1. ଉପକ୍ରମଣିକା: ପ୍ରକୃତିର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଓ ବିବିଧତା 🌳

ଆମ ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିବା ପରିବେଶରେ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀ ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି। ଗୋଟିଏ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଏହି ଭିନ୍ନତାକୁ ସେହି ଅଞ୍ଚଳର ଜୈବ ବିବିଧତା (Biodiversity) କୁହାଯାଏ।

• ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ।

• ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: ଉଦ୍ଭିଦ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଆଶ୍ରୟ ପ୍ରଦାନ କରେ, ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଫଳ ଖାଇବା ପରେ ମଞ୍ଜି ପକାଇ ଉଦ୍ଭିଦର ବଂଶ ବିସ୍ତାରରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

2. ଆମ ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ଵରେ ଥିବା ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀ  (Observation) 🦋

ଆମେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଗଛ ଓ ଜୀବଜନ୍ତୁ ଦେଖୁ। ସେମାନଙ୍କର ଶାରୀରିକ ଗଠନ, ରଙ୍ଗ, ଏବଂ ଅଭ୍ୟାସରେ ଅନେକ ପାର୍ଥକ୍ୟ ରହିଥାଏ।

ଉଦ୍ଭିଦଗୁଡ଼ିକର ବିବିଧତା:

• ଘାସ: ଏହାର କାଣ୍ଡ କୋମଳ ଓ ସରୁ ହୋଇଥାଏ। ଏହାର ଗୋଟିକିଆ ପତ୍ର କାଣ୍ଡର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରୁ ବଢିଥାଏ।

• ତୁଳସୀ: ଏହାର କାଣ୍ଡ ଶକ୍ତ ଓ ସରୁ ଥାଏ। ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ବିପରୀତ ଦିଗରେ ଏକ ଯୋଡ଼ା ଲେଖାଏଁ ରହିଥାଏ ଏବଂ ଫୁଲ ବାଇଗଣୀ ରଙ୍ଗର ହୋଇଥାଏ।

• ନିମ୍ବ: ଏହା ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ଯାହାର କାଣ୍ଡ ଶକ୍ତ ଓ ମୋଟା ହୋଇଥାଏ।

ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ବିବିଧତା:

• କାଉ: ଗଛରେ ରୁହେ, କୀଟପତଙ୍ଗ ଖାଏ, ଉଡ଼େ ଓ ଚାଲେ।

• ପିମ୍ପୁଡ଼ି: ମାଟି ଗାତରେ ରୁହେ, ମଞ୍ଜି ଓ କୀଟପତଙ୍ଗ ଖାଏ, ଏହାର ଛଅଟି ଗୋଡ଼ ଥାଏ।

• ମାଛ ଓ ବେଙ୍ଗ: ମାଛ କେବଳ ପାଣିରେ ରହୁଥିବା ବେଳେ ବେଙ୍ଗ ସ୍ଥଳ ଓ ଜଳ ଉଭୟରେ ବାସ କରେ।

3. ଉଦ୍ଭିଦର ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ (Classification of Plants) 🌻

ବିଭିନ୍ନ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟକୁ ଆଧାର କରି ଉଦ୍ଭିଦଗୁଡ଼ିକୁ ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ କରାଯାଇଥାଏ।

A. ଉଚ୍ଚତା ଏବଂ କାଣ୍ଡର ପ୍ରକୃତି ଆଧାରରେ:

1. ଗୁଳ୍ମ (Herbs): ଛୋଟ ଗଛ, କୋମଳ ଓ ସବୁଜ କାଣ୍ଡ। (ଉଦାହରଣ: ଟମାଟୋ, ଘାସ, ତୁଳସୀ)

2. ବୁଦା (Shrubs): ମଧ୍ୟମ ଉଚ୍ଚତା, କାଣ୍ଡ ଶକ୍ତ କିନ୍ତୁ ଅଧିକ ମୋଟା ନୁହେଁ। ଶାଖାଗୁଡ଼ିକ ମାଟିର ଖୁବ୍ ନିକଟରୁ ବାହାରିଥାଏ। (ଉଦାହରଣ: ଗୋଲାପ)

3. ବୃକ୍ଷ ବା ଗଛ (Trees): ଡେଙ୍ଗା ଏବଂ ଲମ୍ବା। କାଣ୍ଡ ଶକ୍ତ, ମୋଟା ଏବଂ ବାଦାମୀ ରଙ୍ଗର ହୋଇଥାଏ। ଶାଖାଗୁଡ଼ିକ ମାଟିଠାରୁ ବହୁତ ଉପରୁ ବାହାରିଥାଏ। (ଉଦାହରଣ: ଆମ୍ବ, ନିମ୍ବ)

4. ଲତା (Climbers/Creepers): ଦୁର୍ବଳ କାଣ୍ଡ ଯୋଗୁଁ ସିଧା ଠିଆ ହୋଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ବଢ଼ୁଥିବା ଲତାକୁ 'ଆଶ୍ରିତ ଲତା' ଓ ମାଟିରେ ମାଡ଼ୁଥିବା ଲତାକୁ 'ବିନା ଆଶ୍ରିତ ଲତା' କୁହାଯାଏ।

B. ପତ୍ରର ଶିରା-ବିନ୍ୟାସ (Leaf Venation) ଆଧାରରେ:

ପତ୍ରରେ ଥିବା ସରୁ ରେଖାଗୁଡ଼ିକୁ 'ଶିରା' କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଏହାର ଢାଞ୍ଚାକୁ 'ଶିରା-ବିନ୍ୟାସ' କୁହାଯାଏ।

1. ଜାଲକ ଶିରା-ବିନ୍ୟାସ (Reticulate Venation): ମଧ୍ୟମ ଶିରାର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ଜାଲ ପରି ଢାଞ୍ଚା ଥାଏ। (ଉଦାହରଣ: ମନ୍ଦାର ପତ୍ର, ଆମ୍ବ ପତ୍ର)

2. ସମାନ୍ତରାଳ ଶିରା-ବିନ୍ୟାସ (Parallel Venation): ଶିରାଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ସହ ସମାନ୍ତରାଳ ଭାବରେ ରହିଥାନ୍ତି। (ଉଦାହରଣ: କଦଳୀ ପତ୍ର, ଘାସ)

C. ମୂଳର ପ୍ରକାର (Types of Roots) ଆଧାରରେ:

1. ପ୍ରଧାନମୂଳ (Taproot): ଗୋଟିଏ ମୁଖ୍ୟ ମୂଳ ଥାଏ ଓ ସେଥିରୁ ଛୋଟ ପାର୍ଶ୍ଵ ମୂଳ ବାହାରିଥାଏ। (ଉଦାହରଣ: ସୋରିଷ, ମନ୍ଦାର, ଚଣା)

2. ଗୁଚ୍ଛମୂଳ (Fibrous Root): କୌଣସି ମୁଖ୍ୟ ମୂଳ ନଥାଏ। କାଣ୍ଡର ତଳଭାଗରୁ ସମାନ ଆକାରର ସରୁସରୁ ମୂଳର ଏକ ଗୁଚ୍ଛ ବାହାରିଥାଏ। (ଉଦାହରଣ: ଘାସ, ଗହମ)

D. ମଞ୍ଜି ବା ବୀଜପତ୍ର (Cotyledons) ଆଧାରରେ:

1. ଦ୍ବିବୀଜପତ୍ରୀ (Dicot): ମଞ୍ଜି ସହଜରେ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇପାରେ। (ଉଦାହରଣ: ଚଣା, ରାଜମା)

2. ଏକବୀଜପତ୍ରୀ (Monocot): ମଞ୍ଜିରେ ଗୋଟିଏ ପତଳା ବୀଜପତ୍ର ଥାଏ ଏବଂ ଏହା ଦୁଇ ଭାଗ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ। (ଉଦାହରଣ: ମକା, ଗହମ)

💡 Trick to Remember (ଅତି ସହଜ ସୂତ୍ର):

ଉଦ୍ଭିଦର ଏହି ସମସ୍ତ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଚମତ୍କାର ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି!

• ✌️ ଦ୍ବିବୀଜପତ୍ରୀ ଗୋଷ୍ଠୀ (Dicot Team): ଦ୍ବିବୀଜପତ୍ରୀ + ଜାଲକ ଶିରା-ବିନ୍ୟାସ + ପ୍ରଧାନ ମୂଳ (ଉଦାହରଣ: ଚଣା, ମନ୍ଦାର)

• ☝️ ଏକବୀଜପତ୍ରୀ ଗୋଷ୍ଠୀ (Monocot Team): ଏକବୀଜପତ୍ରୀ + ସମାନ୍ତରାଳ ଶିରା-ବିନ୍ୟାସ + ଗୁଚ୍ଛମୂଳ (ଉଦାହରଣ: ଘାସ, ଗହମ, ମକା)

4. ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ (Classification of Animals) 🐅

ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ଚଳନ ଶୈଳୀ (Movement) ଆଧାରରେ ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ କରାଯାଇଥାଏ। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀ ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଯିବା ପାଇଁ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗ ବ୍ୟବହାର କରିଥାନ୍ତି।

1. ଛେଳି/ଗାଈ: ଗୋଡ଼ ସାହାଯ୍ୟରେ ଚାଲନ୍ତି ଓ ଡିଅଁନ୍ତି।

2. ପାରା/ପକ୍ଷୀ: ଡେଣା ସାହାଯ୍ୟରେ ଉଡ଼ନ୍ତି ଏବଂ ଗୋଡ଼ ସାହାଯ୍ୟରେ ଚାଲନ୍ତି।

3. ମାଛି/ପ୍ରଜାପତି: ଗୋଡ଼ ଓ ଡେଣା ସାହାଯ୍ୟରେ ଚାଲନ୍ତି ଏବଂ ଉଡ଼ନ୍ତି।

4. ମାଛ: ପକ୍ଷ (Fins) ସାହାଯ୍ୟରେ ପାଣିରେ ପହଁରନ୍ତି।

5. ବତକ: ଏମାନଙ୍କର 'ପରଦାଯୁକ୍ତ ପାଦ' (Webbed feet) ଥାଏ ଯାହା ପାଣିରେ ପହଁରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

5. ପରିସ୍ଥାନ ଏବଂ ଉପଯୋଜନ (Habitat and Adaptation) 🏜️🏔️

ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନେ ବାସ କରନ୍ତି ତାହାକୁ ସେମାନଙ୍କର ପରିସ୍ଥାନ (Habitat) କୁହାଯାଏ। ପରିସ୍ଥାନ ସେମାନଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ, ଜଳ, ଆଶ୍ରୟ ଆଦି ଯୋଗାଇଥାଏ। ପରିସ୍ଥାନ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାର:

• ସ୍ଥଳଜ (Terrestrial): ସ୍ଥଳଭାଗରେ ରହୁଥିବା ଜୀବ। (ଯଥା: ଜଙ୍ଗଲ, ମରୁଭୂମି, ପର୍ବତ)

• ଜଳଚର (Aquatic): ଜଳରେ ରହୁଥିବା ଜୀବ। (ଯଥା: ସମୁଦ୍ର, ପୋଖରୀ, ନଦୀ)

• (ବି.ଦ୍ର: ବେଙ୍ଗ ପରି ପ୍ରାଣୀ ଯିଏ ଜଳ ଓ ସ୍ଥଳ ଉଭୟରେ ରହେ ତାକୁ ଉଭୟଚର (Amphibian) କୁହାଯାଏ।)

ଉପଯୋଜନ (Adaptation): ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳର ପରିବେଶରେ ଖାପ ଖୁଆଇ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ଭିଦ ବା ପ୍ରାଣୀ ଶରୀରରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବିଶେଷ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ।

• 🌵 ମରୁଭୂମି ଅଞ୍ଚଳ (Desert):

  • କ୍ୟାକ୍ଟସ୍ (Cactus): ଅତ୍ୟଧିକ ଗରମରୁ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଏହାର କାଣ୍ଡ ମୋଟା ଓ ମାଂସଳ ହୋଇଥାଏ ଯାହା ପାଣି ସଞ୍ଚୟ କରିପାରେ।

  • ରାଜସ୍ଥାନର ଓଟ: ଲମ୍ବା ଗୋଡ଼ ଓ ଚଉଡା ଗୋଟାଳିଆ ଖୁରା (ବାଲିରେ ସହଜରେ ଚାଲିବା ପାଇଁ)। ଗୋଟିଏ କୁଜ ଥାଏ (ଖାଦ୍ୟ ସଞ୍ଚୟ ପାଇଁ)। ଅଳ୍ପ ପରିସ୍ରା କରନ୍ତି ଓ ଝାଳ ବାହାରେ ନାହିଁ।

• 🏔️ ଶୀତଳ/ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳ (Cold/Mountain):

  • ପାଇନ ଗଛ: ଏଗୁଡ଼ିକ କୋନ (Cone) ଆକୃତିର ହୋଇଥାନ୍ତି ଏବଂ ଡାଳଗୁଡ଼ିକ ତଳକୁ ଝୁଲି ରହିଥାଏ ଯାହାଦ୍ୱାରା ବରଫ ସହଜରେ ତଳକୁ ଖସିଯାଏ।

  • ଲଦାଖର ଓଟ: ଛୋଟ ଗୋଡ଼ (ପାହାଡ଼ରେ ଚାଲିବା ପାଇଁ)। ଦୁଇଟି କୁଜ ଥାଏ। ପ୍ରବଳ ଥଣ୍ଡାରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବା ପାଇଁ ମୁଣ୍ଡରୁ ବେକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲମ୍ବା କେଶ ଥାଏ।

6. ଜୈବ ବିବିଧତାର ସଂରକ୍ଷଣ (Conservation of Biodiversity) 🛡️

ଯଦି ପରିସ୍ଥାନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ତେବେ ଅନେକ ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ ଓ ଖାଦ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇ ଜୈବ ବିବିଧତା ବିପଦରେ ପଡ଼େ। ମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଯୋଗୁଁ ଅନେକ ଜୀବଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ହ୍ରାସ ପାଇଛି। ଏଥିପାଇଁ ସରକାର ଅନେକ ପ୍ରକଳ୍ପ ହାତକୁ ନେଇଛନ୍ତି:

1. ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ ଟାଇଗର (Project Tiger - 1973): ମହାବଳ ବାଘଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ।

2. ଚିତା ପୁନଃପ୍ରଚଳନ ପ୍ରକଳ୍ପ (Cheetah Reintroduction - 2022): ଚିତା ସଂଖ୍ୟାର ପୁନରୁଦ୍ଧାର ପାଇଁ।

3. ଗ୍ରେଟ୍ ଇଣ୍ଡିଆନ୍ ବଷ୍ଟର୍ଡ (Great Indian Bustard): ରାଜସ୍ଥାନ, ଗୁଜରାଟ ଓ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରରେ ଏମାନଙ୍କ ବାସସ୍ଥାନକୁ ସଂରକ୍ଷିତ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି।

4. ପବିତ୍ର ବନ (Sacred Groves): ସ୍ଥାନୀୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ଜଙ୍ଗଲ ଅଞ୍ଚଳ। ଏଠାରେ ଗଛ କାଟିବା କିମ୍ବା ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କୁ ମାରିବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନା।

7. ଆମର ଗର୍ବ: ମହାନ ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ (Great Scientists) 👨‍🔬👩‍🔬

• ଜାନକୀ ଅମ୍ମାଲ (Janaki Ammal): ଭାରତୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ ବିଜ୍ଞାନୀ। ସେ କେରଳର 'ସେଭ୍ ସାଇଲେଣ୍ଟ ଭ୍ୟାଲି' (Save Silent Valley) ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଭାରତର ଉଦ୍ଭିଦ ବିବିଧତାର ଦସ୍ତାବିଜ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ।

• ସଲିମ୍ ଅଲ୍ଲୀ (Salim Ali): ତାଙ୍କୁ 'ବାର୍ଡମ୍ୟାନ୍ ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆ' (Birdman of India) କୁହାଯାଏ। ସେ ଭାରତରେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ବିବିଧତା ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସଂରକ୍ଷଣ (ଯଥା: ଭରତପୁର ଏବଂ ରଙ୍ଗନାଥିଟ୍ଟୁ ପକ୍ଷୀ ଅଭୟାରଣ୍ୟ) ପାଇଁ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଥିଲେ।