ଚତୁର୍ଭୁଜ – Study Material Class 8 Math (ଗଣିତ ପ୍ରକାଶ)
ବିସ୍ତୃତ ଟିପ୍ପଣୀ: ଚତୁର୍ଭୁଜ (ପୃଷ୍ଠା 82 ରୁ 91)
ଏହି ବିଭାଗରେ ଆମେ ଚତୁର୍ଭୁଜର ମୌଳିକ ଧାରଣା ଏବଂ ବିଶେଷ କରି ଆୟତଚିତ୍ର ତଥା ବର୍ଗଚିତ୍ରର ଜ୍ୟାମିତିକ ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ପଢ଼ିବା।
🌟 WithTeachers.in🌟
ଚତୁର୍ଭୁଜ (Quadrilaterals) ର ପରିଚୟ
1 🔹 ‘ଚତୁର୍ଭୁଜ’ ଶବ୍ଦଟି ଲାଟିନ୍ ଶବ୍ଦ ‘quadri’ ରୁ ଆସିଛି, ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ‘ଚାରି’ ଏବଂ ‘Latus’ ର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ‘ବାହୁ’।
2 🔹 ଅର୍ଥାତ୍, ଚତୁର୍ଭୁଜର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଚାରିବାହୁ ବିଶିଷ୍ଟ ଚିତ୍ର ବା ଆକୃତି।
3 🔹 ଏକ ଚତୁର୍ଭୁଜର କୋଣଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ଏହାର ବାହୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା କୋଣ।
ଆୟତଚିତ୍ର (Rectangle)
4 🔸 ସଂଜ୍ଞା (Definition): ଆୟତଚିତ୍ର ହେଉଛି ଏକ ଚତୁର୍ଭୁଜ ଯାହାର ସମସ୍ତ କୋଣ ସମକୋଣ () ଏବଂ ବିପରୀତ ବାହୁମାନଙ୍କର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ସମାନ ଅଟେ।
ଆୟତଚିତ୍ରର ଧର୍ମଗୁଡ଼ିକ (Properties with Formulas):
5 📝 ଧର୍ମ 1: ଏକ ଆୟତଚିତ୍ରର ସମସ୍ତ କୋଣର ପରିମାଣ ଅଟେ।
ସୂତ୍ର:
6 📝 ଧର୍ମ 2: ଏକ ଆୟତଚିତ୍ରର ବିପରୀତ ବାହୁମାନଙ୍କର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ସମାନ।
ସୂତ୍ର: ଏବଂ
7 📝 ଧର୍ମ 3: ଆୟତଚିତ୍ରର ବିପରୀତ ବାହୁମାନେ ପରସ୍ପର ସମାନ୍ତର ଅଟନ୍ତି।
ସୂତ୍ର: ଏବଂ
8 📝 ଧର୍ମ 4: ଆୟତଚିତ୍ରର କର୍ଣ୍ଣଦ୍ୱୟର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ସମାନ ଏବଂ ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ସମଦ୍ୱିଖଣ୍ଡ କରନ୍ତି।
ସୂତ୍ର: କର୍ଣ୍ଣ ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଏବଂ ମଧ୍ୟବିନ୍ଦୁ ଛେଦନ ଅନୁଯାୟୀ ,
ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତର୍କସିଦ୍ଧାନ୍ତ (Important Deductions on Rectangles)
🌟 WithTeachers.in🌟
9 💡 ତର୍କସିଦ୍ଧାନ୍ତ 1 (Deduction 1): ଆୟତଚିତ୍ରର କର୍ଣ୍ଣଦ୍ୱୟ ସମଦୈର୍ଘ୍ୟବିଶିଷ୍ଟ। ସର୍ବସମତା ସର୍ତ୍ତ (ବା-କୋ-ବା) ବ୍ୟବହାର କରି ଏହା ପ୍ରମାଣିତ କରାଯାଇପାରେ ଯେ ।
10 💡 ତର୍କସିଦ୍ଧାନ୍ତ 2 (Deduction 2): ଆୟତଚିତ୍ରର କର୍ଣ୍ଣଦ୍ୱୟ ସର୍ବଦା ସେମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟବିନ୍ଦୁରେ ପରସ୍ପରକୁ ଛେଦ କରନ୍ତି। ଏହାର ଅର୍ଥ ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ‘ସମଦ୍ୱିଖଣ୍ଡ’ (bisect) କରନ୍ତି।
11 💡 ତର୍କସିଦ୍ଧାନ୍ତ 3 (Deduction 3): ଯଦି କର୍ଣ୍ଣଦ୍ୱୟ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା କୋଣ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ (ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ କୋଣକୁ ନେଲେ), ତେବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ତ୍ରିଭୁଜଗୁଡ଼ିକ ସମଦ୍ୱିବାହୁ ତ୍ରିଭୁଜ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ବିପରୀତ ବାହୁ ସମାନ ହୋଇ ଆୟତଚିତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
12 💡 ତର୍କସିଦ୍ଧାନ୍ତ 4 (Deduction 4): ଯଦି ଗୋଟିଏ ଚତୁର୍ଭୁଜର ସମସ୍ତ କୋଣ ସମକୋଣ () ହୁଏ, ତେବେ ଏହାର ବିପରୀତ ବାହୁମାନଙ୍କର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ରୂପେ ସମାନ ହେବ (ଏହା ଆୟତଚିତ୍ରର ଏକ ସରଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା)।
ବର୍ଗଚିତ୍ର (Square)
13 🎯 ସଂଜ୍ଞା (Definition): ବର୍ଗଚିତ୍ର ଏକ ଚତୁର୍ଭୁଜ ଯାହାର ପ୍ରତ୍ୟେକ କୋଣ ସମକୋଣ () ଏବଂ ସମସ୍ତ ବାହୁର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ସମାନ ଅଟେ।
14 🌟 ଆୟତଚିତ୍ର ସହ ସମ୍ପର୍କ: ପ୍ରତ୍ୟେକ ବର୍ଗଚିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଏକ ଆୟତଚିତ୍ର ଅଟେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆୟତଚିତ୍ର ବର୍ଗଚିତ୍ର ନୁହଁନ୍ତି।
15 🌟 ଭେନ୍ ଚିତ୍ର (Venn Diagram) ମାଧ୍ୟମରେ ଦର୍ଶାଇଲେ ଜଣାଯାଏ ଯେ ବର୍ଗଚିତ୍ରମାନଙ୍କର ସେଟ୍ ହେଉଛି ଆୟତଚିତ୍ରମାନଙ୍କ ସେଟ୍ର ଏକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଅଂଶ (subset)।
ବିସ୍ତୃତ ଟିପ୍ପଣୀ: ଚତୁର୍ଭୁଜ (ପୃଷ୍ଠା 92 ରୁ 100)
🌟 WithTeachers.in🌟
ଏହି ବିଭାଗରେ ଆମେ ବର୍ଗଚିତ୍ର, ସାମାନ୍ତରିକ ଚିତ୍ର, ଏବଂ ରମ୍ବସ୍ ର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଜ୍ୟାମିତିକ ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ପଢ଼ିବା। ସମସ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସୂତ୍ର ଏବଂ ନିୟମ ନିମ୍ନରେ ଦିଆଯାଇଛି।
1 🟩 ବର୍ଗଚିତ୍ର (Square) ଏବଂ ଏହାର ଧର୍ମ (ପୃଷ୍ଠା 92-93)
ଯେଉଁ ଚତୁର୍ଭୁଜର ସମସ୍ତ ବାହୁର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ସମାନ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ କୋଣର ପରିମାଣ ହୋଇଥାଏ, ତାହାକୁ ବର୍ଗଚିତ୍ର କୁହାଯାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ବର୍ଗଚିତ୍ର ଏକ ବିଶେଷ ପ୍ରକାରର ଆୟତଚିତ୍ର ଅଟେ।
-
1 🔹 ବର୍ଗଚିତ୍ରର ସମସ୍ତ ବାହୁର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ସମାନ ଅଟେ।
- ସୂତ୍ର:
-
2 🔹 ବର୍ଗଚିତ୍ରର ବିପରୀତ ବାହୁମାନେ ପରସ୍ପର ସମାନ୍ତର।
- ସୂତ୍ର: ଏବଂ
-
3 🔹 ବର୍ଗଚିତ୍ରର ପ୍ରତ୍ୟେକ କୋଣର ପରିମାଣ ଅଟେ।
- ସୂତ୍ର:
-
4 🔹 ବର୍ଗଚିତ୍ରର କର୍ଣ୍ଣଦ୍ୱୟ ସମଦୈର୍ଘ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ ଏବଂ ପରସ୍ପରକୁ ସମକୋଣରେ () ସମଦ୍ୱିଖଣ୍ଡ କରନ୍ତି।
- ସୂତ୍ର: ଏବଂ ଅର୍ଦ୍ଧକଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ
-
5 🔹 ବର୍ଗଚିତ୍ରର କର୍ଣ୍ଣଦ୍ୱୟ ଏହାର କୋଣମାନଙ୍କୁ ସମଦ୍ୱିଖଣ୍ଡ କରନ୍ତି (ପ୍ରତ୍ୟେକ କୋଣ ଦୁଇଟି କୋଣରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ)।
🌟 WithTeachers.in🌟
2 📐 ଚତୁର୍ଭୁଜର କୋଣମାନଙ୍କର ସମଷ୍ଟି (ପୃଷ୍ଠା 94)
-
1 🔸 ଯେକୌଣସି ଚତୁର୍ଭୁଜର ଚାରୋଟି ଅନ୍ତଃସ୍ଥ କୋଣମାନଙ୍କର ପରିମାଣର ସମଷ୍ଟି ସର୍ବଦା ହୋଇଥାଏ।
- ସୂତ୍ର:
-
2 🔸 ଏହି ନିୟମ ଯୋଗୁଁ, ଏକ ଚତୁର୍ଭୁଜରେ ତିନୋଟି କୋଣ ସମକୋଣ () ହେଲେ, ଚତୁର୍ଥ କୋଣଟି ମଧ୍ୟ ସମକୋଣ ହେବା ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ଅଟେ।
3 🔶 ସାମାନ୍ତରିକ ଚିତ୍ର (Parallelogram) ଓ ଏହାର ଧର୍ମ (ପୃଷ୍ଠା 95-98)
ଯେଉଁ ଚତୁର୍ଭୁଜରେ ଦୁଇଯୋଡ଼ା ବିପରୀତ ବାହୁ ସମାନ୍ତର ଅଟନ୍ତି, ତାହାକୁ ସାମାନ୍ତରିକ ଚିତ୍ର କୁହାଯାଏ।
-
1 🌟 ଏକ ସାମାନ୍ତରିକ ଚିତ୍ରର ବିପରୀତ ବାହୁମାନଙ୍କର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ସମାନ।
- ସୂତ୍ର: ଏବଂ
-
2 🌟 ଏକ ସାମାନ୍ତରିକ ଚିତ୍ରର ବିପରୀତ ବାହୁମାନେ ପରସ୍ପର ସମାନ୍ତର।
-
3 🌟 ଏକ ସାମାନ୍ତରିକ ଚିତ୍ରରେ ଦୁଇଟି କ୍ରମିକ କୋଣର ପରିମାଣର ସମଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ।
- ସୂତ୍ର: , ଇତ୍ୟାଦି।
-
4 🌟 ସାମାନ୍ତରିକ ଚିତ୍ରର ବିପରୀତ କୋଣମାନଙ୍କର ପରିମାଣ ସମାନ ଅଟେ।
- ସୂତ୍ର: ଏବଂ
-
5 🌟 ସାମାନ୍ତରିକ ଚିତ୍ରର କର୍ଣ୍ଣଦ୍ୱୟ ସର୍ବଦା ସମାନ ହେବା ଜରୁରୀ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ସମଦ୍ୱିଖଣ୍ଡିତ କରନ୍ତି।
🌟 WithTeachers.in🌟
4 ♦️ ରମ୍ବସ୍ (Rhombus) ଓ ଏହାର ଧର୍ମ (ପୃଷ୍ଠା 99-100)
ଯେଉଁ ଚତୁର୍ଭୁଜର ପ୍ରତ୍ୟେକ ବାହୁର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ସମାନ ହୋଇଥାଏ, ତାହାକୁ ରମ୍ବସ୍ କୁହାଯାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ରମ୍ବସ୍ ମଧ୍ୟ ଏକ ସାମାନ୍ତରିକ ଚିତ୍ର ଅଟେ।
-
1 🎈 ଏକ ରମ୍ବସ୍ର ପ୍ରତ୍ୟେକ ବାହୁର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ସମାନ।
- ସୂତ୍ର:
-
2 🎈 ଏକ ରମ୍ବସ୍ର ବିପରୀତ ବାହୁଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ସମାନ୍ତର।
-
3 🎈 ରମ୍ବସ୍ରେ ମଧ୍ୟ କ୍ରମିକ କୋଣଦ୍ୱୟର ପରିମାଣର ସମଷ୍ଟି ଏବଂ ବିପରୀତ କୋଣମାନଙ୍କର ପରିମାଣ ସମାନ ହୋଇଥାଏ।
-
4 🎈 ଏକ ରମ୍ବସ୍ର କର୍ଣ୍ଣଦ୍ୱୟ ପରସ୍ପରକୁ ସମଦ୍ୱିଖଣ୍ଡ କରନ୍ତି।
-
5 🎈 ରମ୍ବସ୍ର କର୍ଣ୍ଣଦ୍ୱୟ ଏହାର କୋଣମାନଙ୍କୁ ସମଦ୍ୱିଖଣ୍ଡ କରନ୍ତି।
-
6 🎈 ଏକ ରମ୍ବସ୍ର କର୍ଣ୍ଣଦ୍ୱୟ ପରସ୍ପରକୁ ସମକୋଣରେ (ଅର୍ଥାତ୍ ରେ) ଛେଦ କରନ୍ତି।
ବିସ୍ତୃତ ଟିପ୍ପଣୀ: ଚତୁର୍ଭୁଜର ଧର୍ମ ଏବଂ ସାରାଂଶ (ପୃଷ୍ଠା 104 ରୁ 111)
🌟 WithTeachers.in🌟
ଏହି ଅନ୍ତିମ ଭାଗରେ ଆମେ ତ୍ରିଭୁଜ ଯୋଡ଼ି ବିଭିନ୍ନ ଚତୁର୍ଭୁଜ ଗଠନ, ଗୁଡ଼ି ଆକୃତି ଓ ଟ୍ରାପିଜିୟମ୍ର ବିଶେଷତ୍ୱ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟର ସାରାଂଶ ବିଷୟରେ ପଢ଼ିବା।
ତ୍ରିଭୁଜ ଯୋଡ଼ି ଚତୁର୍ଭୁଜ ଗଠନ (Triangle Joining Activity)
1 📐 ସମବାହୁ ତ୍ରିଭୁଜରୁ ରମ୍ବସ୍: ଦୁଇଟି ସମାନ ସମବାହୁ ତ୍ରିଭୁଜ (ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ ବାହୁ ବିଶିଷ୍ଟ) କୁ ସେମାନଙ୍କର ଗୋଟିଏ ବାହୁ ମାଧ୍ୟମରେ ଯୋଡ଼ିଲେ, ତାହା ଏକ ରମ୍ବସ୍ (Rhombus) ସୃଷ୍ଟି କରେ।
2 📐 ସମଦ୍ୱିବାହୁ କିମ୍ବା ବିଷମବାହୁରୁ ଗୁଡ଼ି: ଦୁଇଟି ସମଦ୍ୱିବାହୁ କିମ୍ବା ବିଷମବାହୁ ତ୍ରିଭୁଜ (ଯଥା ) କୁ ସେମାନଙ୍କର ଏକ ସାଧାରଣ ବାହୁରେ ଯୋଡ଼ିଲେ ଏହା ଏକ ଗୁଡ଼ି (Kite) ଆକୃତି ନେଇଥାଏ।
ଗୁଡ଼ି (Kite) ଓ ଟ୍ରାପିଜିୟମ୍ (Trapezium)
3 🪁 ଗୁଡ଼ିର ସଂଜ୍ଞା: ଗୁଡ଼ି ହେଉଛି ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କିସମର ଚତୁର୍ଭୁଜ ଯାହାର ସମଦୈର୍ଘ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଯୋଡ଼ା ସଂଲଗ୍ନ ବାହୁ ଥାଏ।
ସୂତ୍ର: ଏବଂ
4 🪁 ଗୁଡ଼ିର ଧର୍ମ: କର୍ଣ୍ଣ ଉଭୟ ଓ କୁ ସମଦ୍ୱିଖଣ୍ଡ କରେ ଏବଂ ଏହା ଅନ୍ୟ କର୍ଣ୍ଣ ସହ ପରସ୍ପର ପ୍ରତି ଲମ୍ବ ହୋଇ ସମଦ୍ୱିଖଣ୍ଡ କରେ।
ସୂତ୍ର: ଏବଂ
5 🔶 ଟ୍ରାପିଜିୟମ୍ର ସଂଜ୍ଞା: ଯେଉଁ ଚତୁର୍ଭୁଜର ଅତିକମ୍ରେ ଗୋଟିଏ ଯୋଡ଼ା ବିପରୀତ ବାହୁ ସମାନ୍ତର ଥାଏ, ତାହାକୁ ଟ୍ରାପିଜିୟମ୍ କୁହାଯାଏ।
ସୂତ୍ର:
6 🔶 ସମଦ୍ୱିବାହୁ ଟ୍ରାପିଜିୟମ୍: ଯେତେବେଳେ ଏକ ଟ୍ରାପିଜିୟମ୍ର ଅସମାନ୍ତର ବାହୁଦ୍ୱୟର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ସମାନ ହୁଏ, ତାହାକୁ ‘ସମଦ୍ୱିବାହୁ ଟ୍ରାପିଜିୟମ୍’ (Isosceles Trapezium) କୁହାଯାଏ। ଏଥିରେ ଭୂମି ସଂଲଗ୍ନ କୋଣଗୁଡ଼ିକ ସମାନ ହୋଇଥାଏ।
ସାରାଂଶ: ଆମେ କ’ଣ ଶିଖିଲେ (Summary of Quadrilaterals)
🌟 WithTeachers.in🌟
7 📚 ଆୟତଚିତ୍ର (Rectangle):
-
ଯେଉଁ ଚତୁର୍ଭୁଜର ସମସ୍ତ କୋଣ ସମକୋଣ ତାହା ଏକ ଆୟତଚିତ୍ର।
-
ବିପରୀତ ବାହୁମାନଙ୍କର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ସମାନ ଏବଂ ସେମାନେ ପରସ୍ପର ସମାନ୍ତର।
-
କର୍ଣ୍ଣଦ୍ୱୟର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ସମାନ ଏବଂ ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ସମଦ୍ୱିଖଣ୍ଡ କରନ୍ତି।
8 📚 ବର୍ଗଚିତ୍ର (Square):
-
ଯେଉଁ ଚତୁର୍ଭୁଜର ସମସ୍ତ ବାହୁର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ସମାନ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ କୋଣର ପରିମାଣ , ତାହା ଏକ ବର୍ଗଚିତ୍ର।
-
ଏହାର କର୍ଣ୍ଣଦ୍ୱୟ ସମାନ ଓ ପରସ୍ପରକୁ ସମକୋଣରେ () ସମଦ୍ୱିଖଣ୍ଡ କରନ୍ତି।
-
କର୍ଣ୍ଣଦ୍ୱୟ ଏହାର କୋଣଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ସମଦ୍ୱିଖଣ୍ଡ କରନ୍ତି।
9 📚 ସାମାନ୍ତରିକ ଚିତ୍ର (Parallelogram):
-
ବିପରୀତ ବାହୁମାନେ ସମାନ୍ତର ଏବଂ ସମାନ ଅଟନ୍ତି।
-
ଦୁଇଟି କ୍ରମିକ କୋଣର ପରିମାଣର ସମଷ୍ଟି ଏବଂ ବିପରୀତ କୋଣମାନଙ୍କର ପରିମାଣ ସମାନ।
-
କର୍ଣ୍ଣଦ୍ୱୟ ପରସ୍ପରକୁ ସମଦ୍ୱିଖଣ୍ଡ କରନ୍ତି।
10 📚 ରମ୍ବସ୍ (Rhombus):
-
ଯେଉଁ ଚତୁର୍ଭୁଜର ସମସ୍ତ ବାହୁର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ସମାନ ତାହା ଏକ ରମ୍ବସ୍।
-
ଏହାର ବିପରୀତ ବାହୁ ସମାନ୍ତର।
-
କର୍ଣ୍ଣଦ୍ୱୟ ପରସ୍ପରକୁ ସମକୋଣରେ () ସମଦ୍ୱିଖଣ୍ଡ କରନ୍ତି ଏବଂ କୋଣମାନଙ୍କୁ ସମଦ୍ୱିଖଣ୍ଡ କରନ୍ତି।
11 📚 ସାଧାରଣ ନିୟମ: ଏକ ଚତୁର୍ଭୁଜର ଅନ୍ତଃସ୍ଥ କୋଣମାନଙ୍କର ପରିମାଣର ସମଷ୍ଟି ସର୍ବଦା ଅଟେ।