କବି ପରିଚୟ (Poet Details)

🔹 ୧. ଗୋଦାବରୀଶ ମହାପାତ୍ର (୧୮୯୮-୧୯୬୫) ବାଣପୁର ଅନ୍ତର୍ଗତ କୁମାରଙ୍ଗ ଶାସନରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।

🔹 ୨. ସେ ଥିଲେ ଏକାଧାରରେ ଜଣେ ଜାତୀୟତାବାଦୀ, ମାନବତାବାଦୀ କବି ତଥା ସତ୍ୟବାଦୀ ବନବିଦ୍ୟାଳୟର ସୁଯୋଗ୍ୟ ଛାତ୍ର।

🔹 ୩. ସେ ୧୯୩୮ ମସିହାରେ ବ୍ୟଙ୍ଗାତ୍ମକ ପତ୍ରିକା ‘ନିଆଁଖୁଣ୍ଟା’ ପ୍ରକାଶ କରି ସମାଜର ଛଦ୍ମରୂପକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ।

🔹 ୪. ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ କବିତା ପୁସ୍ତକଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ‘ଉଠ କଙ୍କାଳ’, ‘କଣ୍ଟା ଓ ଫୁଲ’, ‘ବଙ୍କା ଓ ସିଧା’, ଏବଂ ‘ହାଣ୍ଡିଶାଳର ବିପ୍ଳବ’ ଅନ୍ୟତମ।

🔹 ୫. ଆଲୋଚ୍ୟ ‘ହେ ମୋର କଲମ’ କବିତାଟି କବିଙ୍କର ସମନାମକ ପୁସ୍ତକରୁ ଆନୀତ ହୋଇଛି, ଯେଉଁଥିରେ ଅସି (ଖଣ୍ଡା) ଠାରୁ ମସୀ (କଲମ) ଯେ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତାହା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି।

ପଦ୍ୟାଂଶ ଓ ସବିଶେଷ ବ୍ୟାଖ୍ୟା (Stanza-wise Details)

🟢 ପ୍ରଥମ ପଦ (Stanza 1)

ହେ ମୋର କଲମ ! ଚିର ବିପ୍ଳବୀ, ହେ ଚିର ମୌନୀ କହ

ସାଥ୍‌ ଥିଲ ଅବା ଜୀବନେ ଜୀବନେ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଅହରହ !

ମୂଲ୍ୟ ତୁମର କେତୋଟି ପଇସା, ତନୁ ତବ ଦୁର୍ବଳ

ଥରାଇଚ କେତେ ହୃଦ–ମନ୍ଦିର, ବନ୍ଧୁର ଧରାତଳ ।

ଆଜି ଏତେବେଳେ ବନ୍ଦୀ କି ତୁମେ ପ୍ରାକ୍ତନ ଉତ୍କଳେ ?

ଜାଗ୍ରତ କର, ଉଦ୍ୟତ କର ଏ ମଡ଼ା ଜାତିକି ଥରେ ।

📝 କଠିନ ଶବ୍ଦାର୍ଥ (Word Meanings):

🔸 ୧. ମୌନୀ: ଯେ ଚୁପ୍ ରହିଥାନ୍ତି

🔸 ୨. ଅହରହ: ସବୁବେଳେ

🔸 ୩. ତନୁ: ଶରୀର

🔸 ୪. ବନ୍ଧୁର: ଅସମତଳ ବା ଉଚ୍ଚନୀଚ

🔸 ୫. ପ୍ରାକ୍ତନ: ପୂର୍ବକାଳୀନ

💡 ଭାବାର୍ଥ (Explanation):

କବି କଲମକୁ ଏକ 'ଚିର ବିପ୍ଳବୀ' ଓ 'ଚିର ମୌନୀ' ଭାବରେ ସମ୍ବୋଧନ କରିଛନ୍ତି। କଲମର ମୂଲ୍ୟ କେତୋଟି ପଇସା ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏବଂ ତାହାର ଶରୀର ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଥିଲେ ସୁଦ୍ଧା, ଏହା ଯୁଗେ ଯୁଗେ ମଣିଷର ହୃଦୟକୁ ତଥା ଏହି ବିଶାଳ ପୃଥିବୀକୁ ଥରାଇ ଦେଇଛି। ଆଜିର ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଉତ୍କଳ ପ୍ରଦେଶରେ କଲମ କିପରି ନୀରବ ଓ ବନ୍ଦୀ ହୋଇ ରହିଯାଇଛି ବୋଲି କବି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରକଟ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ମୃତପ୍ରାୟ ବା ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଜାତିକୁ ପୁଣିଥରେ ଜାଗ୍ରତ କରିବା ପାଇଁ କବି କଲମକୁ ଆହ୍ୱାନ ଦେଇଛନ୍ତି।

🟢 ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦ (Stanza 2)

ଅତି ଆପଣାର ବନ୍ଧୁ ହେ ମମ, ଅତି ବିଶ୍ଵାସୀ ସଖା

ତୁମର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ମୁନରେ ଫୁଟିଛି, କେତେ ମୋର ମନଲେଖା ।

କରି ମୁଖରିତ କେତେ ପୁରତଳ, ବରିଚ ଅମର ଯଶ

ଧରିଚ ଅଳୀକ ଧରଣୀ ବୁକୁରେ କେତେ ସୁଧା, କେତେ ବିଷ ।

ଆଜି ଏତେବେଳେ ହେ କଲମ ! ବାରେ ଚର୍ ଚର୍ ଋଲ

ଜାଗ୍ରତ କର, ଉଦ୍ୟତ କର, ମୁକ୍ତି ଦୁଆର ଆର ଖୋଲ ।

📝 କଠିନ ଶବ୍ଦାର୍ଥ (Word Meanings):

🔸 ୧. ପୁର: ନଗର, ଗୃହ

🔸 ୨. ତଳ: ଭୂଇଁ ଉପର ବା ଅଧୋଭାଗ

🔸 ୩. ମୁଖରିତ: ଧ୍ବନିତ ବା ଶବ୍ଦାୟମାନ

🔸 ୪. ବରିଚ: ବରଣ କରିଚ

🔸 ୫. ଅଳୀକ: ମିଥ୍ୟା

💡 ଭାବାର୍ଥ (Explanation):

କଲମ ହେଉଛି କବିଙ୍କର ଅତି ଆପଣାର ବନ୍ଧୁ ଓ ଅତି ବିଶ୍ୱାସୀ ସଖା। କଲମର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ମୁନରେ କବିଙ୍କର ଅନେକ ମନର କଥା ଲିପିବଦ୍ଧ ହୋଇଛି। ଏହା ଅନେକ ନଗର ଓ ଗୃହକୁ ମୁଖରିତ କରି ଅମର ଯଶ ଲାଭ କରିଛି। ଏହି ମିଥ୍ୟା ପୃଥିବୀରେ କଲମ ଉଭୟ ସୁଧା (ଅମୃତ) ଏବଂ ବିଷକୁ ଧାରଣ କରିବାର କ୍ଷମତା ରଖେ। କବି କଲମକୁ ପୁଣିଥରେ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇ ମୁକ୍ତିର ଦ୍ୱାର ଖୋଲିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରିଛନ୍ତି।

🟢 ତୃତୀୟ ପଦ (Stanza 3)

ଭାଜେ କରବାଳ, ବଜ୍ର, ମୁଷଳ କେତେ ଏଇ ମହୀତଳେ

ବାଡ଼ବ ଉଠଇ ଗିରି ଓଲଟଇ, ଭାସେ ମରୁ ଧରାଜଳେ ।

ଆସେ ଚେଙ୍ଗିସ୍, ଯାଏ ହିଟଲର, ମାତେ କେତେ ମତବାଦ,

ଦି ଦିନର ଏଇ ଧରଣୀ ଦୁଆରେ ସଭ୍ୟତା ବୁଦ୍‌ବୁଦ !

ସବୁରି ଉପରେ ତୁମେ ଅଛ ଥରେ, ଦେବାକୁ ଅମର ଗାର

ଆଜି ଏତେବେଳେ ଜଡ଼ କି କଲମ, ମୁଣ୍ଡା କି ହେଲା ଧାର !

📝 କଠିନ ଶବ୍ଦାର୍ଥ (Word Meanings):

🔸 ୧. କରବାଳ: ଖଣ୍ଡା

🔸 ୨. ମୁଷଳ: ଗଦା

🔸 ୩. ବାଡ଼ବ: ସମୁଦ୍ର ଅଗ୍ନି

🔸 ୪. ଗିରି: ପର୍ବତ

🔸 ୫. ବୁଦ୍‌ବୁଦ: ଫୋଟକା

💡 ଭାବାର୍ଥ (Explanation):

ଏହି ପୃଥିବୀରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଖଣ୍ଡା, ବଜ୍ର ଓ ଗଦା ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ସମୁଦ୍ରର ଅଗ୍ନି ଉଠେ, ପର୍ବତ ଓଲଟିଯାଏ, ଏବଂ ଚେଙ୍ଗିସ୍ ଖାଁ ଓ ହିଟଲର୍ ଭଳି ନିଷ୍ଠୁର ଶାସକମାନେ ମଧ୍ୟ କାଳକ୍ରମେ ଧ୍ୱଂସ ପାଇଯାଆନ୍ତି। ଏହି ପୃଥିବୀରେ ମାନବ ସଭ୍ୟତା ପାଣି ଫୋଟକା ପରି କ୍ଷଣସ୍ଥାୟୀ। ମାତ୍ର କଲମର ଗାର ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ଅମର ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ତେଣୁ କଲମ ଆଜି ଜଡ଼ ବା ଧାରହୀନ ହୋଇ ନରହି ନିଜର ଦକ୍ଷତା ଦେଖାଇବା ଉଚିତ।

🟢 ଚତୁର୍ଥ ପଦ (Stanza 4)

କହ କଲମ ମୋର, ଆପଣାର ଅନ୍ତର କଥା କହ

ଦେଖିଚ କି ଏତେ ସତ୍ୟ ନାମରେ ଛଳନା ଦୁର୍ବିଷହ !

କେତେ ଅବତାରେ ଧରଣୀ ବୁକୁରେ ଦେବତା ହୋଇଲା ନର

କାଳ ଇଙ୍ଗିତରେ ଲୁଚିଗଲେ ସବୁ, ରହିଲା ତୁମରି ଗାର !

ଗୌତମ, ଶଙ୍କର, ଯୀଶୁ ବଚନ ରଖିଚ ଧରି

ଜାଗ୍ରତ କର, ଉଦ୍ୟତ କର ଆଉ ଥରେ ସେଇପରି ।

📝 କଠିନ ଶବ୍ଦାର୍ଥ (Word Meanings):

🔸 ୧. ଦୁର୍ବିଷହ: ଯାହା ସହି ହୁଏ ନାହିଁ (ଅସହ୍ୟ)

🔸 ୨. ବଚନ: ବାଣୀ ବା ଉପଦେଶ

💡 ଭାବାର୍ଥ (Explanation):

କବି କଲମକୁ ତା'ର ମନର ଅନ୍ତରଙ୍ଗ କଥା କହିବାକୁ କହିଛନ୍ତି। ସତ୍ୟ ନାମରେ ସମାଜରେ ଯେଉଁ ଦୁର୍ବିଷହ ଛଳନା ଚାଲିଛି, ତାହା କଲମ ଦେଖିପାରୁଛି। ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଅନେକ ନର (ମଣିଷ) ଦେବତା ଭାବରେ ପୂଜା ପାଇଲେଣି, କିନ୍ତୁ ସମୟ ଚକ୍ରରେ ସେ ସବୁ ଲୁଚିଯାଆନ୍ତି ଏବଂ କେବଳ କଲମର ଗାର ଅମର ହୋଇ ରହିଯାଏ। କଲମ ହିଁ ବୁଦ୍ଧଦେବ, ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଯୀଶୁଖ୍ରୀଷ୍ଟଙ୍କ ପବିତ୍ର ବାଣୀକୁ ଯୁଗ ଯୁଗ ଧରି ସାଇତି ରଖିପାରିଛି। ସେହିପରି ମହାନ ଆଦର୍ଶରେ ସମାଜକୁ ପୁଣି ଜାଗ୍ରତ କରିବାକୁ କବି କଲମକୁ କହିଛନ୍ତି।

🟢 ପଞ୍ଚମ ପଦ (Stanza 5)

ତୁମେ ତ ଋଲିନ’ ଛଳନାରେ କେବେ, ଥକିନ’ ଗୁଣ୍ଡାମିରେ,

ପେଷଣ, ଶୋଷଣ, ଦୂଷଣ ଦେଇଚ ଆଡ଼େଇ ଏକଇ ଗାରେ ।

ଛେଦନ କରିଚ ବନ୍ଧନ ଯେତେ, ଅନ୍ଧେ ଦେଇଚ ଆଖି

କାଳ ବକ୍ଷରେ ଅକ୍ଷରେ ପଦେ ପଦେ ଲେଖି ଲେଖି ।

ବିପ୍ଳବ ତବ ସତ୍ୟ ଶାନ୍ତି ଶିବ ସୁନ୍ଦର ରସେ,

ଯୁଗଯୁଗାନ୍ତ ଅନ୍ଧାର ଭେଦି ତୁମରି ପ୍ରଦୀପ ହସେ ।

📝 କଠିନ ଶବ୍ଦାର୍ଥ (Word Meanings):

🔸 ୧. ପେଷଣ: ପେଷି ହୋଇଯିବା (ଅତ୍ୟାଚାରିତ ହେବା)

🔸 ୨. ଦୂଷଣ: ନିନ୍ଦା ବା ଅପବାଦ

🔸 ୩. ଶୋଷଣ: ଅନ୍ୟର ହକ୍ ଛଡ଼ାଇନେବା

🔸 ୪. ଛେଦନ: କାଟିବା ବା ନଷ୍ଟ କରିବା

🔸 ୫. ପ୍ରଦୀପ: ଆଲୋକ ବା ଦୀପ

💡 ଭାବାର୍ଥ (Explanation):

କଲମ କେବେହେଲେ ଛଳନା ବା ଗୁଣ୍ଡାମିରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଅଟକି ନାହିଁ। ସମାଜରେ ଚାଲିଥିବା ଅନ୍ୟାୟ, ଅତ୍ୟାଚାର, ପେଷଣ ଓ ଶୋଷଣକୁ କଲମ ନିଜର ଗୋଟିଏ ଗାରରେ ଦୂର କରିଦେବାର ଶକ୍ତି ରଖେ। ଏହା ଅକ୍ଷର ମାଧ୍ୟମରେ ଅଜ୍ଞାନୀ ରୂପକ ଅନ୍ଧମାନଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ ଦେଇଛି ଏବଂ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନକୁ ଛିନ୍ନ କରିଛି। କଲମର ବିପ୍ଳବ କୌଣସି ହିଂସା ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ସତ୍ୟ, ଶାନ୍ତି ଏବଂ ସୁନ୍ଦରତାର ପ୍ରତୀକ। ଯୁଗ ଯୁଗର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଭେଦ କରି କଲମ ରୂପକ ପ୍ରଦୀପ ସର୍ବଦା ହସୁଥାଏ ବା ଆଲୋକିତ କରୁଥାଏ।

ବିସ୍ତୃତ ସାରାଂଶ (Detailed Long Summary in Odia)

ଗୋଦାବରୀଶ ମହାପାତ୍ରଙ୍କ ରଚିତ 'ହେ ମୋର କଲମ' କବିତାଟି କଲମର ଅସୀମ ଶକ୍ତି ଓ ମହନୀୟତାର ଏକ ଚମତ୍କାର ଚିତ୍ରଣ। କବିଙ୍କ ମତରେ କଲମ ଆକାରରେ କ୍ଷୁଦ୍ର ଓ ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଏକ ଚିର ମୌନୀ ବିପ୍ଳବୀ ଯାହା ପୃଥିବୀର ଦୋଷ ଦୁର୍ବଳତା ବିରୁଦ୍ଧରେ ସର୍ବଦା ଯୁଦ୍ଧ କରିଆସିଛି। ରାଜାମାନଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅସ୍ତ୍ର, ଖଣ୍ଡା, ବଜ୍ର କିମ୍ବା ଚେଙ୍ଗିସ୍ ଖାଁ ଓ ହିଟଲର୍ ଭଳି ଅତ୍ୟାଚାରୀ ଶାସକମାନଙ୍କର ଗର୍ବ ମଧ୍ୟ ସମୟ ସ୍ରୋତରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ମାତ୍ର କଲମର ଲିଖିତ ଗାର କାଳ କାଳକୁ ଅମର ହୋଇ ରହିଥାଏ।

କଲମ ହେଉଛି କବିର ସବୁଠାରୁ ବିଶ୍ୱସ୍ତ ସଖା। ଏହା ସମାଜରେ ଚାଲିଥିବା ଛଳନା, ପେଷଣ, ଶୋଷଣ ଓ ଦୂଷଣକୁ ତୀବ୍ର ବିରୋଧ କରେ ଏବଂ ସତ୍ୟ, ଶିବ ଓ ସୁନ୍ଦରର ଆଦର୍ଶରେ ସମାଜକୁ ଆଲୋକିତ କରେ। ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧ, ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଯୀଶୁଖ୍ରୀଷ୍ଟଙ୍କ ପରି ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କର ଅମୃତ ବାଣୀକୁ କଲମ ହିଁ ଯୁଗ ଯୁଗ ଧରି ସାଇତି ରଖି ମାନବ ସମାଜକୁ ଦିଗଦର୍ଶନ ଦେଉଛି। ତେଣୁ କବି ଆଜିର ମୃତପ୍ରାୟ ତଥା ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଉତ୍କଳୀୟ ସମାଜକୁ ନିଜର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲେଖନୀ ମାଧ୍ୟମରେ ପୁଣିଥରେ ଜାଗ୍ରତ କରି ମୁକ୍ତିର ଦ୍ୱାର ଖୋଲିବାକୁ କଲମକୁ ଆହ୍ୱାନ ଦେଇଛନ୍ତି।

🎓 ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ପରାମର୍ଶ (Suggestions for Students) 🎓

🌟 ୧. ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା ବୁଝିବା: କବିତାରେ ବ୍ୟବହୃତ ଐତିହାସିକ ଚରିତ୍ର ଯେପରିକି ଚେଙ୍ଗିସ୍ ଖାଁ ଏବଂ ଆଡଲଫ୍ ହିଟଲର୍‌ଙ୍କ ଉଦାହରଣକୁ ଧ୍ୟାନରେ ରଖି ଶାସନର ଶକ୍ତିଠାରୁ କଲମ (ସାହିତ୍ୟ/ବିଚାର) ର ଶକ୍ତି କିପରି ଅଧିକ, ତାହା ବିଶ୍ଳେଷଣ କର।

🌟 ୨. ଶବ୍ଦାବଳୀର ଅଭ୍ୟାସ: କବିତାର କଠିନ ଶବ୍ଦ ଗୁଡ଼ିକ (ଯେପରିକି ବାଡ଼ବ, କରବାଳ, ଦୁର୍ବିଷହ) କୁ ନିଜ ଟିପାଖାତାରେ ଲେଖି ଅଭ୍ୟାସ କର।

🌟 ୩. ପ୍ରବନ୍ଧ ଲିଖନ: "ଅସି ଠାରୁ ମସୀ ବଳୀୟାନ" (The pen is mightier than the sword) ବିଷୟ ଉପରେ ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପ୍ରବନ୍ଧ ଲେଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର, ଯାହାକି ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉପଯୋଗୀ ହେବ।

🏫 ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ପାଇଁ ପରାମର୍ଶ (Guide for Teachers) 🏫

କିପରି ପଢ଼ାଇବେ (How to Teach):

🌈 ୧. ପୃଷ୍ଠଭୂମିର ଉପସ୍ଥାପନା: ପିଲାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ସତ୍ୟବାଦୀ ଯୁଗର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଏବଂ ସ୍ୱାଧୀନତା ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ପତ୍ରପତ୍ରିକା (ଯେପରିକି 'ନିଆଁଖୁଣ୍ଟା') ମାଧ୍ୟମରେ କିପରି ସାମାଜିକ ବିପ୍ଳବ କରାଯାଉଥିଲା, ସେ ବିଷୟରେ ଧାରଣା ଦିଅନ୍ତୁ।

🌈 ୨. ଐତିହାସିକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ: କବିତାର ତୃତୀୟ ପଦରେ ଥିବା ଚେଙ୍ଗିସ୍ ଖାଁ ଓ ହିଟଲର୍‌ଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ଇତିହାସ ସହିତ ଯୋଡ଼ି ଆଲୋଚନା କରନ୍ତୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ପିଲାମାନେ କବିତାର ଗଭୀରତାକୁ ସହଜରେ ବୁଝିପାରିବେ।

🌈 ୩. ସସ୍ୱର ପଠନ: କବିତାଟିର ଓଜସ୍ୱିନୀ ଭାଷାକୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଯତିପାତ ସହ ଆବୃତ୍ତି କରି ଶୁଣାନ୍ତୁ।

ପିରିୟଡ୍ ବିଭାଜନ (Total Periods Recommended: ୪ ଟି ପିରିୟଡ୍)

⏰ ୧. ପ୍ରଥମ ପିରିୟଡ୍: କବି ପରିଚୟ ଏବଂ ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ପଦର ସସ୍ୱର ପଠନ, ଶବ୍ଦାର୍ଥ ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ।

⏰ ୨. ଦ୍ୱିତୀୟ ପିରିୟଡ୍: ତୃତୀୟ ଓ ଚତୁର୍ଥ ପଦର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ତଥା ଐତିହାସିକ ଉଦାହରଣ ସମ୍ପର୍କରେ ଆଲୋଚନା।

⏰ ୩. ତୃତୀୟ ପିରିୟଡ୍: ଶେଷ ପଦର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଏବଂ କବିତାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୂଳ ଭାବାର୍ଥ (Summary) ର ପୁନରାବୃତ୍ତି।

⏰ ୪. ଚତୁର୍ଥ ପିରିୟଡ୍: ବହିର ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଏବଂ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀଙ୍କ ସନ୍ଦେହ ମୋଚନ।