୧. କବି ପରିଚୟ / ଉତ୍ସ ପରିଚୟ

Sanskrit (Devanagari): आत्मप्रशंसया पुलकितो जनः शास्त्रज्ञानात् न विरतो भवेत् । शास्त्रानुसारिणी यथार्थविवेचना सर्वत्र करणीया, नोचेत् जनः उपहासस्य पात्रं भवेत् । शास्त्रं जानन् अपि बुद्धिहीनः जनः जीवने सफलतां न प्राप्नोति । (पुरुषपरीक्षा)

Odia (ଓଡ଼ିଆ ଅନୁବାଦ): ଆତ୍ମପ୍ରଶଂସାରେ ପୁଲକିତ ହେଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନରୁ ବିରତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ସର୍ବତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ଯଥାର୍ଥ ବିବେଚନା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ, ନଚେତ୍ ଲୋକଟି ଉପହାସର ପାତ୍ର ହୁଏ। ଶାସ୍ତ୍ର ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିହୀନ ବ୍ୟକ୍ତି ଜୀବନରେ ସଫଳତା ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ନାହିଁ। ଏହା 'ପୁରୁଷପରୀକ୍ଷା' ଗ୍ରନ୍ଥରୁ ଆନୀତ।

୨. ପାଠ୍ୟ ପଦ (Devanagari Sanskrit, Odia Pronunciation ଓ Odia Meaning)

ପ୍ରଥମ ଅଂଶ:

• Sanskrit Text: आसीत् कौशाम्बी नाम नगरी । तत्र देवधरनामा गणकः प्रतिवसति स्म । तस्य शान्तिधरो नाम पुत्रो बभूव । स च जन्मवर्वरः पित्रा गुणिना प्रयत्नेन पाठ्यमानः पदार्थं नाधिगच्छति । तथापि लोकद्वयप्रत्याशाङ्कुरः सकलमनोरथस्थानम् एक एव तस्य पुत्रः । स्नेहाधिक्यात् स तं यत्नेन पाठयति स्म । ततो महता समयेन महता च पितुः श्रमेण स शुकवदभ्यस्तशास्त्रः अभवत्।

• Odia Pronunciation: ଆସୀତ୍ କୌଶାମ୍ବୀ ନାମ ନଗରୀ । ତତ୍ର ଦେବଧରନାମା ଗଣକଃ ପ୍ରତିବସତି ସ୍ମ । ତସ୍ୟ ଶାନ୍ତିଧରୋ ନାମ ପୁତ୍ରୋ ବଭୂବ । ସ ଚ ଜନ୍ମବର୍ବରଃ ପିତ୍ରା ଗୁଣିନା ପ୍ରଯତ୍ନେନ ପାଠ୍ୟମାନଃ ପଦାର୍ଥଂ ନାଧିଗଚ୍ଛତି । ତଥାପି ଲୋକଦ୍ୱୟପ୍ରତ୍ୟାଶାଙ୍କୁରଃ ସକଲମନୋରଥସ୍ଥାନମ୍ ଏକ ଏବ ତସ୍ୟ ପୁତ୍ରଃ । ସ୍ନେହାଧିକ୍ୟାତ୍ ସ ତଂ ଯତ୍ନେନ ପାଠୟତି ସ୍ମ । ତତୋ ମହତା ସମୟେନ ମହତା ଚ ପିତୁଃ ଶ୍ରମେଣ ସ ଶୁକବଦଭ୍ୟସ୍ତଶାସ୍ତ୍ରଃ ଅଭବତ୍।

• Odia Meaning: କୌଶାମ୍ବୀ ନାମକ ଏକ ନଗରୀ ଥିଲା। ସେଠାରେ ଦେବଧର ନାମକ ଜଣେ ଗଣକ (ଜ୍ୟୋତିଷ) ବାସ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଶାନ୍ତିଧର ନାମକ ଏକ ପୁତ୍ର ଥିଲା। ସେହି ମୂର୍ଖ ପୁତ୍ରଟିକୁ ଗୁଣୀ ପିତା ଯତ୍ନର ସହ ପଢ଼ାଇଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କିଛି ବୁଝିପାରୁନଥିଲା। ତଥାପି ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକର ଆଶା ତଥା ସମସ୍ତ ମନୋରଥ ପୂରଣର ଏକମାତ୍ର ସ୍ଥାନ ଥିଲା ତାଙ୍କର ସେହି ଗୋଟିଏ ପୁଅ। ଅଧିକ ସ୍ନେହ ବଶତଃ ସେ ତାକୁ ଯତ୍ନର ସହ ପଢ଼ାଉଥିଲେ। ତା'ପରେ ବହୁତ ସମୟ ଏବଂ ପିତାଙ୍କର କଠିନ ପରିଶ୍ରମ ଫଳରେ ସେ ଶୁଆ ପରି ଶାସ୍ତ୍ର ଘୋଷି ଅଭ୍ୟାସ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ହୋଇଗଲା।

ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଂଶ:

• Sanskrit Text: गणकश्चिन्तितवान् । "यदेनं राज्ञः परिचितगुणं करोमि ।" ततः स गणको राज्ञः समीपं तं पुत्रं नीतवान् । तं पुरोवर्त्तिनं दृष्ट्वा राजोवाच - "अरे देवधर गणक ! किमधीतम् अनेन पुत्रेण ?" गणक उवाच - "देव ! गणकशास्त्रम् अधीतम् अनेन । प्रश्नस्योत्तरं च जानाति । ततोऽद्य देवेन पृष्टो यदि प्रश्नस्योत्तरं विज्ञास्यति तदध्ययनफलं प्राप्स्यति ।"

• Odia Pronunciation: ଗଣକଶ୍ଚିନ୍ତିତବାନ୍ । "ଯଦେନଂ ରାଜ୍ଞଃ ପରିଚିତଗୁଣଂ କରୋମି ।" ତତଃ ସ ଗଣକୋ ରାଜ୍ଞଃ ସମୀପଂ ତଂ ପୁତ୍ରଂ ନୀତବାନ୍ । ତଂ ପୁରୋବର୍ତ୍ତିନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ୱା ରାଜୋବାଚ - "ଅରେ ଦେବଧର ଗଣକ ! କିମଧୀତମ୍ ଅନେନ ପୁତ୍ରେଣ ?" ଗଣକ ଉବାଚ - "ଦେବ ! ଗଣକଶାସ୍ତ୍ରମ୍ ଅଧୀତମ୍ ଅନେନ । ପ୍ରଶ୍ନସ୍ୟୋତ୍ତରଂ ଚ ଜାନାତି । ତତୋଽଦ୍ୟ ଦେବେନ ପୃଷ୍ଟୋ ଯଦି ପ୍ରଶ୍ନସ୍ୟୋତ୍ତରଂ ବିଜ୍ଞାସ୍ୟତି ତଦଧ୍ୟୟନଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ୟତି ।"

• Odia Meaning: ଗଣକ ଚିନ୍ତା କଲେ- "ଏବେ ମୁଁ ରାଜାଙ୍କ ନିକଟରେ ଏହାର ଗୁଣର ପରିଚୟ କରାଇବି।" ତା'ପରେ ସେ ଗଣକ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଗଲେ। ସମ୍ମୁଖରେ ଥିବା ତାକୁ ଦେଖି ରାଜା କହିଲେ- "ଆରେ ଗଣକ ଦେବଧର ! ଏ ପୁତ୍ର କ'ଣ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଛି ?" ଗଣକ କହିଲେ- "ହେ ଦେବ ! ଏ ଗଣକଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କରିଛି ଏବଂ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଜାଣେ। ଯଦି ଆଜି ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଚରାଯାଇଥିବା ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ସେ ଦେଇପାରିବ, ତେବେ ତା'ର ଅଧ୍ୟୟନର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ।"

ତୃତୀୟ ଅଂଶ:

• Sanskrit Text: तदनन्तरं सकौतुको राजा सुवर्णर्णाङ्गुलीयकम् एकं मुष्टौ कृत्वा तमुवाच - "अये गणककुमार ! जानीहि तावत् किं वस्तु मम मुष्टौ वर्त्तते इति ?" ततो गणकपुत्रः कठिनीमादाय शास्त्रानुसारेण गणयति स्म । गणनया च विदित्वा अब्रवीत् - "देव ! न जीवो न मूलं, किन्तु धातुरूपं वस्तु देवस्य मुष्टौ तिष्ठति ।" राजोवाच - "त्रुटिशून्यगणना ।"

• Odia Pronunciation: ତଦନନ୍ତରଂ ସକୌତୁକୋ ରାଜା ସୁବର୍ଣ୍ଣର୍ଣାଙ୍ଗୁଲୀୟକମ୍ ଏକଂ ମୁଷ୍ଟୌ କୃତ୍ୱା ତମୁବାଚ - "ଅୟେ ଗଣକକୁମାର ! ଜାନୀହି ତାବତ୍ କିଂ ବସ୍ତୁ ମମ ମୁଷ୍ଟୌ ବର୍ତ୍ତତେ ଇତି ?" ତତୋ ଗଣକପୁତ୍ରଃ କଠିନୀମାଦାୟ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେଣ ଗଣୟତି ସ୍ମ । ଗଣନୟା ଚ ବିଦିତ୍ୱା ଅବ୍ରବୀତ୍ - "ଦେବ ! ନ ଜୀବୋ ନ ମୂଲଂ, କିନ୍ତୁ ଧାତୁରୂପଂ ବସ୍ତୁ ଦେବସ୍ୟ ମୁଷ୍ଟୌ ତିଷ୍ଠତି ।" ରାଜୋବାଚ - "ତ୍ରୁଟିଶୂନ୍ୟଗଣନା ।"

• Odia Meaning: ତା'ପରେ କୌତୂହଳର ସହ ରାଜା ଗୋଟିଏ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମୁଦି ନିଜ ମୁଠାରେ ଲୁଚାଇ ତାକୁ କହିଲେ- "ଆହେ ଗଣକକୁମାର ! କୁହ ତ ମୋ ମୁଠାରେ କେଉଁ ବସ୍ତୁ ଅଛି ?" ତା'ପରେ ଗଣକପୁତ୍ର ଖଡ଼ି ନେଇ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ଗଣନା କଲା। ଗଣନା କରି ଜାଣିବା ପରେ କହିଲା- "ଦେବ ! ଏହା ଜୀବ ନୁହେଁ କି ଉଦ୍ଭିଦ (ମୂଳ) ନୁହେଁ, ବରଂ ଧାତୁରୂପକ ବସ୍ତୁ ଆପଣଙ୍କ ମୁଠାରେ ଅଛି।" ରାଜା କହିଲେ- "ତ୍ରୁଟିଶୂନ୍ୟ ଗଣନା!"

ଚତୁର୍ଥ ଅଂଶ:

• Sanskrit Text: गणकपुत्रः पुनरुवाच - "मण्डलाकृति वस्तु वर्त्तते ।" राजोवाच - "समुचितं वचनम् ।" गणकपुत्रः पुनरवदत् - "गुरुद्रव्यं, मध्ये शून्यं च भवति ।" राजोवाच - "साधु गणककुमार साधु ! भद्रं जानासि, कथय, कथय ।"

• Odia Pronunciation: ଗଣକପୁତ୍ରଃ ପୁନରୁବାଚ - "ମଣ୍ଡଲାକୃତି ବସ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତତେ ।" ରାଜୋବାଚ - "ସମୁଚିତଂ ବଚନମ୍ ।" ଗଣକପୁତ୍ରଃ ପୁନରବଦତ୍ - "ଗୁରୁଦ୍ରବ୍ୟଂ, ମଧ୍ୟେ ଶୂନ୍ୟଂ ଚ ଭବତି ।" ରାଜୋବାଚ - "ସାଧୁ ଗଣକକୁମାର ସାଧୁ ! ଭଦ୍ରଂ ଜାନାସି, କଥୟ, କଥୟ ।"

• Odia Meaning: ଗଣକପୁତ୍ର ପୁଣି କହିଲା- "ବସ୍ତୁଟି ମଣ୍ଡଳାକୃତି (ଗୋଲାକାର ଅଟେ)।" ରାଜା କହିଲେ- "ସମୁଚିତ (ସଠିକ୍) ବଚନ।" ଗଣକପୁତ୍ର ପୁଣି କହିଲା- "ମୂଲ୍ୟବାନ୍ (ଗୁରୁ) ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ମଝିରେ ଶୂନ୍ୟ (ଫମ୍ପା) ଅଛି।" ରାଜା କହିଲେ- "ସାଧୁ ଗଣକକୁମାର ସାଧୁ ! ଭଲ ଜାଣିଛ, କୁହ, କୁହ।"

ପଞ୍ଚମ ଅଂଶ:

• Sanskrit Text: ततः राजप्रशंसया जातरभसः पुलकितबाहुमूलः सः त्वरितं कथयामीति गणनामपहाय स्वतर्केण कथितवान्- "देव ! पाषाणनिर्मितं छिद्रयुक्तं चक्रमेकं विद्यते देवस्य मुष्टिगर्भे ।"

• Odia Pronunciation: ତତଃ ରାଜପ୍ରଶଂସୟା ଜାତରଭସଃ ପୁଲକିତବାହୁମୂଲଃ ସଃ ତ୍ୱରିତଂ କଥୟାମୀତି ଗଣନାମପହାୟ ସ୍ୱତର୍କେଣ କଥିତବାନ୍- "ଦେବ ! ପାଷାଣନିର୍ମିତଂ ଛିଦ୍ରୟୁକ୍ତଂ ଚକ୍ରମେକଂ ବିଦ୍ୟତେ ଦେବସ୍ୟ ମୁଷ୍ଟିଗର୍ଭେ ।"

• Odia Meaning: ତା'ପରେ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଶଂସାରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ତଥା ରୋମାଞ୍ଚିତ ହୋଇ ସେ ଶୀଘ୍ର କହିଦେବି ବୋଲି ଶାସ୍ତ୍ରଗଣନାକୁ ଛାଡ଼ି ନିଜ ତର୍କରେ କହିଦେଲା- "ହେ ଦେବ ! ପଥର ତିଆରି ଏକ କଣା ଥିବା ଚକ (ଜନ୍ତା) ଆପଣଙ୍କ ମୁଠା ଭିତରେ ଅଛି।"

ଷଷ୍ଠ ଅଂଶ:

• Sanskrit Text: राजा विहस्य उवाच - "अये गणक ! तव पुत्रः शास्त्रकृताभ्यासोऽस्ति, किन्तु अबुद्धिः । यावद्दूरं शास्त्रानुसारिण्या गणनया कथितं तावत् समुचितम् एव । अन्यच्च स्वकीयतर्केण यदुक्तं तत्र विसंवादो जातः । किमधिकम् ? अरे मूर्ख गणकपुत्र ! त्वं न जानास्येव महत् एतादृशं विशालं पाषाणचक्रं मनुष्यमुष्टिगर्भे न सम्भवति । तत् कथम् असंगतः एवायं तर्कस्तव चेतसि आयातः । तस्मादवश्यं बुद्धिहीनोऽसि । इत्यभिधाय राजा तस्मै किंचिद्वस्तु दत्त्वा तमाज्ञप्तवान्- गुरुं निषेवन्नपि जीवनाय भ्रमन् धरित्र्यामपि यावदम्बुधि । अधीत्य शास्त्राण्यपि चिन्तयन् मुहु- र्धिया विहीनो न हि याति धन्यताम् ।।

• Odia Pronunciation: ରାଜା ବିହସ୍ୟ ଉବାଚ - "ଅୟେ ଗଣକ ! ତବ ପୁତ୍ରଃ ଶାସ୍ତ୍ରକୃତାଭ୍ୟାସୋଽସ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅବୁଦ୍ଧିଃ । ଯାବଦ୍ଦୂରଂ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରିଣ୍ୟା ଗଣନୟା କଥିତଂ ତାବତ୍ ସମୁଚିତମ୍ ଏବ । ଅନ୍ୟଚ୍ଚ ସ୍ୱକୀୟତର୍କେଣ ଯଦୁକ୍ତଂ ତତ୍ର ବିସଂବାଦୋ ଜାତଃ । କିମଧିକମ୍ ? ଅରେ ମୂର୍ଖ ଗଣକପୁତ୍ର ! ତ୍ୱଂ ନ ଜାନାସ୍ୟେବ ମହତ୍ ଏତାଦୃଶଂ ବିଶାଲଂ ପାଷାଣଚକ୍ରଂ ମନୁଷ୍ୟମୁଷ୍ଟିଗର୍ଭେ ନ ସମ୍ଭବତି । ତତ୍ କଥମ୍ ଅସଂଗତଃ ଏବାୟଂ ତର୍କସ୍ତବ ଚେତସି ଆୟାତଃ । ତସ୍ମାଦବଶ୍ୟଂ ବୁଦ୍ଧିହୀନୋଽସି । ଇତ୍ୟଭିଧାୟ ରାଜା ତସ୍ମୈ କିଂଚିଦ୍ୱସ୍ତୁ ଦତ୍ତ୍ୱା ତମାଜ୍ଞପ୍ତବାନ୍- ଗୁରୁଂ ନିଷେବନ୍ନପି ଜୀବନାୟ ଭ୍ରମନ୍ ଧରିତ୍ର୍ୟାମପି ଯାବଦମ୍ବୁଧି । ଅଧୀତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରାଣ୍ୟପି ଚିନ୍ତୟନ୍ ମୁହୁ- ର୍ଧିୟା ବିହୀନୋ ନ ହି ଯାତି ଧନ୍ୟତାମ୍ ।।

• Odia Meaning: ରାଜା ହସି ହସି କହିଲେ- "ଆହେ ଗଣକ ! ତୁମ ପୁତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ର ଅଭ୍ୟାସ କରିଛି, କିନ୍ତୁ ସେ ବୁଦ୍ଧିହୀନ। ଯେତେଦୂର ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ଗଣନା କରି କହିଲା ସେତେଦୂର ଠିକ୍ ଥିଲା। ଆଉ ଯାହା ନିଜ ତର୍କରେ କହିଲା, ସେଥିରେ ଅସଙ୍ଗତି ରହିଲା। ଅଧିକ କ'ଣ କହିବି? ଆରେ ମୂର୍ଖ ଗଣକପୁତ୍ର! ତୁମେ ଜାଣିନାହଁ ଯେ ଏତେ ବଡ଼ ବିଶାଳ ପଥର ଚକ ମଣିଷ ମୁଠା ଭିତରେ ରହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ଏପରି ଅସଙ୍ଗତ ତର୍କ ତୁମ ମନକୁ କିପରି ଆସିଲା? ତେଣୁ ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବୁଦ୍ଧିହୀନ।" ଏହା କହି ରାଜା ତାକୁ କିଛି ବସ୍ତୁ ଦେଇ ଉପଦେଶ ଦେଲେ ଯେ - "ବ୍ୟକ୍ତି ଗୁରୁଙ୍କର ସେବା କଲେ ମଧ୍ୟ, ଜୀବିକା ପାଇଁ ପୃଥିବୀରୁ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୁଲିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ବାରମ୍ବାର ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଅଧ୍ୟୟନ ତଥା ଚିନ୍ତନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ସେ ବୁଦ୍ଧିହୀନ ହୋଇଥାଏ, ତେବେ ସେ କେବେବି ଧନ୍ୟତା ବା ସଫଳତା ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ନାହିଁ।"

୩. ଟିପ୍ପଣୀ/କଠିନ ଶବ୍ଦ (Devanagari ଓ Odia ରେ - ସହଜରୁ କଠିନ କ୍ରମରେ)

ବହିରେ ଥିବା ଟିପ୍ପଣୀ ଅନୁସାରେ କଠିନ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକର କ୍ରମାନ୍ୱୟ ତାଲିକା:

• मुष्टिः (ମୁଷ୍ଟିଃ) - ମୁଠା

• कठिनी (କଠିନୀ) - ଖଡ଼ି

• विदित्वा (ବିଦିତ୍ୱା) - ଜାଣି

• अपहाय (ଅପହାୟ) - ଛାଡ଼ି

• अम्बुधिः (ଅମ୍ବୁଧିଃ) - ସମୁଦ୍ର

• वर्वरः (ବର୍ବରଃ) - ମୂର୍ଖ

• अधिगच्छति (ଅଧିଗଚ୍ଛତି) - ବୁଝେ

• शुकवत् (ଶୁକବତ୍) - ଶୁଆ ପରି

• अङ्गुलीयकम् (ଅଙ୍ଗୁଲୀୟକମ୍) - ମୁଦି

• विसंवादः (ବିସଂବାଦଃ) - ଅସଙ୍ଗତି, ଅସମ୍ବଦ୍ଧତା

• जातरभसः (ଜାତରଭସଃ) - ଯାହାର ଆନନ୍ଦ ଜାତ ହୋଇଛି, ଆନନ୍ଦିତ

• इत्यभिधाय (ଇତ୍ୟଭିଧାୟ) - ଏହା କହି

୪. ସଂସ୍କୃତ (Devanagari) ରେ ଦୀର୍ଘ ସାରାଂଶ

कौशाम्बी-नगर्यां देवधर-नामकः एकः गणकः आसीत् । तस्य शान्तिधर-नामकः मूर्खः पुत्रः आसीत् । पितुः यत्नेन सः शुकवत् शास्त्रम् अधीतवान् । तस्य गुणान् दर्शयितुं पिता तं राज्ञः समीपम् अनयत् । राजा तस्य परीक्षार्थं स्वमुष्टौ एकं सुवर्णाङ्गुलीयकं संस्थाप्य तद् विषये अपृच्छत् । गणकपुत्रः शास्त्रानुसारं सम्यक् गणितवान् यत् तत् वस्तु धातुरूपं, मण्डलाकारं, मूल्यवान्, मध्ये शून्यं च अस्ति । राजा तस्य प्रशंसाम् अकरोत् । किन्तु राज्ञः प्रशंसया आनन्दितः बुद्धिहीनः शान्तिधरः शास्त्रं त्यक्त्वा स्वतर्केण अवदत् यत् राज्ञः मुष्टौ एकं विशालं पाषाणचक्रं विद्यते । तदा राजा विहस्य तम् अवदत् यत् सः शास्त्रं पपाठ किन्तु तस्य सामान्यबुद्धिः नास्ति । यतः पाषाणचक्रं मनुष्यमुष्टौ कदापि न सम्भवति । अतः गुरुसेवा, शास्त्रचिन्तनं वा बुद्धिं विना निष्फलम् एव भवति इति राजा उपदिदेश ।

୫. ଓଡ଼ିଆରେ ଦୀର୍ଘ ସାରାଂଶ

କୌଶାମ୍ବୀ ନଗରୀରେ ଦେବଧର ନାମକ ଜଣେ ଜ୍ୟୋତିଷ ରହୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଶାନ୍ତିଧର ନାମରେ ଏକ ମୂର୍ଖ ପୁତ୍ର ଥିଲା। ପିତାଙ୍କ କଠିନ ପରିଶ୍ରମ ଓ ସ୍ନେହ ଫଳରେ ସେ ଗୋଟିଏ ଶୁଆ ପରି କେବଳ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଘୋଷି ମନେରଖିଥିଲା, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ କିଛି ବୁଝିପାରୁନଥିଲା। ଦିନେ ପିତା ନିଜ ପୁତ୍ରର ଗୁଣ ଓ ଜ୍ଞାନର ପରିଚୟ କରାଇବା ପାଇଁ ତାକୁ ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ନେଇଗଲେ। ରାଜା ପୁଅର ପରୀକ୍ଷା ନେବା ପାଇଁ ନିଜ ମୁଠାରେ ଗୋଟିଏ ସୁନା ମୁଦି ଲୁଚାଇ ରଖିଲେ ଏବଂ ମୁଠାରେ କ'ଣ ଅଛି ବୋଲି ପଚାରିଲେ।

ଗଣକପୁତ୍ର ଖଡ଼ି ଧରି ଜ୍ୟୋତିଷ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ସଠିକ୍ ଗଣନା କଲା ଏବଂ କହିଲା ଯେ ତାହା କୌଣସି ଜୀବ ବା ଗଛ ନୁହେଁ, ବରଂ ତାହା ଏକ ମୂଲ୍ୟବାନ୍ ଧାତୁ, ଯାହା ଗୋଲାକାର ଓ ମଝିରେ ଫମ୍ପା ଅଟେ। ତ୍ରୁଟିଶୂନ୍ୟ ଗଣନା ଦେଖି ରାଜା ବହୁତ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ମାତ୍ର ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା ଶୁଣି ମୂର୍ଖ ଓ ବୁଦ୍ଧିହୀନ ଗଣକପୁତ୍ର ଅତ୍ୟଧିକ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇଗଲା। ସେ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଗଣନା ଛାଡ଼ିଦେଇ ନିଜ ତର୍କ ଲଗାଇ କହିଦେଲା ଯେ ରାଜାଙ୍କ ମୁଠାରେ ପଥର ତିଆରି ଏକ କଣା ଥିବା ବଡ଼ ଚକ (ଜନ୍ତା) ଅଛି।

ଏହା ଶୁଣି ରାଜା ହସିଲେ ଏବଂ କହିଲେ ଯେ ସେ କେବଳ ଶାସ୍ତ୍ର ଘୋଷିଛି, କିନ୍ତୁ ତା'ର ସାଧାରଣ ବୁଦ୍ଧି ନାହିଁ। କାରଣ ଏତେ ବଡ଼ ପଥର ଚକ ଗୋଟିଏ ମଣିଷ ମୁଠାରେ ରହିବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସମ୍ଭବ। ପରିଶେଷରେ ରାଜା ତାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହିଲେ ଯେ ଗୁରୁଙ୍କ ସେବା କଲେ, ଜୀବିକା ପାଇଁ ଦେଶ ବିଦେଶ ବୁଲିଲେ ବା ବାରମ୍ବାର ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିର ସାଧାରଣ ବୁଦ୍ଧି ନଥାଏ ତେବେ ସେ କେବେ ବି ସଫଳତା ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେ ନାହିଁ।