ଏକ ନଦୀର କାହାଣୀ:ଆମ ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ୱର ଜୀବନ – Study Material Class 5 ଆମ ବିଚିତ୍ର ବିଶ୍ବ
୧. ନଦୀର ଆତ୍ମକାହାଣୀ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥଳ 🏞️
-
କବିତାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା: ନଦୀ ନିଜର ଯାତ୍ରାକୁ ଏକ ସୁନ୍ଦର କବିତାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି- "ପାଦ ନାହିଁ ମୋର, ଯାଏ ବହୁ ଦୂର, ଜହ୍ନ ତାରା ତଳେ, କ୍ଷେତ ଜଙ୍ଗଲରେ, ଗଛକୁ ବଞ୍ଚାଇ, ତୁମ ତୃଷ୍ଣା ବି ହରଇ, ପର୍ବତରୁ ବାହାରି ସାଗରେ ମିଶଇ ।”
-
ଗୋଦାବରୀ ନଦୀର ଜନ୍ମ: ଏହା ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପର୍ବତମାଳାରେ ଅବସ୍ଥିତ ତ୍ରୟମ୍ବକେଶ୍ୱର (ବ୍ରହ୍ମଗିରି ପାହାଡ଼) ରୁ ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଝରଣା ଭାବରେ ବାହାରିଛି।
-
ଯାତ୍ରା ଓ ଦୈର୍ଘ୍ୟ: ନିଜ ଗତିପଥରେ ଏହା ବର୍ଷାଜଳ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଶାଖାନଦୀ ସହ ମିଶି ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ପଡ଼ିବା ପୂର୍ବରୁ ୧୪୬୫ କିଲୋମିଟର ଯାତ୍ରା କରେ।
-
ଭାରତରେ ସ୍ଥାନ: ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ପରେ ଏହା ଭାରତର ଦ୍ୱିତୀୟ ଦୀର୍ଘତମ ନଦୀ ଅଟେ। (ଆମ ରାଜ୍ୟ ଓଡ଼ିଶାର ଦୀର୍ଘତମ ନଦୀ ହେଉଛି ‘ମହାନଦୀ’)।
୨. ମାନଚିତ୍ର ତଥ୍ୟ, ପ୍ରକଳ୍ପ ଓ ଜଙ୍ଗଲ 🗺️
-
ରାଜ୍ୟ ଗତିପଥ: ଏହା ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ତେଲେଙ୍ଗାନା, ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ, ଛତିଶଗଡ଼ ଏବଂ ଓଡ଼ିଶା ଦେଇ ଗତି କରେ।
-
ଶାଖାନଦୀ: ମଞ୍ଜିରା, ସାବରୀ ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାରୁ ଯାଇଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରାବତୀ ନଦୀ ଗୋଦାବରୀ ସହିତ ମିଶିଛନ୍ତି।
-
ଅବବାହିକାରେ ଥିବା ଜଙ୍ଗଲ/ଅଭୟାରଣ୍ୟ:
-
ପେଞ୍ଚ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ
-
କୱଲ ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂରକ୍ଷଣ କେନ୍ଦ୍ର
-
କୋରିଙ୍ଗା ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଅଭୟାରଣ୍ୟ (ସମୁଦ୍ର ମୁହାଣ ନିକଟରେ ଥିବା ହେନ୍ତାଳ ବଣ)
-
-
ଜୀବଜନ୍ତୁ ଓ ବୃକ୍ଷ: ଏହି ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲରେ ବାଘ, କୁଟୁରା, ଭାରତୀୟ ବହୁରୂପୀ ଏଣ୍ଡୁଅ ଏବଂ ମୂଲ୍ୟବାନ ରକ୍ତ ଚନ୍ଦନ ଗଛ ଦେଖାଯାଏ।
-
ବୃହତ୍ ନଦୀବନ୍ଧ ପ୍ରକଳ୍ପ: ଶ୍ରୀରାମ ସାଗର ପ୍ରକଳ୍ପ ଏବଂ ପୋଲାଭରମ୍ ଡ୍ୟାମ୍।
୩. ସାଂସ୍କୃତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଓ ପରିବେଶ ପର୍ଯ୍ୟଟନ 🛕
-
ଦକ୍ଷିଣ ଗଙ୍ଗା: ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବାରୁ ଗୋଦାବରୀକୁ “ଦକ୍ଷିଣ ଗଙ୍ଗା” କୁହାଯାଏ। ଏହାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ମନାଯାଏ।
-
ପୁଷ୍କରମ୍ ମେଳା: ନାସିକ ନିକଟରେ “ଗୋଦାବରୀ ପୁଷ୍କରମ୍” ଉତ୍ସବରେ ଲୋକେ ବୁଡ଼ ପକାନ୍ତି।
-
ନଦୀର ପ୍ରକାରଭେଦ: ବର୍ଷସାରା ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବା ନଦୀକୁ 'ଚିରସ୍ରୋତା' (ଯେପରିକି ଗୋଦାବରୀ) ଏବଂ କେବଳ ବର୍ଷାଦିନେ ପ୍ରବାହିତ ନଦୀକୁ 'ଋତୁକାଳୀନ' ନଦୀ କୁହାଯାଏ।
-
ପରିବେଶ ପର୍ଯ୍ୟଟନ (Ecotourism): ଜଙ୍ଗଲ ବା ନଦୀର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରିବା, ପଶୁପକ୍ଷୀ ଦେଖିବା ଏବଂ ପରିବେଶର କ୍ଷତି ନକରି ଶିକ୍ଷାଲାଭ କରିବା ହେଉଛି ପରିବେଶ ପର୍ଯ୍ୟଟନ।
୪. ମାନବ ସମସ୍ୟା: ବନ୍ଧ ଏବଂ ପ୍ରଦୂଷଣ 🏭
-
ନଦୀବନ୍ଧ (Dams): ଭାରତରେ ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ, ପାନୀୟ ଜଳ, ଚାଷ ଓ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପାଇଁ ୯୦୦ରୁ ଅଧିକ ବନ୍ଧ ଅଛି।
-
କୁପ୍ରଭାବ: ବନ୍ଧର ପଛପଟେ ଜଳ ଭଣ୍ଡାର ସୃଷ୍ଟି ହେବା ଫଳରେ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଗାଁ ବୁଡ଼ିଯାଏ, ଜୀବଜନ୍ତୁ ବାସହୀନ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଲୋକଙ୍କୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହେବାକୁ ପଡ଼େ।
-
-
ନଦୀ ପ୍ରଦୂଷଣ:
-
ସହରର ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍, ଆବର୍ଜନା ଓ କାରଖାନାର ମଇଳା ଜଳ ନଦୀକୁ ଦୂଷିତ କରେ।
-
ପରୀକ୍ଷା (ଦ୍ରବଣୀୟତା): ଜଳରେ ଚିନି ମିଳାଇଗଲା ପରି କ୍ଷତିକାରକ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଜଳରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୋଇଯାଏ। ତେଣୁ ଜଳ ସଫା ଦେଖାଗଲେ ବି ବିଷାକ୍ତ ହୋଇପାରେ।
-
ସାରର ପ୍ରଭାବ: କୃଷି କ୍ଷେତ୍ରରୁ ରାସାୟନିକ ସାର ଆସି ନଦୀରେ ମିଶିଲେ ଜଳଜ ଉଦ୍ଭିଦ (ଦଳ) ଦ୍ରୁତ ବଢ଼ନ୍ତି ଏବଂ ମାଛମାନେ ଅମ୍ଳଜାନ ଅଭାବରୁ ଶ୍ୱାସରୁଦ୍ଧ ହୋଇ ମରିଯାଆନ୍ତି।
-
୫. ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ: ବନ୍ୟା ଏବଂ ଜଳାଭାବ 🚨
-
ବନ୍ୟା (Floods): ଅତ୍ୟଧିକ ବର୍ଷା ହେଲେ ଏବଂ ଗଛ କଟାଗଲେ ଜଳ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ମାଡ଼ିଆସି ବନ୍ୟା କରାଏ (ଗଛ ଥିଲେ ତାହା ଜଳକୁ ଶୋଷି ଧୀର କରାଇଥାଏ)।
-
ସମସ୍ୟା: ଫସଲ ନଷ୍ଟ, ରାସ୍ତାଘାଟ ନଷ୍ଟ, ଯାତାୟାତରେ ବାଧା ଏବଂ ରୋଗ ବ୍ୟାପିବା।
-
ସତର୍କତା: ଖବର ଶୁଣି ସତର୍କ ରହିବା, ଜରୁରୀକାଳୀନ କିଟ୍ (ବାଲି ବସ୍ତା, ଟର୍ଚ୍ଚ, ଔଷଧ, ଶୁଖିଲା ଖାଦ୍ୟ) ରଖିବା, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସଂଯୋଗ କାଟିବା ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ଆଶ୍ରୟ ନେବା।
-
-
ଜଳାଭାବ (Drought): ନଦୀ ଶୁଖିଗଲେ ଜୀବନ ଦୁର୍ବିଷହ ହୋଇପଡ଼େ।
-
ଉଦାହରଣ: ୨୦୧୯ ମସିହାରେ ଚେନ୍ନାଇରେ ଜଳାଭାବ ଯୋଗୁଁ ଟ୍ରେନ୍ ଯୋଗେ ଜଳ ଯୋଗାଣ ହୋଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ ୨୦୨୨ରେ ବେଙ୍ଗାଲୁରୁରେ ପ୍ରବଳ ବର୍ଷା ଯୋଗୁଁ ବନ୍ୟା ହୋଇଥିଲା।
-
ଏଣୁ ପ୍ରବାଦ ଅଛି: "ଜଳ ବିହୁନେ ସୃଷ୍ଟି ନାଶ, ଜଳ ବହୁଳେ ସୃଷ୍ଟି ନାଶ।"
-
୬. ଅତି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସାଧାରଣ ଜ୍ଞାନ (G.K. Facts) 💡
-
ଦୀର୍ଘତମ ନଦୀ ବନ୍ଧ: ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ନଦୀ ଉପରେ ନିର୍ମିତ ଭୂପେନ୍ ହଜାରିକା ସେତୁ (୯ କି.ମି. ରୁ ଅଧିକ)।
-
ବୃହତ୍ତମ ମାଟି ବନ୍ଧ: ଓଡ଼ିଶାର ମହାନଦୀ ଉପରେ ଥିବା ହୀରାକୁଦ ବନ୍ଧ ପୃଥିବୀର ସର୍ବବୃହତ୍ ମାଟି ନିର୍ମିତ ବନ୍ଧ (୨୫ କି.ମି.)।
-
ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୋଲ: ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀରର ଚେନାବ ନଦୀ ଉପରେ ଥିବା ରେଳ ପୋଲ ପୃଥିବୀର ସର୍ବୋଚ୍ଚ।
-
ସର୍ବବୃହତ୍ ନଦୀ ଦ୍ୱୀପ: ଆସାମର ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ନଦୀ ବକ୍ଷରେ ଥିବା ମଜୁଲି ଦ୍ୱୀପ।
-
ଜାତୀୟ ଜଳଚର ଜୀବ: ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ଡଲଫିନ୍। ଏମାନେ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ କିନ୍ତୁ ଧ୍ୱନି ମାଧ୍ୟମରେ ବାଟ ଖୋଜନ୍ତି।
-
ମାଛ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ: ଇଲିସି ଭଳି ମାଛ ଅଣ୍ଡା ଦେବାକୁ ଲୁଣିଆ ସମୁଦ୍ର ଛାଡ଼ି ମଧୁର ନଦୀ ଜଳକୁ ଆସନ୍ତି।
୭. ସମାଧାନ ଏବଂ ସଂରକ୍ଷଣ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ 🛡️
-
ଜଳ ଏ.ଟି.ଏମ୍. (Water ATM): ଏହା ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ମେସିନ୍ ଯେଉଁଥିରେ ମୁଦ୍ରା ବା କାର୍ଡ଼ ପକାଇଲେ ବିଶୁଦ୍ଧ ପାନୀୟ ଜଳ ମିଳିଥାଏ।
-
ସରକାରୀ ଯୋଜନା: ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ସଫେଇ ପାଇଁ “ନମାମି ଗଙ୍ଗେ” ଏବଂ ସଠିକ୍ ଜଳ ପରିଚାଳନା ପାଇଁ “ଜାତୀୟ ଜଳ ମିଶନ”।
-
ଆମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ: * ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ ଜଳ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଏବଂ ବୃଥାରେ ନଷ୍ଟ ନ କରିବା।
-
ଦାନ୍ତ ଘଷିବା ସମୟରେ ଟ୍ୟାପ୍ ବନ୍ଦ ରଖିବା।
-
ପନିପରିବା ଧୁଆ ପାଣିକୁ ନଷ୍ଟ ନକରି ଗଛ ମୂଳରେ ଦେବା।
-