🔵 ପୃଥିବୀରେ ଜଳର ପରିମାଣ

·         ବର୍ଷା ହେଉଥିବା ସମୟରେ ଝରକା କାଚ ଉପରେ ପଡ଼ୁଥିବା ଛୋଟ ଛୋଟ ଜଳ ଟୋପାରୁ ପାଠଟି ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି ।

·         ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ ଅଧିକାଂଶ ଅଞ୍ଚଳ ଜଳରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅତି କମ୍ ପରିମାଣର ମଧୁର ଜଳ ରହିଛି ।

·         ଅତି କମ୍ ପରିମାଣର ମଧୁର ଜଳକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଅନ୍ୟ ସବୁ ଜଳ ଲୁଣିଆ ଅଟେ । 

🟢 ମଧୁର ଜଳର ଆବଶ୍ୟକତା

·         ସମସ୍ତ ଜୀବଜନ୍ତୁ, ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଏବଂ ଉଦ୍ଭିଦ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ମଧୁର ଜଳ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି ।

·         ଏହା ପାନୀୟ, କୃଷି କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଦୈନନ୍ଦିନ କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ବାହ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ଅଟେ । ଜଳ ବିନା ଜୀବନ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ ।

·         ଯଦି ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ଜଳ ଗୋଟିଏ ଗ୍ଲାସର ଜଳ ହୁଏ, ତେବେ ମଧୁର ଜଳର ପରିମାଣ କେବଳ ଏକ ଚାମଚ ଜଳ ହେବ ।

🟠 ଲୁଣ ଉତ୍ପାଦନ ଓ ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ

·         ଗୁଜରାଟର ଲୁଣିଆ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକରେ ସମୁଦ୍ର ଜଳକୁ ଶୁଖାଯାଇ ଲୁଣ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଏ । ଆମ ରାଜ୍ୟ ଓଡ଼ିଶାର ବ୍ରହ୍ମପୁର ଜିଲ୍ଲା “ହୁମ୍ମା” ଠାରେ ମଧ୍ୟ ଲୁଣ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଉଛି ।

·         ରାଜସ୍ଥାନରେ ବର୍ଷାଜଳ ସଂଗ୍ରହ ଏବଂ ଭୂମିତଳ ଜଳର ଭରଣା ନିମନ୍ତେ ପାରମ୍ପରିକ ଛୋଟ ମାଟି ବନ୍ଧ ନିର୍ମିତ ହୁଏ ତାହାକୁ “ଯୋହଡ୍‌ସ” କୁହାଯାଏ ।

🧊 ଜଳର ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥା

·         ବାୟୁରେ ମଧ୍ୟ ଜଳ ଅଛି ଏବଂ ବରଫ ଜଳର ଏକ ରୂପ ଅଟେ ।

·         ଜଳର ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥା ରହିଛି, ଯଥା- ତରଳ (ବର୍ଷା), କଠିନ (ବରଫ) ଏବଂ ଗ୍ୟାସୀୟ (ବାଷ୍ପ) ।

·         ଜାମ୍ମୁ କାଶ୍ମୀରର ଉଲାର ହ୍ରଦ ଏସିଆର ସର୍ବବୃହତ୍ ମଧୁର ଜଳାଶୟ ଅଟେ, ଯାହା ନଦୀର ପ୍ରବାହକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ବନ୍ୟା ପ୍ରତିରୋଧ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

🔴 ପରୀକ୍ଷଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଅବସ୍ଥା ପରିବର୍ତ୍ତନ

·         ଗୋଟିଏ ଷ୍ଟିଲ ଗ୍ଲାସ୍‌ରେ ବରଫ ଖଣ୍ଡ ପକାଇଲେ ଗ୍ଲାସ୍‌ର ବାହାର ପାଖରେ ଛୋଟ ଛୋଟ ଜଳ ବିନ୍ଦୁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।

·         କିଛି ସମୟ ଗ୍ଲାସ୍‌ରେ ରହିବା ପରେ ବରଫ ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇ ତାହା ତରଳି ଯାଏ ।

·         ଯଦି ଆମେ ଜଳକୁ ଗରମ କରିବା, ତେବେ ତାହା ଫୁଟିବା ଆରମ୍ଭ କରେ ।

☀️ ଜଳ ବାଷ୍ପୀକରଣ (ଜଳଚକ୍ରର ଆରମ୍ଭ)

·         ଜଳ ବରଫ ଏବଂ ବାଷ୍ପରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇପାରେ ଓ ଏହା ପୁଣି ତରଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ଆସିପାରେ ।

·         ଗୋଟିଏ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଥଳୀର ଏକ ତୃତୀୟାଂଶ ରଙ୍ଗୀନ୍ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ବନ୍ଦ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣରେ ରଖିଲେ, ଜଳ ଗରମ ହୁଏ ।

·         ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ଯୋଗୁଁ ଥଳୀ ଭିତରେ ଛୋଟ ଜଳ ବୁନ୍ଦା ସୃଷ୍ଟି ହେଲା ।

🌧️ ଜଳଚକ୍ର (Water Cycle) ପ୍ରକ୍ରିୟା

·         ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପ ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ ଇତ୍ୟାଦିର ଜଳକୁ ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପରେ ପରିଣତ କରେ ।

·         ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ ଥଣ୍ଡା ହୋଇ ମେଘ ସୃଷ୍ଟି କରେ ଯାହା ବର୍ଷା, ତୁଷାର ଓ କୁଆପଥର ଭାବରେ ତଳକୁ ଆସେ ଏବଂ ଏହି ଜଳ ପୁଣି ନଦୀ, ହ୍ରଦ ଏବଂ ସମୁଦ୍ରକୁ ଫେରିଯାଏ ।

·         ପ୍ରକୃତିରେ ଜଳର ଏହି ନିରନ୍ତର ବୃତ୍ତାକାର ଗତିକୁ “ଜଳଚକ୍ର” କୁହାଯାଏ ।

·         ମଣିପୁରର “କେଇବୁଲ୍ ଲାମ୍‌ଜାଓ” ପୃଥିବୀରେ ଏକମାତ୍ର ଭାସମାନ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ, ଯାହା ବିପଦଗ୍ରସ୍ତ ସାଙ୍ଗାଇ ହରିଣ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।

🟤 ଭୂତଳ ଜଳ (Groundwater)

·         ବର୍ଷା ହେଲେ କିଛି ଜଳ ମାଟିରେ ଭେଦିଯାଏ ଏବଂ ମାଟି ଓ ପଥର ସ୍ତର ଦେଇ ଭିତରକୁ ଯାଇ ଗଭୀର ଭୂତଳରେ ଜମାହୁଏ, ତାକୁ ଭୂତଳ ଜଳ କୁହାଯାଏ ।

·         ଆମେ କୂପ, ନଳକୂପ କିମ୍ବା ବୋର୍‌ୱେଲ୍ ଖୋଳି ଏହି ଭୂତଳ ଜଳକୁ ପାଇଥାଉ ।

·         ସହରର ସିମେଣ୍ଟ କରାଯାଇଥିବା ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ବର୍ଷା ଜଳ ସହଜରେ ମାଟି ଭିତରକୁ ଯାଇପାରେ ନାହିଁ, ଯାହା ଭୂତଳ ଜଳ ପୁନଃଭରଣାରେ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରେ ।

·         ସାକ୍‌ପିଟ୍, ପୋଖରୀ ଏବଂ ଅଧିକ ବୃକ୍ଷରୋପଣ ବର୍ଷାଜଳକୁ ଭୂମି ତଳେ ପୁନର୍ବାର ଭରଣା ହେବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

·         ୧୮୨ ମିଟର ଉଚ୍ଚତା ବିଶିଷ୍ଟ ପୃଥିବୀର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ଷ୍ଟାଚ୍ୟୁ ଅଫ୍ ୟୁନିଟି ଭାରତରେ ଅବସ୍ଥିତ ।

🌊 ନଦୀର ଗତିପଥ ଓ ଭୂପୃଷ୍ଠ ଜଳ

·         ନଦୀ, ପୋଖରୀ, ହ୍ରଦ ଇତ୍ୟାଦି ମଧୁର ଜଳର ପ୍ରାକୃତିକ ଉତ୍ସ, ଯାହାକୁ ଭୂପୃଷ୍ଠ ଜଳ କୁହାଯାଏ ।

·         ଗୋଟିଏ ନଦୀ ସାଧାରଣତଃ ପର୍ବତ ଉପରୁ ବାହାରି ସମତଳ ଭୂମିରେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ ।

·         ଜଳ ତା’ର ଗତିପଥରେ ଭୂମି ରୂପ ଅନୁସାରେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ ଏବଂ ଜଳ ପ୍ରବାହ ଭୂମିରୂପକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିପାରେ ।

·         ରାଜସ୍ଥାନର ଆରାବଳୀ ପର୍ବତମାଳାରୁ ବାହାରିଥିବା “ଲୁଣିନଦୀ” ଭାରତର ଏକମାତ୍ର ପ୍ରମୁଖ ନଦୀ ଯାହା ସମୁଦ୍ରରେ ମିଶି ନାହିଁ ବରଂ କଚ୍ଛର ରତ୍ନରେ ମିଶିଯାଇଛି ।

·         ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ହିଓ୍ବାରେ ବଜାର ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଜଳ ଉପଲବ୍ଧ ଗ୍ରାମର ଏକ ପ୍ରକୃଷ୍ଟ ଉଦାହରଣ ।

🏔️ ପ୍ରାକୃତିକ ଭୂମିରୂପ ଏବଂ ମାନଚିତ୍ର

·         ଦିଆଯାଇଥିବା ଚିତ୍ରରେ ବରଫାବୃତ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ, ହିମବାହ, ଜଳପ୍ରପାତ, ନଦୀ, ପର୍ବତ, ଉପତ୍ୟକା, ବାଲୁକା ସ୍ତୁପ, ହ୍ରଦ ଏବଂ ମରୁଭୂମି ଦର୍ଶାଯାଇଛି ।

·         “ଆମର ଜୀବନରେଖା – ଭାରତର ନଦୀ” ମାନଚିତ୍ରରେ ଦେଶର କେତେକ ପ୍ରମୁଖ ନଦୀ ସୂଚିତ ହୋଇଛି ।

🗺️ ଭାରତର ନଦୀଗୁଡ଼ିକର ସାଗର ସଙ୍ଗମ

·         ମାନଚିତ୍ରରେ କେତେକ ନଦୀ ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଆଡ଼କୁ ଏବଂ ଆଉ କେତେକ ନଦୀ ଆରବ ସାଗର ଆଡ଼କୁ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଅଛି (ଯଥା- ଗୋଦାବରୀ, ନର୍ମଦା, ଗଙ୍ଗା, ମହାନଦୀ) ।

·         ଭାରତର ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀରେ ଥିବା ପ୍ରଥମ ଜଳ ସଂଗ୍ରହାଳୟ ଜଳ ଶକ୍ତି ସଂଗ୍ରହାଳୟ ଜଳର ଐତିହ୍ୟ ଓ ଅଭିନବ ଉପାୟରେ ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଭାରତବାସୀଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ କରେ ।

🐸  : ଜଳରେ ଜୀବନ ଓ ପରିବେଶ

·         ଗୁଡୁ ଓ ଜ୍ୟୋତି ବିଦ୍ୟାଳୟ ପଡ଼ିଆ ପାଖରେ ଥିବା ଏକ ପୋଖରୀକୁ ବର୍ଷା ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିବାର ଦେଖିଲେ ।

·         ସେମାନେ ସେଠାରେ ଛୋଟ ଛୋଟ ମାଛ ପହଁରୁଥିବାର ଏବଂ ପଦ୍ମପତ୍ର ଉପରେ ଏକ ଛୋଟ ବେଙ୍ଗ ବସିଥିବାର ଦେଖିଲେ ।

·         ଏହା ସେମାନଙ୍କ ମନରେ ପ୍ରଶ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କଲା ଯେ ଜଳରେ ରହୁଥିବା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀ, ସ୍ଥଳଭାଗରେ ରହୁଥିବା ପ୍ରାଣୀଙ୍କଠାରୁ କିପରି ଭିନ୍ନ ।

🐢  : ସ୍ଥଳଚର ଓ ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ତୁଳନା

·         ସ୍ଥଳଚର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜଳରେ ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା କରିପାରିବେ ନାହିଁ ।

·         ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ପହଁରିବା ପାଇଁ ପକ୍ଷ ଥାଏ ।

🐟  : ବିଭିନ୍ନ ଜଳଜ ପ୍ରାଣୀ ଓ ଉଦ୍ଭିଦ (ସୂଚନା ଫର୍ଦ)

·         କଙ୍କି: ଏମାନେ କ୍ଷିପ୍ର ବେଗରେ ଉଡ଼ନ୍ତି, ଜଳାଶୟ ନିକଟରେ ଅଣ୍ଡା ଦିଅନ୍ତି ଓ ମଶାଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି ।

·         ଜଳ ବିଛା: ଏହା କଙ୍କଡ଼ା ଭଳି ଚିମୁଟା ସଦୃଶ ଗୋଡ଼ ଥିବା କୀଟ, ଯାହା ଜଳ ଭିତରେ ରହେ ଏବଂ ଲାଞ୍ଜ ନଳୀ ଦ୍ଵାରା ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା କରେ ।

·         ବଗ: ଏହା ଏକ ଲମ୍ବା ଗୋଡ଼ ଥିବା ପକ୍ଷୀ, ଯିଏ ମାଛ ଧରିବା ପାଇଁ ସ୍ଥିର ହୋଇ ଠିଆ ହୁଏ ।

·         ମଧୁର ଜଳ କଇଁଛ: ଏହା ନରମ ଖୋଳ ଥିବା କଇଁଛ, ଯାହା ପୋଖରୀ ଏବଂ ନ‌ଦୀରେ ରୁହନ୍ତି ।

·         ଜଳ ସାପ: ଏହା ଏକ ବିଷହୀନ ସାପ ଏବଂ ମାଛ ଏବଂ ବେଙ୍ଗ ଖାଏ ।

·         ପଦ୍ମ ଓ କଇଁ (ଭାସମାନ ମୂଳ): ଏହି ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ପାଣି ଉପରେ ଭାସେ, କିନ୍ତୁ ଏହାର ମୂଳ ପୋଖରୀ ଶଯ୍ୟାରେ ରହିଥାଏ ।

·         ବେଣା ଗଛ: ଏହା ପୋଖରୀ ହୁଡ଼ାରେ ଲମ୍ବା ଘାସ ପରି ବଢ଼ିଥାଏ ।

·         ବିଲାତି ଦଳ: ଜଳରେ ଦ୍ରୁତ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥିବା ଉଦ୍ଭିଦ, ଯାହା ଜଳ ଉପରେ ଭାସେ ଏବଂ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ।

🦆  : ଜଳାଶୟ ପରିଦର୍ଶନ ଓ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଗଠନ (କାର୍ଯ୍ୟ-୮)

·         ଶିକ୍ଷକ କିମ୍ବା ପିତାମାତାଙ୍କ ସହିତ ପୋଖରୀ, ହ୍ରଦ କିମ୍ବା ଆକ୍ୱାରିୟମ୍ ପରିଦର୍ଶନ କରି ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ଵର ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କୁ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରିବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦିଆଯାଇଛି ।

·         ମାଛ: ଏହାର ଉପରକୁ ମୁହଁ କରିଥିବା ଗୋଲିଆ ପାଟି ଥାଏ ଏବଂ ଏହା ପକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଚଳପ୍ରଚଳ କରେ ।

·         ବଗ: ଏହାର ଲମ୍ବା ଏବଂ ମୁନିଆଁ ଥଣ୍ଟ ଥାଏ ଏବଂ ସରୁ ଗୋଡ଼ ଥାଏ ।

·         ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ପାଇଁ ସୂଚନା: ସୁରକ୍ଷା ଅବଲମ୍ବନ କରିବା ସହ, ପରିଦର୍ଶନ ସମୟରେ କୌଣସି ଗଛଲତା କିମ୍ବା ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ବିରକ୍ତ ନ କରିବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦିଆଯାଇଛି ।

🪷  : ଜଳଜ ଉଦ୍ଭିଦ ଚିହ୍ନଟ ଓ ପରୀକ୍ଷଣ

·         ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଉଦ୍ଭିଦ ଚିହ୍ନଟ କରିବା: ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ଜଳ ଉପରେ ଭାସେ (ଯଥା- କଇଁ), ଜଳ ତଳେ ଥାଏ ଏବଂ ଯାହାର ମୂଳ ଜଳ ତଳେ ଥାଏ କିନ୍ତୁ ଉଦ୍ଭିଦ ଜଳ ଉପରେ ଦେଖାଯାଏ ।

·         କାର୍ଯ୍ୟ - ୯: ଗୋଟିଏ ସାଧାରଣ କାଗଜ ଉପରେ ଗୋଟିଏ ବୁନ୍ଦା ଜଳ ରଖିବା ଏବଂ କ୍ରେୟନ୍ ରଙ୍ଗ ଘସା ଯାଇଥିବା କାଗଜ ଉପରେ ଗୋଟିଏ ବୁନ୍ଦା ଜଳ ରଖି ଉଭୟ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବା ।

🔗  : ଅନୁକୂଳନ, ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ ଓ ପାଠର ସାରାଂଶ

·         ପତ୍ରର ବିଶେଷତା: ପଦ୍ମ ଓ କଇଁ ପତ୍ରରେ ଥିବା ମହମ ପରି ତେଲିଆ କିମ୍ବା ଚିକ୍କଣ ଆବରଣ ସେମାନଙ୍କ ପତ୍ର ମଧ୍ୟକୁ ଅଧିକ ଜଳ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଦେଇ ନ ଥାଏ । ଏହା ଗଛକୁ କ୍ଷତିରୁ ରକ୍ଷା କରି ସୁସ୍ଥ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

·         ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ (କାର୍ଯ୍ୟ - ୧୦): "କିଏ କାହାକୁ ଖାଏ ?" ନାମକ ଏକ ନଦୀ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ ଖେଳ ଖେଳିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି, ଯେଉଁଥିରେ ଛୋଟ ମାଛ, ବଡ଼ ମାଛ, ବେଙ୍ଗ, ପକ୍ଷୀ, ମଣିଷ, କୁମ୍ଭୀର ଆଦି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ନେଇ ସେମାନେ ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ କିପରି ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି ତାହା ସୁତୁଲି ଦ୍ଵାରା ଯୋଡ଼ି ଦର୍ଶାଇବାକୁ ହେବ ।

·         ସାରାଂଶ: * ମଧୁର ଜଳ ପରିସ୍ଥାନରେ ବାସ କରୁଥିବା ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ବିଶେଷ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ରହିଛି (ଯଥା- ଭାସମାନ ପତ୍ର, ପକ୍ଷ କିମ୍ବା ଲମ୍ବା ମୂଳ) ଯାହା ସେମାନଙ୍କୁ ଜଳରେ ବଞ୍ଚିବା ଏବଂ ବଢ଼ିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

o    ପୃଥିବୀରେ ଜୀବନ ଧାରଣ ପାଇଁ ମଧୁର ଜଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟେ ।

o    ଜଳ ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ (ବରଫ, ଜଳ ଏବଂ ବାଷ୍ପ) ରହିଥାଏ ଏବଂ ଜଳଚକ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ବାୟୁ, ସ୍ଥଳ ଓ ଆକାଶରେ ନିଜ ଅବସ୍ଥାର ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି ଗତି କରେ ।

o    ଜଳଚର ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜଳ ଭିତରେ ଏବଂ ଏହାର ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ଵରେ ବାସ କରନ୍ତି ବୋଲି ଏହି ପାଠରୁ ଜଣାପଡ଼େ ।