ଜୈବ ବିବିଧତା – Study Material Class 9 ଜୀବ ବିଜ୍ଞାନ
🌍 ଜୀବଜଗତର ପଞ୍ଚଜଗତ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ (Five Kingdom Classification) 🌍
ଜୀବଜଗତକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ପାଞ୍ଚଟି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି। ସେଗୁଡିକର ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ନିମ୍ନରେ ଦିଆଗଲା:
🦠 1. ମୋନେରା (Monera)
-
କୋଷ ଗଠନ: ଏମାନଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନ୍ୟଷ୍ଟି (Nucleus) କିମ୍ବା କୋଷ ଅଙ୍ଗିକା (Cell Organelles) ନଥାଏ।
-
କୋଷର ପ୍ରକାର: ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକକୋଷୀୟ ପ୍ରୋକରିଓଟ୍ (Prokaryote)।
-
କୋଷ ଭିତ୍ତି: ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକଙ୍କଠାରେ କୋଷ ଭିତ୍ତି (Cell Wall) ରହିଥାଏ।
-
ପୋଷଣ: ଖାଦ୍ୟଗ୍ରହଣ ପ୍ରଣାଳୀ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏମାନେ ସ୍ଵଭୋଜୀ (Autotrophic) କିମ୍ବା ପରଭୋଜୀ (Heterotrophic) ହୋଇଥାନ୍ତି।
-
ଉଦାହରଣ: ବାକ୍ଟେରିଆ, ନୀଳହରିତ ଶୈବାଳ (ଆନାବେନା), ମାଇକୋପ୍ଲାଜମ୍, ଇତ୍ୟାଦି।
🧫 2. ପ୍ରୋଟିଷ୍ଟା (Protista)
-
କୋଷର ପ୍ରକାର: ଏମାନେ ଏକକୋଷୀୟ, ଇଉକରିଓଟ୍ (Eukaryote) ଅଟନ୍ତି।
-
କୋଷ ଗଠନ: ଏମାନଙ୍କର ନ୍ୟଷ୍ଟି ଓ କୋଷ ଅଙ୍ଗିକା ଥାଏ। ଏହା ସହିତ ସିଲିଆ (Cilia) ବା ଫ୍ଲାଜେଲା (Flagella), କିମ୍ବା କୂଟପାଦ (Pseudopodia) ପରି ଚଳନ ଅଙ୍ଗିକା (Locomotory Organ) ରହିଥାଏ।
-
ପୋଷଣ: ଏମାନେ ସ୍ୱଭୋଜୀ ବା ପରଭୋଜୀ ଅଟନ୍ତି।
-
ଉଦାହରଣ: ଏକକୋଷୀ ଶୈବାଳ, ଡାଇଏଟମ୍ ପାରାମାଇସମ୍, ଏମୋବା, ପ୍ଲାସ୍ମୋଡ଼ିୟମ ଆଦି ପ୍ରୋଟୋଜୋଆ।
🍄 3. ଫଞ୍ଜାଇ (Fungi)
-
ଅନ୍ୟ ନାମ: ଏମାନଙ୍କୁ କବକ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
-
ପୋଷଣ: ଏମାନେ ପରଭୋଜୀ ଅଟନ୍ତି। ପଚାସଢ଼ା ଜୈବିକ ପଦାର୍ଥ ଉପରେ ଏମାନେ ନିର୍ଭରକରି ବଞ୍ଚୁଥାନ୍ତି, ତେଣୁ ଏମାନଙ୍କୁ ମୃତୋପଜୀବୀ ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି।
-
ପ୍ରକାରଭେଦ: ଏହି ଜଗତରେ ଏକକୋଷୀ ଇଷ୍ଟ (Yeast) ରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବହୁକୋଷୀୟ ଛତୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଫଞ୍ଜାଇ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
-
ସହଜୀବିତା (Symbiosis): ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ଫଞ୍ଜାଇ କିଛି ଆଲଜି ବା ଶୈବାଳ ସହ ଏକାଠି ବାସ କରୁଥିବାର ଦେଖାଯାଏ ଯାହାକୁ ସହଜୀବିତା କୁହାଯାଏ। ଏଠାରେ ସବୁଜକଣା ଥିବା ଆଜି ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଥିବା ବେଳେ ଫଞ୍ଜାଇ ଜଳ ସଂଗ୍ରହ କରେ। ଏମାନେ ସାଧାରଣତଃ ଗଛରଗଣ୍ଡି ଓ ପଥର ଉପରେ ଦେଖାଯାଇଥାନ୍ତି ଓ ସେହିମାନଙ୍କୁ ଲାଇକେନ୍ (Lichen) କୁହାଯାଏ।
🌿 4. ପ୍ଲାଣ୍ଟି (Plantae)
-
ଗଠନ: ଏମାନେ ବହୁକୋଷୀୟ ଓ କୋଷଭିରି ବିଶିଷ୍ଟ ଉଦ୍ଭିଦ ଅଟନ୍ତି।
-
ପୋଷଣ: ଏମାନେ ସାଧାରଣତଃ ସ୍ଵଭୋଜୀ। ଏହି ଉଭିଦମାନେ ନିଜ ଶରୀରର ପତ୍ର ତଥା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁଜ ଅଂଶରେ ଥିବା କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍ (Chlorophyll) ବା ସବୁଜ କଣା ଦ୍ବାରା ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ନିଜେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥାନ୍ତି।
-
ଉଦାହରଣ: ସବୁଜ ଉଦ୍ଭିଦ ଯଥା- ପଦ୍ମ, ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ିଆଦଳ, ଏଜୋଲା, ଘାସ, ଆଖୁ, ବରଗଛ ଇତ୍ୟାଦି।
🐅 5. ଏନିମଲିଆ (Animalia)
-
ଗଠନ: ଏମାନେ କୋଷଭିଭି ବିହୀନ, ବହୁକୋଷୀୟ ପ୍ରାଣୀ ଅଟନ୍ତି।
-
ଉଦାହରଣ: ଜିଆ, ପ୍ରବାଳ, ମାଛି, ମଶା, ଗେଣ୍ଡା, ସମୁଦ୍ରତାରା ମାଛ, ବେଙ୍ଗ, ସାପ, ପକ୍ଷୀ, ମାଙ୍କଡ଼, ମନୁଷ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦି।
💡 Trick to Remember the 5 Kingdoms: My Pet Frog Plays Around (Monera, Protista, Fungi, Plantae, Animalia).
🌿 ପ୍ଲାଣ୍ଟି (Plantae) ର ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ 🌿
କୋଷର ଭିନ୍ନତା, ଶରୀରଗଠନ, ଜଳପରିବହନ, ଓ ବୀଜଧାରଣ କ୍ଷମତା ଅନୁସାରେ ଉଭିଦ ଜଗତକୁ ବିଭିନ୍ନ ବିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥାଏ।
🦠 1. ଥାଲୋଫାଇଟା (Thallophyta)
-
ଗଠନ: ଏମାନଙ୍କ ଆକାର ସରଳ। ଶରୀର ଗଣ୍ଡି, ଚେର ଓ ପତ୍ର ଆଦିରେ ବିଭକ୍ତ ନହୋଇ କେବଳ ଏକ ଅବିଭକ୍ତ ପିଣ୍ଡି ବା ଥାଲସ (Thallus) ଆକାରରେ ରହିଥାଏ।
-
ବିଶେଷତ୍ୱ: ଏମାନେ ଏକକୋଷୀ ବା ବହୁକୋଷୀ ବିଶିଷ୍ଟ ହୋଇପାରନ୍ତି। ଏମାନଙ୍କର ସଂବାହୀ ଟିସୁ ନଥାଏ।
-
ଉଦାହରଣ: ସ୍ଵାଇରୋଗାଇରା, ୟୁଲୋଥ୍ରିକ୍ସ, କ୍ରାଡୋଫୋରା, କାରା ଆଦି ଶୈବାଳ (Algae)।
🌱 2. ବ୍ରାଇଓଫାଇଟା (Bryophyta)
-
ଗଠନ: ଏମାନଙ୍କର ଶରୀର ଚେପ୍ଟା ଓ ସେଥିରେ କାଣ୍ଡ, ମୂଳ, ପତ୍ର ଆଦି ବାରି ହୁଏ ନାହିଁ।
-
ରାଇଜଏଡ୍ (Rhizoid): ଶରୀରକୁ ଧରି ରଖିବା ପାଇଁ ତଥା ଖାଦ୍ୟ ଓ ଜଳ ସଂଗ୍ରହ ପାଇଁ ଏମାନଙ୍କର ଚେର ଭଳି କେତେକ ରାଇଜଏଡ୍ ରହିଥାଏ।
-
ଉଦାହରଣ: ମସ୍ (ଫ୍ୟୁନେରିଆ - Funaria), ମାରକାନ୍ସିଆ (Marchantia), ରିକ୍ସିଆ (Riccia)।
🌿 3. ଟେରିଡୋଫାଇଟା (Pteridophyta)
-
ଗଠନ: ଏ ପ୍ରକାର ଉଭିଦର କାଣ୍ଡ ଛୋଟ, କିନ୍ତୁ ପତ୍ର ଓ ମୂଳ ଥାଏ।
-
ବିଶେଷତ୍ୱ: ଏମାନଙ୍କର ସଂବାହୀ ଟିସୁ ଥାଏ। ପତ୍ରର ପଛପଟରେ ବିନ୍ଦୁଭଳି ସ୍କୋରାନ୍ଜିଆରେ ସ୍କୋର (spore) ତିଆରି ହୁଏ।
-
ଉଦାହରଣ: ମାର୍ସେଲିଆ (Marsilea), ଫଣ୍ଡ୍ (Fern) ଇତ୍ୟାଦି।
📌 Important Note: ଥାଲୋଫାଇଟା, ବ୍ରାଇଓଫାଇଟା ଓ ଟେରିଡୋଫାଇଟାର ନଗ୍ନ ଭ୍ରୂଣକୁ ସ୍କୋର (Spore) କୁହାଯାଏ। ଏହି ଉଭିଦଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନ ଧରଣର ଏବଂ ଏମାନଙ୍କର ଫୁଲ, ଫଳ ବା ମଞ୍ଜି ନଥାଏ। ଏମାନଙ୍କୁ କ୍ରିପଟୋଗାମ୍ (Cryptogam) କୁହାଯାଏ। ଅପର ପକ୍ଷରେ ସପୁଷ୍ପକ ଉଭିଦକୁ ଫାନେରୋଗାମ୍ (Phanerogam) କୁହାଯାଏ ଯେଉଁମାନଙ୍କର ବୀଜ ବା ମଞ୍ଜିଗୁଡ଼ିକ ନଗ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଥବା ଫଳ ମଧ୍ୟରେ ଆବଦ୍ଧ ହୋଇ ରହିଥାଏ।
🌲 4. ନଗ୍ନବୀଜୀ ବା ଜିମ୍ନୋସ୍ପର୍ମ (Gymnosperm)
-
ନାମକରଣ: ଏହା ଏକ ଗ୍ରୀକ୍ ଶବ୍ଦ (Gymno-ନଗ୍ନ ଓ Sperma-ବୀଜ)।
-
ବିଶେଷତ୍ୱ: ଏହି ପ୍ରକାର ଉଭିଦମାନଙ୍କର ବୀଜଗୁଡ଼ିକ ଫଳ ଭିତରେ ନରହି ନଗ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଏକ ରେଣୁପିଣ୍ଡ (Sporophyll) ଭାବରେ ରହିଥାନ୍ତି।
-
କୋନ୍ (Cone): ବୀଜଗୁଡ଼ିକୁ ବହନ କରିଥିବା ରେଣୁପତ୍ର ଏକ ଶଙ୍କୁ ବା କୋନ୍ରେ ସଜ୍ଜିତ ହୋଇଥାଏ। ବୟଃପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ କୋନ୍ ଶଳକଗୁଡ଼ିକ ଖୋଲିଯାଏ ଓ ବୀଜଗୁଡ଼ିକ ନଗ୍ନ ଅବସ୍ଥାକୁ ଆସି କ୍ରମେ ଖସିଯାଏ।
-
ଉଦାହରଣ: ଓଡ଼ିଶମାରୀ ବା ସାଇକସ୍ (Cycas), ପାଇନ୍ (Pines), ଥୁଜା ଇତ୍ୟାଦି।
🌻 5. ଆବୃତବୀଜୀ ବା ଆଞ୍ଜିଓସ୍କର୍ମ (Angiosperm)
-
ନାମକରଣ: ଗ୍ରୀକ୍ ଶବ୍ଦରେ ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଲା- Angio-ଆବୃତ୍ତ ଓ Sperma-ବୀଜ।
-
ବିଶେଷତ୍ୱ: ଏହି ପ୍ରକାର ଉଭିଦମାନଙ୍କର ବୀଜଗୁଡ଼ିକ ଗୋଟିଏ ଆବରଣ (ଫଳ) ମଧ୍ୟରେ ଆବଦ୍ଧ ହୋଇ ରହିଥାଏ। ବୀଜ ଭିତରେ ସାଧାରଣତଃ ଗୋଟିଏ କିମ୍ବା ଦୁଇଟି ବୀଜପତ୍ର (Cotyledon) ଥାଏ ଯାହା ସବୁଜ ଦେଖାଯାଇଥାନ୍ତି।
ବୀଜରେ ଥିବା ବୀଜପତ୍ରର ସଂଖ୍ୟା ଅନୁଯାୟୀ ଆବୃତବୀଜୀମାନଙ୍କୁ ଦୁଇଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥାଏ: 📌 1. ଏକବୀଜପତ୍ରୀ (Monocotyledon): ଉଦାହରଣ - ଧାନ, ଗହମ, ମକା, ବାଜରା, ବାଉଁଶ, ଆଖୁ, ନଡ଼ିଆ, ପିଆଜ, ସବାଇଘାସ ଇତ୍ୟାଦି। 📌 2. ଦ୍ଵିବୀଜପତ୍ରୀ (Dicotyledon): ଉଦାହରଣ - ମୁଗ, ବୁଟ, ଶିମ୍ବ, ମଟର, ଚିନାବାଦାମ, ତେନ୍ତୁଳି, କଖାରୁ, କଲରା, ଲାଉ, ଜହ୍ନି, ତରଭୂଜ, କାକୁଡ଼ି, ପୋଟଳ ଇତ୍ୟାଦି।
କ୍ୟାରୋଲେସ୍ ଲିନିୟସ୍ (Carolous Linnaeus) ଙ୍କ ବିଷୟରେ:
-
ସେ ସ୍ୱିଡେନ ଦେଶରେ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ବୃତ୍ତିରେ ଜଣେ ଡାକ୍ତର ଥିଲେ।
-
ସେ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ପାଇଁ ଆଗ୍ରହୀ ଥିଲେ।
-
14ଟି ଗବେଷଣାପତ୍ର ପ୍ରକାଶିତ କଲାପରେ ସେ ''ସିଷ୍ଟେମାନେଚୁରେ'' ନାମକ ପୁସ୍ତକ ଲେଖିଥିଲେ।
-
ଟାକ୍ସୋନମି ଗବେଷଣାର ମୌଳିକ ତଥ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଶ୍ରେଣୀ ବିଭାଗର ସରଳ ପଦ୍ଧତି ଦ୍ବାରା ଉଭିଦର ସହଜ ଚିହ୍ନଟ କରିପାରିଥିଲେ।
ଏହି ବିସ୍ତୃତ ତଥା ବର୍ଦ୍ଧିତ ଷ୍ଟଡି ମେଟେରିଆଲ୍ଟି (Study Material) ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଛି। ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରସ୍ତୁତିକୁ ସହଜ ଓ ମନେରଖିବା ଯୋଗ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ଏଥିରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଟ୍ରିକ୍ସ (Tricks) ଓ ଇମୋଜିର (Emojis) ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଛି।
🌍 ଜୀବଜଗତର ପଞ୍ଚଜଗତ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ (Five Kingdom Classification) 🌍
ଜୀବଜଗତକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ପାଞ୍ଚଟି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି। ସେଗୁଡିକର ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ନିମ୍ନରେ ଦିଆଗଲା:
🦠 1. ମୋନେରା (Monera)
-
କୋଷ ଗଠନ: ଏମାନଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନ୍ୟଷ୍ଟି (Nucleus) କିମ୍ବା କୋଷ ଅଙ୍ଗିକା (Cell Organelles) ନଥାଏ।
-
କୋଷର ପ୍ରକାର: ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକକୋଷୀୟ ପ୍ରୋକରିଓଟ୍ (Prokaryote)।
-
କୋଷ ଭିତ୍ତି: ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକଙ୍କଠାରେ କୋଷ ଭିତ୍ତି (Cell Wall) ରହିଥାଏ।
-
ପୋଷଣ: ଖାଦ୍ୟଗ୍ରହଣ ପ୍ରଣାଳୀ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏମାନେ ସ୍ଵଭୋଜୀ (Autotrophic) କିମ୍ବା ପରଭୋଜୀ (Heterotrophic) ହୋଇଥାନ୍ତି।
-
ଉଦାହରଣ: ବାକ୍ଟେରିଆ, ନୀଳହରିତ ଶୈବାଳ (ଆନାବେନା), ମାଇକୋପ୍ଲାଜମ୍, ଇତ୍ୟାଦି।
🧫 2. ପ୍ରୋଟିଷ୍ଟା (Protista)
-
କୋଷର ପ୍ରକାର: ଏମାନେ ଏକକୋଷୀୟ, ଇଉକରିଓଟ୍ (Eukaryote) ଅଟନ୍ତି।
-
କୋଷ ଗଠନ: ଏମାନଙ୍କର ନ୍ୟଷ୍ଟି ଓ କୋଷ ଅଙ୍ଗିକା ଥାଏ। ଏହା ସହିତ ସିଲିଆ (Cilia) ବା ଫ୍ଲାଜେଲା (Flagella), କିମ୍ବା କୂଟପାଦ (Pseudopodia) ପରି ଚଳନ ଅଙ୍ଗିକା (Locomotory Organ) ରହିଥାଏ।
-
ପୋଷଣ: ଏମାନେ ସ୍ୱଭୋଜୀ ବା ପରଭୋଜୀ ଅଟନ୍ତି।
-
ଉଦାହରଣ: ଏକକୋଷୀ ଶୈବାଳ, ଡାଇଏଟମ୍ ପାରାମାଇସମ୍, ଏମୋବା, ପ୍ଲାସ୍ମୋଡ଼ିୟମ ଆଦି ପ୍ରୋଟୋଜୋଆ।
🍄 3. ଫଞ୍ଜାଇ (Fungi)
-
ଅନ୍ୟ ନାମ: ଏମାନଙ୍କୁ କବକ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
-
ପୋଷଣ: ଏମାନେ ପରଭୋଜୀ ଅଟନ୍ତି। ପଚାସଢ଼ା ଜୈବିକ ପଦାର୍ଥ ଉପରେ ଏମାନେ ନିର୍ଭରକରି ବଞ୍ଚୁଥାନ୍ତି, ତେଣୁ ଏମାନଙ୍କୁ ମୃତୋପଜୀବୀ ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି।
-
ପ୍ରକାରଭେଦ: ଏହି ଜଗତରେ ଏକକୋଷୀ ଇଷ୍ଟ (Yeast) ରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବହୁକୋଷୀୟ ଛତୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଫଞ୍ଜାଇ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
-
ସହଜୀବିତା (Symbiosis): ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ଫଞ୍ଜାଇ କିଛି ଆଲଜି ବା ଶୈବାଳ ସହ ଏକାଠି ବାସ କରୁଥିବାର ଦେଖାଯାଏ ଯାହାକୁ ସହଜୀବିତା କୁହାଯାଏ। ଏଠାରେ ସବୁଜକଣା ଥିବା ଆଜି ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଥିବା ବେଳେ ଫଞ୍ଜାଇ ଜଳ ସଂଗ୍ରହ କରେ। ଏମାନେ ସାଧାରଣତଃ ଗଛରଗଣ୍ଡି ଓ ପଥର ଉପରେ ଦେଖାଯାଇଥାନ୍ତି ଓ ସେହିମାନଙ୍କୁ ଲାଇକେନ୍ (Lichen) କୁହାଯାଏ।
🌿 4. ପ୍ଲାଣ୍ଟି (Plantae)
-
ଗଠନ: ଏମାନେ ବହୁକୋଷୀୟ ଓ କୋଷଭିରି ବିଶିଷ୍ଟ ଉଦ୍ଭିଦ ଅଟନ୍ତି।
-
ପୋଷଣ: ଏମାନେ ସାଧାରଣତଃ ସ୍ଵଭୋଜୀ। ଏହି ଉଭିଦମାନେ ନିଜ ଶରୀରର ପତ୍ର ତଥା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁଜ ଅଂଶରେ ଥିବା କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍ (Chlorophyll) ବା ସବୁଜ କଣା ଦ୍ବାରା ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ନିଜେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥାନ୍ତି।
-
ଉଦାହରଣ: ସବୁଜ ଉଦ୍ଭିଦ ଯଥା- ପଦ୍ମ, ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ିଆଦଳ, ଏଜୋଲା, ଘାସ, ଆଖୁ, ବରଗଛ ଇତ୍ୟାଦି।
🐅 5. ଏନିମଲିଆ (Animalia)
-
ଗଠନ: ଏମାନେ କୋଷଭିଭି ବିହୀନ, ବହୁକୋଷୀୟ ପ୍ରାଣୀ ଅଟନ୍ତି।
-
ଉଦାହରଣ: ଜିଆ, ପ୍ରବାଳ, ମାଛି, ମଶା, ଗେଣ୍ଡା, ସମୁଦ୍ରତାରା ମାଛ, ବେଙ୍ଗ, ସାପ, ପକ୍ଷୀ, ମାଙ୍କଡ଼, ମନୁଷ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦି।
💡 Trick to Remember the 5 Kingdoms: My Pet Frog Plays Around (Monera, Protista, Fungi, Plantae, Animalia).
🌿 ପ୍ଲାଣ୍ଟି (Plantae) ର ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ 🌿
କୋଷର ଭିନ୍ନତା, ଶରୀରଗଠନ, ଜଳପରିବହନ, ଓ ବୀଜଧାରଣ କ୍ଷମତା ଅନୁସାରେ ଉଭିଦ ଜଗତକୁ ବିଭିନ୍ନ ବିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥାଏ।
🦠 1. ଥାଲୋଫାଇଟା (Thallophyta)
-
ଗଠନ: ଏମାନଙ୍କ ଆକାର ସରଳ। ଶରୀର ଗଣ୍ଡି, ଚେର ଓ ପତ୍ର ଆଦିରେ ବିଭକ୍ତ ନହୋଇ କେବଳ ଏକ ଅବିଭକ୍ତ ପିଣ୍ଡି ବା ଥାଲସ (Thallus) ଆକାରରେ ରହିଥାଏ।
-
ବିଶେଷତ୍ୱ: ଏମାନେ ଏକକୋଷୀ ବା ବହୁକୋଷୀ ବିଶିଷ୍ଟ ହୋଇପାରନ୍ତି। ଏମାନଙ୍କର ସଂବାହୀ ଟିସୁ ନଥାଏ।
-
ଉଦାହରଣ: ସ୍ଵାଇରୋଗାଇରା, ୟୁଲୋଥ୍ରିକ୍ସ, କ୍ରାଡୋଫୋରା, କାରା ଆଦି ଶୈବାଳ (Algae)।
🌱 2. ବ୍ରାଇଓଫାଇଟା (Bryophyta)
-
ଗଠନ: ଏମାନଙ୍କର ଶରୀର ଚେପ୍ଟା ଓ ସେଥିରେ କାଣ୍ଡ, ମୂଳ, ପତ୍ର ଆଦି ବାରି ହୁଏ ନାହିଁ।
-
ରାଇଜଏଡ୍ (Rhizoid): ଶରୀରକୁ ଧରି ରଖିବା ପାଇଁ ତଥା ଖାଦ୍ୟ ଓ ଜଳ ସଂଗ୍ରହ ପାଇଁ ଏମାନଙ୍କର ଚେର ଭଳି କେତେକ ରାଇଜଏଡ୍ ରହିଥାଏ।
-
ଉଦାହରଣ: ମସ୍ (ଫ୍ୟୁନେରିଆ - Funaria), ମାରକାନ୍ସିଆ (Marchantia), ରିକ୍ସିଆ (Riccia)।
🌿 3. ଟେରିଡୋଫାଇଟା (Pteridophyta)
-
ଗଠନ: ଏ ପ୍ରକାର ଉଭିଦର କାଣ୍ଡ ଛୋଟ, କିନ୍ତୁ ପତ୍ର ଓ ମୂଳ ଥାଏ।
-
ବିଶେଷତ୍ୱ: ଏମାନଙ୍କର ସଂବାହୀ ଟିସୁ ଥାଏ। ପତ୍ରର ପଛପଟରେ ବିନ୍ଦୁଭଳି ସ୍କୋରାନ୍ଜିଆରେ ସ୍କୋର (spore) ତିଆରି ହୁଏ।
-
ଉଦାହରଣ: ମାର୍ସେଲିଆ (Marsilea), ଫଣ୍ଡ୍ (Fern) ଇତ୍ୟାଦି।
📌 Important Note: ଥାଲୋଫାଇଟା, ବ୍ରାଇଓଫାଇଟା ଓ ଟେରିଡୋଫାଇଟାର ନଗ୍ନ ଭ୍ରୂଣକୁ ସ୍କୋର (Spore) କୁହାଯାଏ। ଏହି ଉଭିଦଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନ ଧରଣର ଏବଂ ଏମାନଙ୍କର ଫୁଲ, ଫଳ ବା ମଞ୍ଜି ନଥାଏ। ଏମାନଙ୍କୁ କ୍ରିପଟୋଗାମ୍ (Cryptogam) କୁହାଯାଏ। ଅପର ପକ୍ଷରେ ସପୁଷ୍ପକ ଉଭିଦକୁ ଫାନେରୋଗାମ୍ (Phanerogam) କୁହାଯାଏ ଯେଉଁମାନଙ୍କର ବୀଜ ବା ମଞ୍ଜିଗୁଡ଼ିକ ନଗ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଥବା ଫଳ ମଧ୍ୟରେ ଆବଦ୍ଧ ହୋଇ ରହିଥାଏ।
🌲 4. ନଗ୍ନବୀଜୀ ବା ଜିମ୍ନୋସ୍ପର୍ମ (Gymnosperm)
-
ନାମକରଣ: ଏହା ଏକ ଗ୍ରୀକ୍ ଶବ୍ଦ (Gymno-ନଗ୍ନ ଓ Sperma-ବୀଜ)।
-
ବିଶେଷତ୍ୱ: ଏହି ପ୍ରକାର ଉଭିଦମାନଙ୍କର ବୀଜଗୁଡ଼ିକ ଫଳ ଭିତରେ ନରହି ନଗ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଏକ ରେଣୁପିଣ୍ଡ (Sporophyll) ଭାବରେ ରହିଥାନ୍ତି।
-
କୋନ୍ (Cone): ବୀଜଗୁଡ଼ିକୁ ବହନ କରିଥିବା ରେଣୁପତ୍ର ଏକ ଶଙ୍କୁ ବା କୋନ୍ରେ ସଜ୍ଜିତ ହୋଇଥାଏ। ବୟଃପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ କୋନ୍ ଶଳକଗୁଡ଼ିକ ଖୋଲିଯାଏ ଓ ବୀଜଗୁଡ଼ିକ ନଗ୍ନ ଅବସ୍ଥାକୁ ଆସି କ୍ରମେ ଖସିଯାଏ।
-
ଉଦାହରଣ: ଓଡ଼ିଶମାରୀ ବା ସାଇକସ୍ (Cycas), ପାଇନ୍ (Pines), ଥୁଜା ଇତ୍ୟାଦି।
🌻 5. ଆବୃତବୀଜୀ ବା ଆଞ୍ଜିଓସ୍କର୍ମ (Angiosperm)
-
ନାମକରଣ: ଗ୍ରୀକ୍ ଶବ୍ଦରେ ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଲା- Angio-ଆବୃତ୍ତ ଓ Sperma-ବୀଜ।
-
ବିଶେଷତ୍ୱ: ଏହି ପ୍ରକାର ଉଭିଦମାନଙ୍କର ବୀଜଗୁଡ଼ିକ ଗୋଟିଏ ଆବରଣ (ଫଳ) ମଧ୍ୟରେ ଆବଦ୍ଧ ହୋଇ ରହିଥାଏ। ବୀଜ ଭିତରେ ସାଧାରଣତଃ ଗୋଟିଏ କିମ୍ବା ଦୁଇଟି ବୀଜପତ୍ର (Cotyledon) ଥାଏ ଯାହା ସବୁଜ ଦେଖାଯାଇଥାନ୍ତି।
ବୀଜରେ ଥିବା ବୀଜପତ୍ରର ସଂଖ୍ୟା ଅନୁଯାୟୀ ଆବୃତବୀଜୀମାନଙ୍କୁ ଦୁଇଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥାଏ:
📌 1. ଏକବୀଜପତ୍ରୀ (Monocotyledon): ଉଦାହରଣ - ଧାନ, ଗହମ, ମକା, ବାଜରା, ବାଉଁଶ, ଆଖୁ, ନଡ଼ିଆ, ପିଆଜ, ସବାଇଘାସ ଇତ୍ୟାଦି।
📌 2. ଦ୍ଵିବୀଜପତ୍ରୀ (Dicotyledon): ଉଦାହରଣ - ମୁଗ, ବୁଟ, ଶିମ୍ବ, ମଟର, ଚିନାବାଦାମ, ତେନ୍ତୁଳି, କଖାରୁ, କଲରା, ଲାଉ, ଜହ୍ନି, ତରଭୂଜ, କାକୁଡ଼ି, ପୋଟଳ ଇତ୍ୟାଦି।
କ୍ୟାରୋଲେସ୍ ଲିନିୟସ୍ (Carolous Linnaeus) ଙ୍କ ବିଷୟରେ:
-
ସେ ସ୍ୱିଡେନ ଦେଶରେ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ବୃତ୍ତିରେ ଜଣେ ଡାକ୍ତର ଥିଲେ।
-
ସେ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ପାଇଁ ଆଗ୍ରହୀ ଥିଲେ।
-
14ଟି ଗବେଷଣାପତ୍ର ପ୍ରକାଶିତ କଲାପରେ ସେ ''ସିଷ୍ଟେମାନେଚୁରେ'' ନାମକ ପୁସ୍ତକ ଲେଖିଥିଲେ।
-
ଟାକ୍ସୋନମି ଗବେଷଣାର ମୌଳିକ ତଥ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଶ୍ରେଣୀ ବିଭାଗର ସରଳ ପଦ୍ଧତି ଦ୍ବାରା ଉଭିଦର ସହଜ ଚିହ୍ନଟ କରିପାରିଥିଲେ।
ଏହି ବିସ୍ତୃତ ତଥା ବର୍ଦ୍ଧିତ ଷ୍ଟଡି ମେଟେରିଆଲ୍ଟି ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଛି। ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରସ୍ତୁତିକୁ ସହଜ ଓ ମନେରଖିବା ଯୋଗ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ଏଥିରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଟ୍ରିକ୍ସ (Tricks) ଓ ଇମୋଜିର (Emojis) ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଛି।
🦁 1.6 ପ୍ରାଣୀଜଗତ (Animalia) ର ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ 🦁
ସମସ୍ତ ବହୁକୋଷୀୟ ଏବଂ କୋଷଭିତ୍ତି ବିହୀନ ପ୍ରାଣୀ ଏହି ଜଗତର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏମାନଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: ଅମେରୁଦଣ୍ଡୀ (Non-Chordata) ଏବଂ ମେରୁଦଣ୍ଡୀ (Chordata)।
🐛 ଅମେରୁଦଣ୍ଡୀୟ ପ୍ରାଣୀ (Non-Chordata)
🧽 (i) ପୋରିଫେରା ବା ଛିଦ୍ରାଳ ପ୍ରାଣୀ (Porifera)
-
ଗଠନ: ଏମାନଙ୍କ ଶରୀର ଛିଦ୍ର ବା ରନ୍ଧ୍ର (Pore) ଯୁକ୍ତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏମାନଙ୍କୁ ଛିଦ୍ରାଳ ପ୍ରାଣୀ କୁହାଯାଏ।
-
ବାସସ୍ଥାନ ଓ ପ୍ରକୃତି: ଏମାନେ ଜଳଚର ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଜାଗାରେ ସ୍ଥିର ହୋଇ ରହିଥାନ୍ତି।
-
ବିଶେଷତ୍ୱ: ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅମ୍ଳଜାନ ସଂଗ୍ରହ ପାଇଁ ଏମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ଏକ କେନାଲ ତନ୍ତ୍ର (Canal System) ଥାଏ। ଏମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ସିଲିକାଯୁକ୍ତ (Siliceous), କଣ୍ଟକ (Spicules) ଓ ସନ୍ଜିନ୍ (Spongin) ତନ୍ତୁ ରହିଥାଏ।
-
ଉଦାହରଣ: ସାଇକନ୍ (Sycon), ସ୍ପଜୀଲା (Spongilla)।
🐙 (ii) ସିଲେଣ୍ଟେରାଟା ବା ଏକନଳୀ ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରାଣୀ (Coelenterata)
-
ବାସସ୍ଥାନ: ଏମାନେ ମଧୁର ଜଳ ଓ ସମୁଦ୍ରରେ ଏକାକୀ ଅଥବା କଲୋନୀ ଗଠନ କରି ରହିଥାନ୍ତି।
-
ଗଠନ: ଏମାନଙ୍କର ଶରୀର ଦୁଇ ପ୍ରକାର ହୋଇପାରେ - ନଳାକୃତି (Polyp) ବା ଛତାକୃତି (Medusa)। ଏମାନଙ୍କୁ ଏକନଳୀ ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ଯ କହନ୍ତି, କାରଣ ଏମାନଙ୍କର ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ଛିଦ୍ର (ମୁଖ) ଦେଇ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ଓ ମଳ ନିଷ୍କାସନ ହୋଇଥାଏ। ମୁଖର ଚାରିପାଖରେ କର୍ଷିକା (Tentacles) ରହିଥାଏ।
-
ଉଦାହରଣ: ହାଇଡ୍ରା (Hydra), ସି ଏନିମୋନ୍ (Sea Anemone), ପ୍ରବାଳ (Coral)।
🪱 (iii) ପ୍ଲାଟିହେଲମିନ୍ଥେସ୍ ବା ଚେପ୍ଟାକୃମି (Platyhelminthes)
-
ଗଠନ: ଏମାନଙ୍କର ଶରୀର ଚେପ୍ଟା, ପତଳା ଓ କୋମଳ ଥିବାରୁ ଏମାନଙ୍କୁ ଚେପ୍ଟାକୃମି କହନ୍ତି। ଏମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ଦ୍ବିପାର୍ଶ୍ଵ ପ୍ରତିସାମ୍ୟ (Bilateral Symmetry) ଦେଖାଯାଏ ଓ ପ୍ରଗୁହା (Coelom) ନଥାଏ।
-
ପ୍ରକୃତି: ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ମୁକ୍ତ ଭାବରେ ବସବାସ (Free Living) କରୁଥିବାବେଳେ ଅଧିକାଂଶ ପରଜୀବୀ (Parasite) ଭାବେ ରହି ଖାଦ୍ୟ ଆହରଣ କରନ୍ତି। ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ମୁଖ ଦେଇ ଖାଦ୍ୟଗ୍ରହଣ ଓ ମଳ ନିଷ୍କାସନ ହୁଏ।
-
ଉଦାହରଣ: ଯକୃତ କୃମି (ମେଣ୍ଢାମାନଙ୍କ ଯକୃତରେ ରହେ), ଫିତାକୃମି (ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଅନ୍ତ୍ରନଳୀରେ ରହେ), ପ୍ଲାନାରିଆ।
🪱 (iv) ନିମାଟୋହେଲମିନ୍ଥେସ୍ ବା ଗୋଲକୃମି (Nematohelminthes)
-
ବାସସ୍ଥାନ: ସାଧାରଣତଃ ଜଳ ବା ଓଦା ମାଟିରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
-
ଗଠନ: ଗୋଲକୃମିମାନଙ୍କ ଶରୀର ବହୁକୋଷ ବିଶିଷ୍ଟ ଓ ତ୍ରିସ୍ତରୀୟ (Triploblastic) ହୋଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତ ପ୍ରଗୁହା (True Coelom) ନଥାଏ। ଶ୍ଵସନ ଓ ରକ୍ତ ସଞ୍ଚାଳନ ତନ୍ତ୍ର ନଥାଏ କିନ୍ତୁ ରେଚନ ଓ ସ୍ନାୟୁତନ୍ତ୍ର ଥାଏ।
-
ଲିଙ୍ଗ: ଏମାନଙ୍କର ଲିଙ୍ଗ ଅଲଗା (ଅଣ୍ଡିରା ଓ ମାଈ କୃମି ଅଲଗା)।
-
ଉଦାହରଣ: ଦଶକୃମି (Pinworm), ଜିଆକୃମି (Roundworm), ଗୋଦର କୃମି (Filarial worm), ଅଙ୍କୁଶ କୃମି (Hookworm)।
🪱 (v) ଏନିଲିଡ଼ା ବା ଅଙ୍ଗୁରୀୟମାଳ ପ୍ରାଣୀ (Annelida)
-
ଗଠନ: ଶରୀରଟି କ୍ଷୁଦ୍ର ମୁଦି (ଅଙ୍ଗୁରୀୟ) ପରି ଅଂଶ ବା କକ୍ଷ (Segment) ଦ୍ଵାରା ଗଠିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏମାନଙ୍କୁ ଅଙ୍ଗୁରୀୟମାଳ ପ୍ରାଣୀ କୁହାଯାଏ।
-
ବିଶେଷତ୍ୱ: ପାର୍ଶ୍ଵପଦ ଓ ସିଟା (Seta) ଦ୍ଵାରା ଚଳପ୍ରଚଳ କରନ୍ତି। ପାଚନନଳୀ ସିଧା ଓ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ। ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା ଚର୍ମ ବା ଗାଲି ମାଧ୍ଯମରେ ହୁଏ। ଶରୀରରେ ସ୍ନାୟୁତନ୍ତ୍ର ଓ ରକ୍ତ ସଞ୍ଚାଳନ ତନ୍ତ୍ର ଥାଏ।
-
ରେଚନ: ଆଦିବୃକ୍କ ବା ନେଫ୍ରିଡିଆ (Nephridia) ଦ୍ବାରା ସଂପାଦିତ ହୁଏ।
-
ଉଦାହରଣ: ଜିଆ, ଜୋକ, ନେରିସ।
🕷️ (vi) ଆରଥ୍ରୋପଡ଼ା ବା ସନ୍ଧିପଦ ପ୍ରାଣୀ (Arthropoda)
-
ସଂଖ୍ୟା: ପୃଥିବୀରେ ଏହି ଜାତୀୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ।
-
ଗଠନ: ଶରୀର ମସ୍ତକ, ବକ୍ଷ ଓ ଉଦର ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ। ଉପାଙ୍ଗ ଓ ଗୋଡ଼ଗୁଡ଼ିକ ଗଣ୍ଠିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏମାନଙ୍କୁ ସନ୍ଧିପଦ ପ୍ରାଣୀ କୁହାଯାଏ। ବାହ୍ୟ ଆବରଣ କାଇଟିନ୍ (Chitin) ନାମକ ଜୈବିକ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ଵାରା ଗଠିତ।
-
ବିଶେଷତ୍ୱ: କେତେକଙ୍କ ବକ୍ଷରେ ଡେଣା ଓ ମୁଣ୍ଡରେ ଶୃଙ୍ଗିକା (Antenna) ଥାଏ। ରକ୍ତବାହିନୀ ନଳୀ ନଥୁବାରୁ ଶରୀର ଗହ୍ଵର ଦେଇ ରକ୍ତ ସଞ୍ଚାଳନ ହୁଏ। ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଗାଲି କିମ୍ବା ଶ୍ଵାସନଳୀକା ତନ୍ତ୍ର (Tracheal System) ଥାଏ। ଅଣ୍ଡିରା ଓ ମାଈ ଅଲଗା ଥାଆନ୍ତି।
-
ଉଦାହରଣ: ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି, କଙ୍କଡ଼ା, କଙ୍କଡା ବିଛା, ବୁଢ଼ିଆଣୀ, ମାଛି, ମଶା, ଅସରପା, ଜନ୍ଦା, ଉକୁଣି, ଟିଙ୍କ, ତେନ୍ତୁଳିଆ ବିଛା।
🐌 (vii) ମୋଲୁସ୍କା (Mollusca)
-
ଗଠନ: ଶରୀର ସାଧାରଣତଃ ଏକ ଶକ୍ତ ଆବରଣ (Shell) ଭିତରେ ରହିଥାଏ। ଶରୀରଟି କୋମଳ, ବହୁ କୋଷୀ ଓ ତ୍ରିସ୍ତରୀୟ।
-
ବିଶେଷତ୍ୱ: ପାଚକନଳୀଟି ମଣ୍ଡଳାକୃତି ବା 'U' ଆକୃତିର। ଶରୀରରେ ରକ୍ତ ସଞ୍ଚାଳନର କୌଣସି ବ୍ୟବସ୍ଥା ନାହିଁ।
-
ଉଦାହରଣ: ଗେଣ୍ଡା, ଶାମୁକା, ଅକ୍ଟୋପସ୍।
⭐ (viii) ଏକାଇନୋଡର୍ମାଟା (Echinodermata)
-
ଗଠନ: ବହିରାବରଣ କଣ୍ଟକପୂର୍ଣ। ପ୍ରଗୁହା ବା ସିଲୋମଟି ଜଳ ସମ୍ବାହନୀ ତନ୍ତ୍ର (Water Vascular System) ବିଶିଷ୍ଟ।
-
ବିଶେଷତ୍ୱ: ଟ୍ୟୁବପାଦ (Tube Feet) ଦ୍ଵାରା ଚଳପ୍ରଚଳ କରନ୍ତି। ରକ୍ତସଞ୍ଚାଳନ ତନ୍ତ୍ର ଓ ରେଚନ ତନ୍ତ୍ର ନାହିଁ କିନ୍ତୁ ସ୍ନାୟୁତନ୍ତ୍ର ରହିଥାଏ। ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା ଗାଲି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶ୍ଵାସତନ୍ତ୍ର ଦ୍ବାରା ହୁଏ। କେତେକ ପ୍ରାଣୀଙ୍କଠାରେ ପୁନରୁଦ୍ଭବନ (Regeneration) ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମ୍ଭବ ହୋଇଥାଏ।
-
ଉଦାହରଣ: ସମୁଦ୍ରତାରା (Starfish), ସମୁଦ୍ର କାକୁଡ଼ି (Sea cucumber)।
🪱 (ix) ହେମିକର୍ଡାଟା (Hemichordata)
-
ଗଠନ: ଏମାନଙ୍କଠାରେ ଉଭୟ ଅମେରୁଦଣ୍ଡୀ ଓ କର୍ଡାଟାଙ୍କର ମିଶ୍ରିତ ଗୁଣ ଥାଏ। ଶରୀର ତିନିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ - ପ୍ରୋବୋସିସ (Proboscis), କୋଲାର (Collar) ଓ ଗଣ୍ଡି (Trunk)।
-
ବିଶେଷତ୍ୱ: ଗ୍ରସନୀରେ ଥିବା ଗାଲିଛିଦ୍ର (Gillslits) ଦ୍ଵାରା ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା ସଂପାଦିତ ହୁଏ, ଯାହାକି ଏମାନଙ୍କଠାରେ ଥିବା ଏକମାତ୍ର କର୍ଡାଟା ଲକ୍ଷଣ।
-
ଉଦାହରଣ: ବାଲାନୋଗ୍ଲୋସାସ୍ (Balanoglossus)।
🦴 ମେରୁଦଣ୍ଡୀୟ ପ୍ରାଣୀ (Chordata)
ଏହି ପର୍ବର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ରହିଥାଏ:
-
ପୃଷ୍ଠରଜ୍ଜୁ ବା ନୋଟୋକର୍ଡ଼ (Notochord)
-
ନଳାକୃତି ପୃଷ୍ଠ ସ୍ନାୟୁରଜ୍ଜୁ (Dorsal Tubular Nervechord)
-
ଗ୍ରସନୀୟ ଗାଲିଛିଦ୍ର (Pharyngeal Gillslits)
କର୍ଡାଟା ପର୍ବଟି ତିନୋଟି ଉପପର୍ବରେ ବିଭକ୍ତ:
(କ) ଇଉରୋକର୍ଡ଼ଟା (Urochordata)
ଶରୀର ଟ୍ୟୁନିକ୍ (Tunic) ନାମକ ଆବରଣ ଦ୍ଵାରା ଆବୃତ। ନୋଟୋକର୍ଡ଼ ଓ ସ୍ନାୟୁରଜ୍ଜୁ କେବଳ ଲାର୍ଭା ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଏ। ଉଦାହରଣ: ହେର୍ଡ଼ମାନିଆ, ଡୋଲିଓଲମ୍।
(ଖ) ସେଫାଲୋକର୍ଡାଟା (Cephalochordata)
ଆକାରରେ ଛୋଟ ମାଛ ଭଳି କିନ୍ତୁ ମୁଣ୍ଡ ସୂକ୍ଷ୍ମ। ତିନୋଟି ଯାକ କର୍ଡାଟା ଗୁଣ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ ଓ ନୋଟୋକର୍ଡ଼ ଶରୀରର ଆରମ୍ଭରୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥାଏ। ଉଦାହରଣ: ଆମ୍ପିଓକ୍ସାସ।
(ଗ) ଭର୍ଟିବ୍ରାଟା (Vertebrata) ବା ମେରୁଦଣ୍ଡୀ
ସମସ୍ତ ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ପ୍ରାଣୀ ଏହାର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ପୂର୍ଣାଙ୍ଗ ଅବସ୍ଥାରେ ପୃଷ୍ଠରଜ୍ଜୁ (Notochord) ମେରୁଦଣ୍ଡରେ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୋଇଥାଏ। ମେରୁଦଣ୍ଡ ସହିତ ଅସ୍ଥି (Bone) ବା ଉପାସ୍ଥି (Cartilage) ର ଏକ ଅନ୍ତଃକଙ୍କାଳ (Endoskeleton) ଥାଏ ଏବଂ ମସ୍ତିଷ୍କ ଖପୁରୀ ଦ୍ଵାରା ସୁରକ୍ଷିତ ରହେ। ଏହାକୁ ପୁଣି ୬ଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:
📌 (i) ସାଇକୋଷ୍ଟୋମାଟା (Cyclostomata): ଆଦିମ ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ପ୍ରାଣୀ, ଶରୀର ଦୀର୍ଘାୟିତ ଓ ମୁଖହନୁ ବିହୀନ (Jawless)।
ଏମାନେ ପରଜୀବୀ ଭାବେ ଜୀବନଯାପନ କରନ୍ତି।
ଉଦାହରଣ: ପେଟ୍ରୋମାଇଜନ୍, ମିକ୍ସିନ୍।
📌 (ii) ପାଇସେସ୍ (Pisces) ବା ମାଛ: ଶରୀର ଅସ୍ଥି ବା ତରୁଣାସ୍ଥିରେ ଗଠିତ ଏବଂ କାତିଦ୍ୱାରା ଆବୃତ (କାତିରେ ବୃଦ୍ଧିବଳୟ ଥାଏ)।
ପାଚକନଳୀର ଶେଷଭାଗରେ ଅବସାରଣୀ ଛିଦ୍ର (Cloacal Aperture) ଥାଏ। ହନୁ ଦାନ୍ତଯୁକ୍ତ ଏବଂ ଗାଲି (Gill) ଦ୍ୱାରା ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା ହୁଏ।
ଉଦାହରଣ: ରୋହି, ଭାକୁର (ମଧୁରଜଳ), ଇଲିସି, ଶାଙ୍କୁଚ, ସାର୍କ, ହିପୋକେମ୍ପସ (ଲୁଣିଜଳ)।
📌 (iii) ଆମ୍ପିବିଆ (Amphibia) ବା ଉଭୟଚର: ଜଳ ଓ ସ୍ଥଳ ଉଭୟରେ ରହିପାରନ୍ତି। ଚର୍ମ ପତଳା, ଆର୍ଦ୍ର, ଗ୍ରନ୍ଥିଳ।
ମାଂସାଶୀ ଓ ଖାଇବା ସମୟରେ ଜିଭକୁ ବାହାରକୁ ଓଲଟ ଭାବରେ ଗତିକରାଇ ଶିକାର ଧରନ୍ତି। ଦାନ୍ତ ଏକାପ୍ରକାର (Homodont)।
ଲାର୍ଭା ଅବସ୍ଥାରେ ଗାଲି ଓ ପୁର୍ଣାଙ୍ଗରେ ଫୁସ୍ଫୁସ୍ (କିମ୍ବା ଚର୍ମ) ଦ୍ଵାରା ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା ହୁଏ। ହୃତପିଣ୍ଡ ତିନି କୋଠରୀଯୁକ୍ତ ଓ ବୃକ୍କ ଦ୍ଵାରା ରେଚନ ହୁଏ।
ଉଦାହରଣ: ପାଣିବେଙ୍ଗ, ଗଛ ବେଙ୍ଗ, ସାଲମେଣ୍ଡର।
📌 (iv) ରେପ୍ଟିଲିଆ (Reptilia) ବା ସରୀସୃପ: ସ୍ଥଳ ଓ ଜଳ (କଇଁଛ, କୁମ୍ଭୀର) ରେ ବାସ କରନ୍ତି।
ପାଦ ପାଞ୍ଚଆଙ୍ଗୁଳି ବିଶିଷ୍ଟ ଓ ପଛପଟେ ଲାଞ୍ଜ ଥାଏ। ଚର୍ମଶୁଷ୍କ ଓ ଗ୍ରନ୍ଥି ବିହୀନ। ଫୁସ୍ଫୁସ୍ ଦ୍ବାରା ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା ଓ ବୃକ୍କ ଦ୍ଵାରା ରେଚନ ହୁଏ।
ଉଦାହରଣ: ଏଣ୍ଡୁଅ, କଇଁଛ, କୁମ୍ଭୀର, ସାପ।
📌 (v) ଏଭସ୍ (Aves) ବା ପକ୍ଷୀ: କେତେକ ଉଡ଼ି ପାରନ୍ତି, ଅନ୍ୟକେତେକ ନୁହେଁ। ଶରୀର ଡଙ୍ଗାପରି ଓ ପର (Feather) ଦ୍ଵାରା ଆବୃତ। ଆଗ ଗୋଡ଼ ଡେଣାରେ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୋଇଥାଏ।
ଥଣ୍ଟ ସାହାଯ୍ୟରେ ବସା ତିଆରି କରନ୍ତି ଓ ପାଟିରେ ଦାନ୍ତ ନଥାଏ। ଖାଦ୍ୟ ସଞ୍ଚୟ ପାଇଁ ଗଳଧାନିକା (Crop) ଓ ପାକନଳୀରେ ପେଷଣୀ (Gizzard) ଥାଏ।
ହୃତ୍ପିଣ୍ଡ ଚାରି କୋଠରୀ ବିଶିଷ୍ଟ ଓ ମଳରେ ୟୁରିକ ଅମ୍ଳ ଥାଏ। ଉଦାହରଣ: କୁକୁଡ଼ା, କାଉ, ପାରା, ଓଟପକ୍ଷୀ।
📌 (vi) ମାମାଲିଆ (Mammalia) ବା ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ: ମସ୍ତିଷ୍କ ଓ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଉନ୍ନତ, ଶରୀର ଲୋମଯୁକ୍ତ।
କେତେକ ଆଦିସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ (ପ୍ଲାଟିପସ୍) ଅଣ୍ଡା ଦିଅନ୍ତି, ମାତ୍ର ଅନ୍ୟମାନେ ଛୁଆ ଜନ୍ମ କରନ୍ତି।
ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା, ରକ୍ତସଞ୍ଚାଳନ ଓ ରେଚନ ତନ୍ତ୍ର ଉନ୍ନତ। ଉଦାହରଣ: ଗାଈ, କୁକୁର, ମଣିଷ, ତିମି, ବାଦୁଡ଼ି।
⚠️ 1.7 ଜୀବମାନଙ୍କର ବିଲୁପ୍ତି ଓ ସଂକଟ (Extinction and Threat to Species) ⚠️
ପରିବେଶ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁଁ କେତେକ ଜୀବ ଲୋପ ପାଇଗଲେଣି ବା ବିପଦରେ ଅଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କୁ ନିମ୍ନ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:
🚨 1.7.1 ବିଲୁପ୍ତ ଜାତି (Extinct Species): ଅନ୍ୟୁନ ୫୦ ବର୍ଷ ହେଲା ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିବା ଜୀବମାନେ।
ଉଦାହରଣ: ଭାରତର ଚିତାବାଘ (Cheetah), ଟାସ୍ମାନିଆନ୍ ଉଲ୍ଫ, ଡୋଡୋ (Dodo - ମରିସସ ଦ୍ବୀପର ପକ୍ଷୀ), ମାମଥ୍ (Mammoth - ଲୋମଶ ହାତୀ)।
🚨 1.7.2 ଲୁପ୍ତପ୍ରାୟ ଜାତି (Endangered Species): ଯେଉଁମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଅତି ମାତ୍ରାରେ କମିଗଲାଣି ଓ ଭବିଷ୍ୟତରେ ବିଲୁପ୍ତ ହେବାର ଆଶଙ୍କା ଅଛି।
ଉଦାହରଣ: ବୃହତ୍କାୟ ପାଣ୍ଡା (Giant Panda), ଦୁଇ ଶିଙ୍ଗ ବିଶିଷ୍ଟ ଗଣ୍ଡା, ଏକ ଶିଙ୍ଗବିଶିଷ୍ଟ ଗଣ୍ଡା (କେବଳ ଆସାମର କାଜିରଙ୍ଗା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନରେ ଦେଖାଯାଏ), ପାତାଳ ଗରୁଡ଼ ଗଛ, କମଣ୍ଡଳୁ ଗଛ (ମାଂସାହାରୀ ଗଛ), ଗ୍ରେଟ୍ ଇଣ୍ଡିଆନ୍ ବୁଷ୍ଟାର୍ଡ଼।
🚨 1.7.3 ଅସୁରକ୍ଷିତ ବା ଭେଦ୍ୟ ଜାତି (Vulnerable Species): ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଶିକାର ଓ ବ୍ୟବହାର ଅତି ମାତ୍ରାରେ ହେଉଛି ଓ ସଂରକ୍ଷଣର ଅଭାବ ଅଛି।
ଉଦାହରଣ: ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଔଷଧୀୟ ଗୁଳ୍ମ, ସରୀସୃପ ଓ ତୃଣଭୋଜୀ ପ୍ରାଣୀ।
🚨 1.7.4 ଦୁର୍ଲଭ ଜାତି (Rare Species): ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ କେତେକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ହିଁ ଖୁବ୍ କମ୍ ସଂଖ୍ୟାରେ ରହିଛନ୍ତି ଓ ବୃଦ୍ଧି ମନ୍ଥର।
ଉଦାହରଣ: ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମର୍କଟ (Golden Langur - କେବଳ ଆସାମର ମାନସ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନରେ ଦେଖାଯାଏ)।
🚨 1.7.5 କମ୍ ଜଣାଥୁବା ଜାତି (Insufficiently known species): ମାନବ ସମାଜଠାରୁ ବହୁତ ଦୂରରେ (ଗଭୀର ସମୁଦ୍ରରେ ବା ମଣିଷ ଅପହଞ୍ଚ ଦ୍ବୀପରେ) ଥିବା ଜୀବଜନ୍ତୁ ଓ ବୃକ୍ଷରାଜି।