📘

WithTeachers

Learning Together

© WithTeachers

Designed with for a better world.
Class 10 Hindi
नीड़ का निर्माण फिर-फिर

नीड़ का निर्माण फिर-फिर – Study Material Class 10 Hindi

କବି ପରିଚୟ (कवि परिचय) - 

हरिवंशराय बच्चन का जन्म सन् 1907 में प्रयाग (इलाहाबाद, उत्तर प्रदेश) में हुआ था। इन्होंने इलाहाबाद विश्वविद्यालय से एम. ए. और कैंब्रिज विश्वविद्यालय से पीएच. डी. की उपाधि प्राप्त की थी। ये कुछ समय तक इलाहाबाद विश्वविद्यालय में अंग्रेज़ी के प्राध्यापक रहे। इसके बाद इन्होंने भारत सरकार के विदेश मंत्रालय में हिन्दी विशेषज्ञ के रूप में भी कार्य किया।

बच्चन जी को हिन्दी साहित्य में 'हालावाद' का प्रवर्तक माना जाता है। इनकी कविताओं में जीवन के प्रति उल्लास, प्रेम, निराशा और फिर से उठ खड़े होने की अदम्य इच्छा दिखाई देती है। इनकी प्रमुख काव्य रचनाएँ हैं - मधुशाला, मधुबाला, मधुकलश, निशा निमंत्रण, सतरंगिनी, एकांत संगीत आदि। इनकी आत्मकथा चार खंडों में प्रकाशित हुई है, जिनमें 'क्या भूलूँ क्या याद करूँ' और 'नीड़ का निर्माण फिर' बहुत प्रसिद्ध हैं। सन् 2003 में इनका निधन हो गया।

କବି ପରିଚୟ - Odia Translation

ହରିବଂଶରାୟ ବଚ୍ଚନଙ୍କ ଜନ୍ମ ୧୯୦୭ ମସିହାରେ ପ୍ରୟାଗ (ଆଲ୍ଲାହାବାଦ, ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ) ରେ ହୋଇଥିଲା। ସେ ଆଲ୍ଲାହାବାଦ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ଏମ୍.ଏ. ଏବଂ କେମ୍ବ୍ରିଜ୍ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ପିଏଚ୍.ଡି. ଉପାଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ସେ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଆଲ୍ଲାହାବାଦ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଇଂରାଜୀ ଅଧ୍ୟାପକ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ। ଏହା ପରେ ସେ ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟରେ ହିନ୍ଦୀ ବିଶେଷଜ୍ଞ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ।

ହିନ୍ଦୀ ସାହିତ୍ୟରେ ବଚ୍ଚନଜୀଙ୍କୁ 'ହାଲାବାଦ' ର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ବୋଲି ଧରାଯାଏ। ତାଙ୍କ କବିତାଗୁଡ଼ିକରେ ଜୀବନ ପ୍ରତି ଉଲ୍ଲାସ, ପ୍ରେମ, ନିରାଶା ଏବଂ ପୁଣିଥରେ ଉଠି ଠିଆ ହେବାର ଅଦମ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ତାଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ କାବ୍ୟ ରଚନାଗୁଡ଼ିକ ହେଲା - ମଧୁଶାଲା, ମଧୁବାଲା, ମଧୁକଲଶ, ନିଶା ନିମନ୍ତ୍ରଣ, ସତରଙ୍ଗିନୀ, ଏକାନ୍ତ ସଂଗୀତ ଇତ୍ୟାଦି। ତାଙ୍କର ଆତ୍ମଜୀବନୀ ଚାରୋଟି ଖଣ୍ଡରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛି, ଯେଉଁଥିରେ 'କ୍ୟା ଭୁଲୁଁ କ୍ୟା ୟାଦ କରୁଁ' ଏବଂ 'ନୀଡ଼ କା ନିର୍ମାଣ ଫିର' ବହୁତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ୨୦୦୩ ମସିହାରେ ତାଙ୍କର ଦେହାନ୍ତ ହୋଇଥିଲା।

ପାଠ୍ୟ ପଦ (Hindi Text)

नीड़ का निर्माण फिर-फिर,

नेह का आह्वान फिर-फिर!

वह उठी आँधी कि नभ में,

छा गया सहसा अँधेरा,

धूलि धूसर बादलों ने,

भूमि को इस भाँति घेरा,

रात-सा दिन हो गया, फिर

रात आई और काली,

लग रहा था अब न होगा,

इस निशा का फिर सवेरा,

रात के उत्पात-भय से,

भीत जन-जन, भीत कण-कण,

किंतु प्राची से उषा की,

मोहिनी मुसकान फिर-फिर!

नीड़ का निर्माण फिर-फिर,

नेह का आह्वान फिर-फिर!

क्रुद्ध नभ के वज्र दंतों-

में उषा है मुसकाती,

घोर गर्जनमय गगन के,

कंठ से खग पंक्ति गाती!

एक चिड़िया चोंच में तिनका लिए जो जा रही है,

वह सहज में ही पवन के,

उंचास को नीचा दिखाती!

नाश के दुख से कभी,

दबता नहीं निर्माण का सुख

प्रलय की निस्तब्धता से,

सृष्टि का नव गान फिर-फिर!

नीड़ का निर्माण फिर-फिर,

नेह का आह्वान फिर-फिर!

ହିନ୍ଦୀ ପଦର ଓଡ଼ିଆ ଉଚ୍ଚାରଣ (Pronunciation)

ନୀଡ଼ କା ନିର୍ମାଣ ଫିର-ଫିର,

ନେହ କା ଆହ୍ୱାନ ଫିର-ଫିର!

ୱହ ଉଠୀ ଆଁଧୀ କି ନଭ ମେଁ,

ଛା ଗୟା ସହସା ଅଁଧେରା,

ଧୂଲି ଧୂସର ବାଦଲୋଂ ନେ,

ଭୂମି କୋ ଇସ ଭାଁତି ଘେରା,

ରାତ-ସା ଦିନ ହୋ ଗୟା, ଫିର

ରାତ ଆଈ ଔର କାଲୀ,

ଲଗ ରହା ଥା ଅବ ନ ହୋଗା,

ଇସ ନିଶା କା ଫିର ସୱେରା,

ରାତ କେ ଉତ୍ପାତ-ଭୟ ସେ,

ଭୀତ ଜନ-ଜନ, ଭୀତ କଣ-କଣ,

କିଂତୁ ପ୍ରାଚୀ ସେ ଉଷା କୀ,

ମୋହିନୀ ମୁସକାନ ଫିର-ଫିର!

ନୀଡ଼ କା ନିର୍ମାଣ ଫିର-ଫିର,

ନେହ କା ଆହ୍ୱାନ ଫିର-ଫିର!

କ୍ରୁଦ୍ଧ ନଭ କେ ୱଜ୍ର ଦଂତୋଂ-

ମେଁ ଉଷା ହୈ ମୁସକାତୀ,

ଘୋର ଗର୍ଜନମୟ ଗଗନ କେ,

କଂଠ ସେ ଖଗ ପଂକ୍ତି ଗାତୀ!

ଏକ ଚିଡ଼ିୟା ଚୋଂଚ ମେଁ ତିନକା ଲିଏ ଜୋ ଜା ରହୀ ହୈ,

ୱହ ସହଜ ମେଁ ହୀ ପୱନ କେ,

ଉଂଚାସ କୋ ନୀଚା ଦିଖାତୀ!

ନାଶ କେ ଦୁଖ ସେ କଭୀ,

ଦବତା ନହୀଁ ନିର୍ମାଣ କା ସୁଖ

ପ୍ରଲୟ କୀ ନିସ୍ତବ୍ଧତା ସେ,

ସୃଷ୍ଟି କା ନୱ ଗାନ ଫିର-ଫିର!

ନୀଡ଼ କା ନିର୍ମାଣ ଫିର-ଫିର,

ନେହ କା ଆହ୍ୱାନ ଫିର-ଫିର!

କଠିନ ଶବ୍ଦ (Hard Words in Hindi and Odia)

  • नीड़ (ନୀଡ଼) — घोंसला (ବସା)

  • निर्माण (ନିର୍ମାଣ) — बनाना / रचना (ତିଆରି / ଗଠନ)

  • नेह (ନେହ) — प्रेम / स्नेह (ପ୍ରେମ / ସ୍ନେହ)

  • आह्वान (ଆହ୍ୱାନ) — बुलावा / पुकार (ଡାକରା)

  • नभ (ନଭ) — आकाश (ଆକାଶ)

  • सहसा (ସହସା) — अचानक (ହଠାତ୍)

  • धूलि धूसर (ଧୂଲି ଧୂସର) — धूल से भरा हुआ / मटमैला (ଧୂଳିରେ ମଳିନ)

  • निशा (ନିଶା) — रात (ରାତି)

  • उत्पात (ଉତ୍ପାତ) — उपद्रव / विनाश (ଉପଦ୍ରବ / ବିନାଶ)

  • प्राची (ପ୍ରାଚୀ) — पूर्व दिशा (ପୂର୍ବ ଦିଗ)

  • उषा (ଉଷା) — प्रातः काल / सुबह (ସକାଳ / ପ୍ରଭାତ)

  • वज्र दंत (ୱଜ୍ର ଦଂତ) — वज्र के समान कठोर दाँत (ବଜ୍ର ପରି କଠୋର ଦାନ୍ତ)

  • खग (ଖଗ) — पक्षी (ପକ୍ଷୀ)

  • प्रलय (ପ୍ରଲୟ) — विनाश (ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିନାଶ)

  • निस्तब्धता (ନିସ୍ତବ୍ଧତା) — खामोशी / सन्नाटा (ନୀରବତା)

Summary in Hindi (Long)

'नीड़ का निर्माण फिर-फिर' कविता हरिवंशराय बच्चन जी द्वारा रचित एक अत्यंत प्रेरणादायक कविता है। यह कविता हमें जीवन में आने वाली कठिनाइयों, दुखों और विनाश के बाद भी आशा न हारने और फिर से उठ खड़े होने का संदेश देती है।

कविता के प्रारंभ में कवि बताते हैं कि जब आकाश में भयंकर आँधी उठती है, तो दिन में ही रात जैसा घना अँधेरा छा जाता है। धूल से भरे बादलों ने धरती को इस तरह घेर लिया है कि ऐसा लगता है मानो अब इस काली रात का कभी सवेरा नहीं होगा। आँधी और तूफान के इस भयानक उपद्रव से धरती का कण-कण और जन-जन भयभीत हो जाता है। लेकिन, इतनी भयंकर रात और विनाश के बाद भी पूर्व दिशा (प्राची) से सुबह (उषा) की सुंदर और मोहिनी मुसकान फिर से दिखाई देती है। यह इस बात का प्रतीक है कि दुख और विनाश की रात चाहे कितनी भी लंबी क्यों न हो, आशा की सुबह जरूर आती है।

कवि आगे कहते हैं कि क्रुद्ध आकाश के वज्र जैसे भयानक दाँतों के बीच से भी सुबह मुस्कुराते हुए निकल आती है। घने और गरजते हुए बादलों के बीच पक्षियों का झुंड अपने मधुर कंठ से गीत गाता हुआ उड़ता है। तूफान के शांत होने के बाद, एक छोटी सी चिड़िया अपनी चोंच में तिनका लेकर उड़ती है और अपना घोंसला (नीड़) फिर से बनाने के लिए चल पड़ती है। वह छोटी सी चिड़िया अपने इस साहसिक कार्य से भयंकर तूफान (पवन) के अहंकार को नीचा दिखा देती है।

अंत में कवि एक महान सत्य बताते हैं कि विनाश (नाश) का दुख कभी भी सृजन (निर्माण) के सुख को दबा नहीं सकता। प्रलय के भारी सन्नाटे के बाद भी सृष्टि में नवजीवन का गीत फिर से गूंजने लगता है। इसलिए, मनुष्य को कभी निराश नहीं होना चाहिए। उसे बार-बार प्रेम से जीवन का आह्वान करना चाहिए और अपने उजड़े हुए घोंसले (नीड़) का निर्माण फिर से करना चाहिए।

Summary in Odia (Long with Emojis)

'ନୀଡ଼ କା ନିର୍ମାଣ ଫିର-ଫିର' କବିତାଟି ହରିବଂଶରାୟ ବଚ୍ଚନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରେରଣାଦାୟକ କବିତା ଅଟେ 📖✨। ଏହି କବିତା ଆମକୁ ଜୀବନରେ ଆସୁଥିବା ବାଧାବିଘ୍ନ, ଦୁଃଖ ଏବଂ ବିନାଶ ପରେ ମଧ୍ୟ ଆଶା ନ ହାରି ପୁଣିଥରେ ଉଠି ଠିଆ ହେବାର ବାର୍ତ୍ତା ଦେଇଥାଏ ଉଦ୍ୟମ ଜାରି ରଖିବାକୁ ଶିଖାଏ 🌱।

କବିତାର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ କବି କହୁଛନ୍ତି ଯେ ଯେତେବେଳେ ଆକାଶରେ ଭୟଙ୍କର ଝଡ଼ ତୋଫାନ ଉଠେ, ଦିନରେ ବି ରାତି ଭଳି ଘନ ଅନ୍ଧାର ଛାଇଯାଏ 🌪️🌑। ଧୂଳିରେ ଭରା ବାଦଳ ପୃଥିବୀକୁ ଏପରି ଘେରିଯାଏ ଯେ ଲାଗେ ଯେପରି ଏହି କଳା ରାତିର ଆଉ କେବେ ସକାଳ ହେବନାହିଁ 😔। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଉପଦ୍ରବରେ ପୃଥିବୀର ପ୍ରତ୍ୟେକ କଣିକା ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିଷ ଭୟଭୀତ ହୋଇଯାଆନ୍ତି 😨। କିନ୍ତୁ, ଏତେ ଭୟଙ୍କର ରାତି ଓ ବିନାଶ ପରେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ ସକାଳ (ଉଷା) ର ସୁନ୍ଦର ଓ ମୋହିନୀ ହସ ପୁଣିଥରେ ଦେଖାଯାଏ 🌅। ଏହା ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ ଦୁଃଖ ଓ ବିନାଶର ରାତି ଯେତେ ଲମ୍ବା ହେଲେ ବି ଆଶାର ସକାଳ ନିଶ୍ଚୟ ଆସେ ☀️।

କବି ଆଗକୁ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ରାଗିଥିବା ଆକାଶର ବଜ୍ର ଭଳି ଭୟଙ୍କର ଦାନ୍ତ ମଝିରୁ ମଧ୍ୟ ସକାଳ ହସି ହସି ବାହାରି ଆସେ 🌩️😊। ଘନ ଏବଂ ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ବାଦଳ ମଝିରେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଏକ ଦଳ ନିଜ ମଧୁର କଣ୍ଠରେ ଗୀତ ଗାଇ ଗାଇ ଉଡ଼ିଯାଆନ୍ତି 🐦🎶। ତୋଫାନ ଶାନ୍ତ ହେବା ପରେ, ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ଚଢ଼େଇ ନିଜ ଥଣ୍ଟରେ କୁଟା ଖଣ୍ଡେ ଧରି ନିଜର ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ବସା (ନୀଡ଼) ପୁଣିଥରେ ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ ବାହାରି ପଡ଼େ 🕊️🌿। ସେହି ଛୋଟ ଚଢ଼େଇଟି ନିଜର ଏହି ସାହସିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର ପବନର ଅହଂକାରକୁ ମଧ୍ୟ ତଳକୁ ଖସାଇ ଦିଏ 💪।

ଶେଷରେ କବି ଏକ ମହାନ ସତ୍ୟ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ବିନାଶର ଦୁଃଖ କେବେବି ନିର୍ମାଣ ବା ସୃଜନର ସୁଖକୁ ଦବାଇ ପାରିବ ନାହିଁ 💔❤️‍🩹। ପ୍ରଲୟର ଭୟଙ୍କର ନୀରବତା ପରେ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିରେ ନବଜୀବନର ଗୀତ ପୁଣିଥରେ ଗୁଞ୍ଜରିତ ହୁଏ 🌍🎵। ତେଣୁ, ମଣିଷ କେବେବି ନିରାଶ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତାକୁ ବାରମ୍ବାର ପ୍ରେମର ସହିତ ଜୀବନକୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ଏବଂ ନିଜର ଉଜୁଡ଼ି ଯାଇଥିବା ବସାକୁ ପୁଣିଥରେ ନିର୍ମାଣ କରିବା ଉଚିତ୍ 🏡💖।