଧ

 ଶୁଭ-ସମ୍ପାଦିନୀ – ମଙ୍ଗିଳ ବିଧାନ କରୁଥିବା

ରଘୁବଂଶିକେ – ରଘୁବଂଶର କୁଳବଧୂ (ସୀତା)

 ଆଶ୍ରମଧାତ୍ରୀ – ଆଶ୍ରମର ପାଳନକର୍ତ୍ତୀ (ଏଠାରେ ତମସା)

ନୀର – ଜଳ

ପ୍ରଭାତୀ ତାରା – ସକାଳର ତାରା

ମୀନ ନୟନେ – ମାଛ ଆଖିରେ

ଶୁଭାଗମନେ – ଶୁଭ ଆଗମନକୁ

ଉଟଜ – କୁଡ଼ିଆ

ତାପସକନ୍ୟା – ମୁନିକନ୍ୟା

ଅବଗାହନେ – ସ୍ନାନ କରିବା ପାଇଁ

ଅଙ୍କରେ – କୋଳରେ

ତରଙ୍ଗି-କରେ – ତରଙ୍ଗି ବା ଢେଉ ରୂପକ ହାତରେ

ଭାଷିଲା – କହିଲା

ପରିତୋଷରେ – ଆନନ୍ଦର ସହିତ

ମାନସରେ – ମନରେ

ପରିହାର – ପରିତ୍ୟାଗ

ଭୋଗ-ପିପାସା – ଭୋଗ କରିବାର ଇଚ୍ଛା

ପରଶଂସାରେ – ପ୍ରଶଂସାରେ