• ପରିଚୟ: ଲକ୍ଷ୍ମୀକାନ୍ତ ମହାପାତ୍ର ଓଡ଼ିଶାରେ 'କାନ୍ତକବି' ରୂପେ ସୁପରିଚିତ । ସେ ୧୯୩୭ ମସିହାରେ ପ୍ରକାଶିତ 'ଡଗର' ପତ୍ରିକାର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ସମ୍ପାଦକ ଥିଲେ ।
• ଜନ୍ମ ଓ ସମୟ: ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ୧୮୮୮ ମସିହାରେ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ୧୯୫୩ ମସିହାରେ ତାଙ୍କର ଦେହାନ୍ତ ହୋଇଥିଲା ।
• ପାରିବାରିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଓ ଜୀବନ: ତାଙ୍କର ପୈତୃକ ଗ୍ରାମ ହେଉଛି ଭଦ୍ରକ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ତାଳପଦା । ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ନାମ ଚୌଧୁରୀ ଭାଗବତ ପ୍ରସାଦ ସାମନ୍ତରାୟ ମହାପାତ୍ର ଏବଂ ମାତାଙ୍କ ନାମ ରାଧାମଣି ଦେବୀ ଥିଲା । ଶାରୀରିକ ଅସୁସ୍ଥତା କାରଣରୁ ସେ ଉଚ୍ଚଶିକ୍ଷାରେ ଅଧିକ ଆଗେଇ ପାରିନଥିଲେ । ପରେ ସେ ପାରିବାରିକ ଗୁରୁ ବାବାଜୀ ରାମଦାସଙ୍କ ପ୍ରରୋଚନାରେ ସଙ୍ଗୀତରେ ମନୋନିବେଶ କରିଥିଲେ ।
• ଶିକ୍ଷା ଓ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ: ସେ କଟକ ଓ ବାଲେଶ୍ଵରରେ ହାଇସ୍କୁଲ ଶିକ୍ଷା ସମାପ୍ତ କରିଥିଲେ । ଏହାପରେ ସେ କଲିକତାର ରିପନ୍ କଲେଜ ଏବଂ କଟକର ରେଭେନ୍ସା କଲେଜରୁ ଉଚ୍ଚଶିକ୍ଷା ଲାଭ କରିଥିଲେ ।
• ସାହିତ୍ୟ କୃତି: ସେ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ବହୁବିଧ ବିଭାଗରେ ଲେଖନୀ ଚାଳନା କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ କୃତିଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
• ଉପନ୍ୟାସ: 'କଣାମାମୁ'
• ସଙ୍ଗୀତ ଗୁଚ୍ଛ: 'ଜୀବନ ସଙ୍ଗୀତ'
• ଗଳ୍ପ ସଂକଳନ: 'ଦେହି ପଦ ପଲ୍ଲବ ମୁଦାରମ୍'
• ଲାଳିକା: 'ଚଟକ ଚନ୍ଦ୍ରହାସ ଚମ୍ପୂ'
• ପ୍ରବନ୍ଧ ସଂକଳନ: 'ଶରୀରମାଦ୍ୟ'
• ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗଳ୍ପ: 'ବୁଢ଼ା ଶଙ୍ଖାରି'
• ଶୈଳୀ ଓ ବିଶେଷତ୍ୱ: ତାଙ୍କର ରଚନା 'ବନ୍ଦେ ଉତ୍କଳ ଜନନୀ' ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଚେତନା ଓ ଦେଶାତ୍ମବୋଧ ଭାବନାର ଏକ ମନୋଜ୍ଞ କୃତି । ଏହି ଗୀତଟି ଓଡ଼ିଶା ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ୨୦୨୦ ମସିହାରେ ରାଜ୍ୟ ସଙ୍ଗୀତର ମାନ୍ୟତା ଲାଭ କରିଛି ।

ପଦ ୧

ବନ୍ଦେ ଉତ୍କଳ ଜନନୀ, ଚାରୁ ହାସମୟୀ ଚାରୁ ଭାଷମୟୀ ଜନନୀ, ଜନନୀ, ଜନନୀ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: କବି ଉତ୍କଳ ଜନନୀଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରୁଛନ୍ତି । ସେ ଉତ୍କଳ ମାତାଙ୍କୁ ସୁନ୍ଦର ହସର ଅଧିକାରିଣୀ (ଚାରୁ ହାସମୟୀ) ଏବଂ ମଧୁର ଭାଷାର ଅଧିକାରିଣୀ (ଚାରୁ ଭାଷମୟୀ) ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି । କବି ଗଭୀର ଭକ୍ତିରେ ତାଙ୍କୁ ବାରମ୍ବାର "ଜନନୀ" ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରୁଛନ୍ତି ।

ପଦ ୨:

ପୂତ-ପୟୋଧି-ବିଧୌତ-ଶରୀରା, ତାଳତମାଳ-ସୁଶୋଭିତ-ତୀରା, ଶୁଭ୍ର-ତଟିନୀ-କୂଳ-ଶୀକର-ସମୀରା, ଜନନୀ, ଜନନୀ, ଜନନୀ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଉତ୍କଳ ଜନନୀଙ୍କ ଶରୀର ସମୁଦ୍ରର ପବିତ୍ର (ପୂତ) ଜଳ (ପୟୋଧି) ଦ୍ୱାରା ଧୌତ (ବିଧୌତ) ହୋଇଛି । ତାଙ୍କର ତଟଦେଶ (ତୀରା) ତାଳ ଓ ତମାଳ ବୃକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ସୁଶୋଭିତ । ସ୍ୱଚ୍ଛ ଜଳ ଧାରଣ କରିଥିବା ନଦୀଗୁଡ଼ିକର (ଶୁଭ୍ର-ତଟିନୀ) କୂଳରୁ ଜଳକଣା (ଶୀକର) ବହନ କରି ଶୀତଳ ପବନ (ସମୀର) ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛି ।

ପଦ ୩:

ଘନଘନ ବନଭୂମି ରାଜିତ ଅଙ୍ଗେ, ନୀଳ ଭୂଧରମାଳା ସାଜେ ତରଙ୍ଗେ, କଳକଳ ମୁଖରିତ ଚାରୁ ବିହଙ୍ଗେ, ଜନନୀ, ଜନନୀ, ଜନନୀ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଉତ୍କଳ ମାତାଙ୍କ ଶରୀର (ଅଙ୍ଗ) ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲ (ଘନଘନ ବନଭୂମି) ଦ୍ୱାରା ଶୋଭା ପାଉଛି (ରାଜିତ) । ଏଠାରେ ଥିବା ନୀଳ ପର୍ବତମାଳା (ନୀଳ ଭୂଧରମାଳା) ସତେ ଯେପରି ଢେଉ (ତରଙ୍ଗ) ପରି ସଜ୍ଜିତ ହୋଇ ରହିଛି । ସୁନ୍ଦର ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର (ଚାରୁ ବିହଙ୍ଗେ) କଳକଳ ଧ୍ୱନିରେ ଆକାଶ ମୁଖରିତ ହେଉଛି ।

ପଦ ୪:

ସୁନ୍ଦରଶାଳି-ସୁଶୋଭିତ-କ୍ଷେତ୍ରା, ଜ୍ଞାନବିଜ୍ଞାନ-ପ୍ରଦର୍ଶିତ-ନେତ୍ରା, ଯୋଗୀଋଷିଗଣ-ଊଟଜ-ପବିତ୍ରା, ଜନନୀ, ଜନନୀ, ଜନନୀ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଉତ୍କଳର କ୍ଷେତଗୁଡ଼ିକ ସୁନ୍ଦର ଧାନ (ଶାଳି) ଦ୍ୱାରା ସୁଶୋଭିତ । ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ (ନେତ୍ର) ଜ୍ଞାନ-ବିଜ୍ଞାନର ପ୍ରଦର୍ଶନ ଦ୍ୱାରା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ (ଉଦ୍‌ଭାସିତ) ହୋଇଛି । ଏହି ଭୂମି ବହୁ ଯୋଗୀଋଷିଙ୍କ କୁଟୀର (ଊଟଜ) ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇଛି ।

ପଦ ୫:

ସୁନ୍ଦର ମନ୍ଦିର ମଣ୍ଡିତ-ଦେଶା, ଚାରୁ କଳାବଳି-ଶୋଭିତ-ବେଶା, ପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥଚୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଦେଶା, ଜନନୀ, ଜନନୀ, ଜନନୀ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଏହି ଦେଶ ଅନେକ ସୁନ୍ଦର ମନ୍ଦିର ଦ୍ୱାରା ସୁସଜ୍ଜିତ (ମଣ୍ଡିତ) ହୋଇଛି । ତାଙ୍କର ବେଶ ବା ସଜ୍ଜା ଚମତ୍କାର କଳାକୃତି (ଚାରୁ କଳାବଳି) ଦ୍ୱାରା ଶୋଭା ପାଉଛି । ଏହି ପ୍ରଦେଶ ବହୁ ପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥସ୍ଥାନ ସମୂହରେ (ତୀର୍ଥଚୟ) ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ।

ପଦ ୬:

ଉତ୍କଳ ଶୂରବର-ଦର୍ପିତ ଗେହା, ଅରିକୁଳ-ଶୋଣିତ-ଚର୍ଚ୍ଚିତ ଦେହା, ବିଶ୍ୱଭୂମଣ୍ଡଳ-କୃତବର-ସ୍ନେହା, ଜନନୀ, ଜନନୀ, ଜନନୀ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଉତ୍କଳ ହେଉଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୀରମାନଙ୍କର (ଶୂରବର) ଗର୍ବିତ ଗୃହ (ଦର୍ପିତ ଗେହା) । ଏହି ମାଟିର ଦେହ ଶତ୍ରୁବଂଶର (ଅରିକୁଳ) ରକ୍ତରେ (ଶୋଣିତ) ଅନୁରଞ୍ଜିତ (ଚର୍ଚ୍ଚିତ) । ଏଠାକାର ଗୁଣୀ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ (କୃତବର) ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରେ (ବିଶ୍ୱଭୂମଣ୍ଡଳ) ସ୍ନେହର ପାତ୍ର ହୋଇପାରିଛନ୍ତି ।

ପଦ ୭:

କବିକୁଳମୌଳି-ସୁନନ୍ଦନ-ବନ୍ଧ୍ୟା, ଭୁବନ-ବିଘୋଷିତ-କୀର୍ତ୍ତି-ଅନିନ୍ଦ୍ୟା, ଧନ୍ୟେ, ପୁଣ୍ୟେ, ଚିରଶରଣ୍ୟେ, ଜନନୀ, ଜନନୀ, ଜନନୀ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଉତ୍କଳ ମାତା ମହାନ କବି (କବିକୁଳମୌଳି) ଏବଂ ସୁଯୋଗ୍ୟ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ (ସୁନନ୍ଦନ) ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଦନୀୟା (ବନ୍ଧ୍ୟା) ଅଟନ୍ତି । ତାଙ୍କର ପ୍ରଶଂସନୀୟ (ଅନିନ୍ଦ୍ୟା) କୀର୍ତ୍ତି ସମଗ୍ର ସଂସାରରେ (ଭୁବନ) ଘୋଷିତ ହୋଇଛି । ସେଥିପାଇଁ ସେ ଧନ୍ୟା, ପୁଣ୍ୟବତୀ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶରଣ ଦେଉଥିବାରୁ (ଚିରଶରଣ୍ୟେ) ସର୍ବଦା ନମସ୍ୟା ଅଟନ୍ତି ।

"ବନ୍ଦେ ଉତ୍କଳ ଜନନୀ" କବିତାଟି କାନ୍ତକବି ଲକ୍ଷ୍ମୀକାନ୍ତ ମହାପାତ୍ରଙ୍କର ଏକ ଅନବଦ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି, ଯାହା ଉତ୍କଳ ମାତାର ଗୌରବ ଓ ସୁଷମାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ । ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ରାଜ୍ୟ ସଙ୍ଗୀତ ଭାବେ ସ୍ୱୀକୃତ ।

କବିତାର ଆରମ୍ଭରେ କବି ଉତ୍କଳ ଜନନୀଙ୍କୁ ସୁନ୍ଦର ହସ ଓ ମଧୁର ଭାଷା ପାଇଁ ବନ୍ଦନା କରିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଉତ୍କଳର ପ୍ରାକୃତିକ ଶୋଭା ଅତୁଳନୀୟ । ସମୁଦ୍ରର ପବିତ୍ର ଜଳ ତାଙ୍କ ଶରୀରକୁ ଧୌତ କରୁଛି ଏବଂ ତାଳ-ତମାଳ ବୃକ୍ଷରାଜି ତାଙ୍କର ତଟଦେଶକୁ ସୁଶୋଭିତ କରୁଛି । ସ୍ୱଚ୍ଛ ନଦୀ କୂଳରେ ବହୁଥିବା ଶୀତଳ ପବନ ମନରେ ଶାନ୍ତି ଭରିଦିଏ ।

ଉତ୍କଳର ଭୂମି ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏହାର ନୀଳ ପର୍ବତମାଳାଗୁଡ଼ିକ ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ପରି ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଅନ୍ତି । ଆକାଶ ସୁନ୍ଦର ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର କଳରବରେ ସର୍ବଦା ମୁଖରିତ । ଏହି ମାଟି କେବଳ ପ୍ରକୃତିରେ ସୁନ୍ଦର ନୁହେଁ, ବରଂ ଶସ୍ୟଶାଳୀ ମଧ୍ୟ । ଏହାର କ୍ଷେତଗୁଡ଼ିକ ସୁନ୍ଦର ଧାନରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ।

ଉତ୍କଳ କେବଳ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦରେ ଧନୀ ନୁହେଁ, ଏହା ଜ୍ଞାନ, କଳା ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତାର ଭୂମି ମଧ୍ୟ । ଏହାର ଚକ୍ଷୁ ଜ୍ଞାନ-ବିଜ୍ଞାନର ଆଲୋକରେ ଉଦ୍‌ଭାସିତ । ଏହି ଭୂମି ଯୋଗୀଋଷିମାନଙ୍କର ପବିତ୍ର କୁଟୀର ଦ୍ୱାରା ମହନୀୟ ହୋଇଛି । ଏହି ଦେଶ ଚମତ୍କାର ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୁସଜ୍ଜିତ ଏବଂ ଏହାର ଚାରୁକଳା ବିଶ୍ୱବିଦିତ । ଏହା ଅନେକ ପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥସ୍ଥାନରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯାହା ଏହାକୁ ଏକ ତୀର୍ଥଭୂମିରେ ପରିଣତ କରିଛି ।

ଏହି ମାଟି ବୀରପ୍ରସବିନୀ ଅଟେ । ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୀରମାନଙ୍କର ଗର୍ବିତ ଗୃହ । ଉତ୍କଳର ସନ୍ତାନମାନେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ରକ୍ତରେ ନିଜ ଦେହକୁ ଅନୁରଞ୍ଜିତ କରି ମାତୃଭୂମିର ରକ୍ଷା କରିଛନ୍ତି । କେବଳ ବୀରତ୍ୱ ନୁହେଁ, ଏଠାକାର ଗୁଣୀ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ନିଜ ପ୍ରତିଭା ବଳରେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରେ ସ୍ନେହ ଓ ସମ୍ମାନର ପାତ୍ର ହୋଇପାରିଛନ୍ତି ।

ଶେଷରେ, କବି କହନ୍ତି ଯେ ଉତ୍କଳ ମାତା ମହାନ କବି ଓ ସୁଯୋଗ୍ୟ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସର୍ବଦା ବନ୍ଦନୀୟା । ତାଙ୍କର ପ୍ରଶଂସନୀୟ କୀର୍ତ୍ତି ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରଚାରିତ । ତେଣୁ, ସେ ଧନ୍ୟା, ପୁଣ୍ୟବତୀ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶରଣ ଦେଉଥିବାରୁ ଚିର ନମସ୍ୟା ଅଟନ୍ତି ।

• ଚାରୁ: ସୁନ୍ଦର
• ହାସମୟୀ: ହସୁଥିବା
• ଭାଷମୟୀ: ମଧୁର ଭାବେ କଥା କହୁଥିବା
• ପୂତ: ପବିତ୍ର
• ପୟୋଧି: ସମୁଦ୍ର
• ବିଧୌତ: ଧୋଇ ଦେଉଥିବା ବା ଧୋଉଥିବା
• ତାଳତମାଳ: ତାଳଗଛ ଓ ତମାଳ ଗଛ
• ତୀରା: କୂଳଯାହାର
• ଶୁଭ୍ରତଟିନୀ: ସ୍ଵଚ୍ଛ ଜଳ ଧାରଣ କରିଥିବା ନଦୀ
• କୂଳ: ତଟ
• ଶୀକର: ଜଳକଣା, କାକର
• ସମୀର: ପବନ
• ଘନ: ଘଞ୍ଚ
• ରାଜିତ: ଶୋଭାପାଏ
• ଭୂଧର: ପର୍ବତ
• ସାଜେ: ଶୋଭାପାଏ, ସଜ୍ଜିତ ହୋଇଥାଏ
• ତରଙ୍ଗ: ଢେଉ
• କଳକଳ ମୁଖରିତ: ପକ୍ଷୀଙ୍କ କଳରବ ବା ଧ୍ୱନି
• ଚାରୁ: ସୁନ୍ଦର
• ବିହଙ୍ଗ: ପକ୍ଷୀ
• ଶାଳି: ଧାନ
• କ୍ଷେତ୍ରା: କ୍ଷେତ
• ନେତ୍ରା: ଚକ୍ଷୁ
• ଊଟଜ: କୁଡ଼ିଆ, କୁଟୀର
• ମଣ୍ଡିତ: ସୁସଜ୍ଜିତ, ବିମଣ୍ଡିତା
• ଚାରୁ କଳାବଳି: ସୁନ୍ଦର କଳାକୃତି
• ତୀର୍ଥଚୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ: ତୀର୍ଥସ୍ଥାନ ସମୂହରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ
• ଶୂରବର: ଶ୍ରେଷ୍ଠବୀର
• ଦର୍ପିତ: ଗର୍ବିତ
• ଗେହ: ଗୃହ
• ଅରିକୁଳ: ଶତ୍ରୁବଂଶ
• ଶୋଣିତ: ରକ୍ତ
• ଚର୍ଚ୍ଚିତ ଦେହା: ଦେହରେ ବୋଳି ହୋଇଥିବା
• ବିଶ୍ୱଭୂମଣ୍ଡଳ: ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ
• କୃତବର: ବିଦ୍ୱାନ, ଗୁଣୀ, ଜ୍ଞାନୀ
• କବିକୁଳ: କବିବଂଶ
• ମୌଳି: ମୁକୁଟ
• ସୁନନ୍ଦନ: ଯୋଗ୍ୟ ସନ୍ତାନ ବା ସୁପୁତ୍ର
• ବନ୍ଧ୍ୟା: ବନ୍ଦନୀୟା
• ଭୁବନ-ବିଘୋଷିତ: ପୃଥିବୀରେ ଆଲୋଚିତ ବା ପ୍ରଚାରିତ
• ଅନିନ୍ଦ୍ୟା: ପ୍ରଶଂସନୀୟା
• ଚିରଶରଣ୍ୟେ: ସବୁଦିନ ପାଇଁ ଶରଣ ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବା