📌 1. ଉପକ୍ରମ (Introduction)

ଆମ ଶରୀରରେ ସବୁବେଳେ ଅନେକ ଜୈବରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମନ୍ୱିତ ଭାବେ ଚାଲିଥାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଧାରା ଅବ୍ୟାହତ ରହେ । ଏହି ସବୁ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଆମକୁ ଶକ୍ତି (Energy) ଦରକାର । ତା’ଛଡ଼ା ଶରୀରର ବୃଦ୍ଧି, ନୂତନ କୋଷ ଗଠନ ଏବଂ କ୍ଷୟପୂରଣ (ମରାମତି) ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଉପାଦାନ ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥାଏ । ଜୀବର ଖାଦ୍ୟ ଏହି ସମସ୍ତ ଚାହିଦା ପୂରଣ କରିଥାଏ ।

💡 ସଂଜ୍ଞା (Definition) - ପୋଷଣ (Nutrition): ଯେଉଁ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ଜୀବ ଶରୀର ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ସେଥିରୁ ଶକ୍ତି ଆହରଣ କରେ ଏବଂ ଶରୀର ଗଠନ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ଉପାଦାନ ସଂଗ୍ରହ କରେ, ତାହାକୁ ପୋଷଣ କୁହାଯାଏ ।

ଚୟାପଚୟ (Metabolism) 🔄

ସାଧାରଣତଃ ଖାଦ୍ୟ ଜଟିଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଏ ଏବଂ ଶରୀରରେ ଏହା ସରଳ ଉପାଦାନରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।

.1. ଅପଚୟ (Catabolism): ସରଳ ଖାଦ୍ୟର ‘ଦହନ’ ବା ଜାରଣ ଘଟି ସେଥିରୁ ଶକ୍ତି ମୋଚିତ ହେବା ଏକ ଧ୍ୱଂସାତ୍ମକ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Destructive process) । ଏହାକୁ ଅପଚୟ କୁହାଯାଏ ।

.2. ଚୟ (Anabolism): ଖାଦ୍ୟରୁ ଶରୀର ଗଠନ ପାଇଁ ଉପାଦାନ ସୃଷ୍ଟି ହେବା ଏକ ଗଠନମୂଳକ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Constructive process) । ଏହାକୁ ଚୟ କୁହାଯାଏ ।

ଚୟ ଏବଂ ଅପଚୟର ସମାହାରକୁ ‘ଚୟାପଚୟ’ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଜୀବ ଶରୀରରେ ସବୁବେଳେ ଚାଲିଥାଏ ।

🧠 Trick to Remember:

• ଚୟ (Anabolism) = ଚୟନ କରି ଗଠନ କରିବା (Building up)
• ଅପଚୟ (Catabolism) = ଅପସାରଣ ବା ଭାଙ୍ଗିବା (Breaking down)

🥗 2. ଖାଦ୍ୟର ପ୍ରକାରଭେଦ (Types of Nutrients)

ରାସାୟନିକ ଗଠନ, କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଶକ୍ତି ପ୍ରଦାନକାରୀ କ୍ଷମତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଖାଦ୍ୟକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ 6 ପ୍ରକାରରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:

1. ଶ୍ଵେତସାର (Carbohydrates): 🍞🍚

• କାର୍ଯ୍ୟ: ଶ୍ଵେତସାରରୁ ଆମେ ସହଜରେ ଶକ୍ତି ଆହରଣ କରିଥାଉ । କୋଷୀୟ ଶ୍ୱସନ ବେଳେ ଗ୍ଲୁକୋଜର ଜାରଣ ଫଳରେ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଓ ଜଳ ସୃଷ୍ଟି ହେବା ସହ ଶକ୍ତି ନିର୍ଗତ ହୁଏ ।

• ଉତ୍ସ: ଆଳୁ, ଭାତ, ରୁଟିରେ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ମଣ୍ଡଦ (Starch) ଥାଏ । ଚିନି, ଗୁଡ଼ରେ ସୁକ୍ରୋଜ (Sucrose) ଏବଂ ଫଳରସ, ପନିପରିବାରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ (Glucose) ଥାଏ ।

• ସୂତ୍ର ଓ ଶକ୍ତି: ଗ୍ଲୁକୋଜର ସୂତ୍ର ହେଉଛି $C_6H_{12}O_6$ । ଏକ ଗ୍ରାମ୍ ଶ୍ଵେତସାରରୁ ପ୍ରାୟ 16 କିଲୋଜୁଲ୍ (K.J) ଶକ୍ତି ନିର୍ଗତ ହୋଇଥାଏ ।

2. ପୁଷ୍ଟିସାର (Proteins): 🥚🍗

• କାର୍ଯ୍ୟ: ଶରୀରର ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ନୂତନ କୋଷ ଓ ତନ୍ତୁ ଗଠନ ପାଇଁ ଏହା ଏକାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ।

• ଉତ୍ସ: ମାଛ, ମାଂସ, ଅଣ୍ଡାର ଧଳା ଅଂଶ, ଛେନା ଓ କ୍ଷୀର (ପ୍ରାଣିଜ ଦ୍ରବ୍ୟ) ଏବଂ ଡାଲି ଜାତୀୟ ଶସ୍ୟ, ସୋୟାବିନ୍ ଆଦିରୁ ମିଳେ ।

• ଗଠନ: ପୁଷ୍ଟିସାର ଏମିନୋ ଅମ୍ଳ (Amino acid) ର ଶୃଙ୍ଖଳ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ । ପରିପାକ ହେଲେ ଏହା ପୁଣି ଏମିନୋ ଅମ୍ଳରେ ପରିଣତ ହୋଇ କୋଷ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚେ ।

3. ସ୍ନେହସାର / ଚର୍ବି (Fats/Lipids): 🧈🥑

• କାର୍ଯ୍ୟ: କୋଷଝିଲ୍ଲି ତିଆରିରେ ଲିପିଡ୍‌ର ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ରହିଛି । ଏହା ଶରୀରରେ ଚର୍ବି ଭାବେ ସଞ୍ଚିତ ରହେ ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକ ସ୍ଥଳେ ଜାରଣ ହୋଇ ଶକ୍ତି ଯୋଗାଏ । ତାପ ଅପରିବାହୀ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ଶରୀରକୁ ଉଷୁମ ରଖେ ।

• ଉତ୍ସ: ମାଂସ, କ୍ଷୀର, ଛେନା, ଲହୁଣୀ, ଅଣ୍ଡାର ହଳଦିଆ ଅଂଶ, ତେଲ, ଘିଅ ।

4. ଧାତୁସାର (Minerals): 🥛🥬

• କାର୍ଯ୍ୟ: ଲୌହ, କ୍ୟାଲସିୟମ୍, ଆୟୋଡିନ୍, ଫସ୍‌ଫରସ୍, ସୋଡ଼ିୟମ୍, ପୋଟାସିୟମ୍ ଆଦି ଶରୀର ଗଠନ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ । ଦାନ୍ତ ଓ ହାଡ଼ର ଗଠନ ପାଇଁ କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ଏବଂ ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକାର ହିମୋଗ୍ଲୋବିନ୍ ଗଠନ ପାଇଁ ଲୌହ ଦରକାର । ଏହାଛଡ଼ା ଶରୀରର ଆୟନ ସନ୍ତୁଳନ (Ionic balance) ରକ୍ଷାରେ ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଅଛି ।

5. ଭିଟାମିନ୍ (Vitamins): 🍎🥕

• କାର୍ଯ୍ୟ: ଏହାର ଉପସ୍ଥିତିରେ ଏନଜାଇମ୍ ସାହାଯ୍ୟରେ କୋଷରେ ବିଭିନ୍ନ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସୁଚାରୁରୂପେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏହାର ଅଭାବରୁ ବିଭିନ୍ନ ରୋଗ ହୋଇଥାଏ ।

• ପ୍ରକାର: * ଜଳରେ ଦ୍ରବଣୀୟ: ଶାଗ, ପନିପରିବା ଓ ଫଳରୁ ମିଳେ ।

• ଚର୍ବିରେ ଦ୍ରବଣୀୟ: ପ୍ରାଣିଜ ଚର୍ବି ବା ଉଦ୍ଭିଦଜାତ ତେଲରୁ ମିଳେ ।

6. ଜଳ (Water): 💧

• କୋଷରେ ଥିବା କୋଷରସ ବା କୋଷଜୀବକ (Cytoplasm) ର ପ୍ରାୟ 70-90 ଭାଗ ଜଳ ଅଟେ ।

• ଝାଳ, ପରିସ୍ରା ଓ ନିଃଶ୍ଵାସରେ ଜଳ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ତେଣୁ ତାହାର ଭରଣା ପାଇଁ ପ୍ରତିଦିନ 3-4 ଲିଟର ପାଣି ପିଇବା ଉଚିତ । ଜଳାଭାବରୁ ଶରୀର ଅବଶ ହୋଇ ଅସୁସ୍ଥତା ଦେଖାଯାଏ ।

🌿 3. ପୋଷଣର ପ୍ରକାରଭେଦ (Types of Nutrition)

ଜୀବମାନଙ୍କର ଖାଦ୍ୟାଭାସ ଓ ପୋଷଣ ପ୍ରଣାଳୀ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର: ସ୍ୱଭୋଜୀ ଏବଂ ପରଭୋଜୀ।

3.1 ସ୍ୱଭୋଜୀ ପୋଷଣ (Autotrophic Nutrition)

💡 ସଂଜ୍ଞା: ଯେଉଁ ଜୀବମାନେ ନିଜ ଖାଦ୍ୟ ନିଜେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିପାରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱଭୋଜୀ କୁହାଯାଏ ।

• ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ: ପତ୍ରହରିତ୍ ଥିବା ସମସ୍ତ ସବୁଜ ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ନୀଳହରିତ୍ ଶୈବାଳ (Cyanobacteria) ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ ଶକ୍ତିକୁ ଉପଯୋଗ କରି ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଓ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ସଂଯୋଗ ଘଟାଇ ଶ୍ଵେତସାର ଜାତୀୟ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି ।

• ରସାୟଶ୍ଳେଷଣ (Chemosynthesis): ନାଇଟ୍ରେଟ୍ ପ୍ରସ୍ତୁତକାରୀ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ଓ ଗନ୍ଧକ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ଆଲୋକ ବିନା କେବଳ ଅଜୈବ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରୁ ମିଳୁଥିବା ରାସାୟନିକ ଶକ୍ତି ଆହରଣ କରି ନିଜ ଖାଦ୍ୟ ତିଆରି କରନ୍ତି ।

ରସାୟଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ:

1. ନାଇଟ୍ରେଟ୍ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ:

$$2NH_3 + 3O_2 \xrightarrow{\text{Nitrifying bacteria}} 2HNO_2 + 2H_2O + \text{energy}$$

2. ଗନ୍ଧକ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ:

$$2H_2S + O_2 \xrightarrow{\text{Sulphur bacteria}} 2H_2O + 2S + \text{energy}$$

3.2 ପରଭୋଜୀ ପୋଷଣ (Heterotrophic Nutrition)

💡 ସଂଜ୍ଞା: ଯେଉଁ ଜୀବମାନେ ନିଜ ଖାଦ୍ୟ ନିଜେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ନ ପାରି ପୋଷଣ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ବା ଉଦ୍ଭିଦ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି ସେମାନଙ୍କୁ ପରଭୋଜୀ କୁହାଯାଏ ।

ପରଭୋଜୀ ପୋଷଣ 4 ପ୍ରକାରର ହୋଇଥାଏ:

.1. ପ୍ରାଣିସମ ପୋଷଣ (Holozoic nutrition): ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅନ୍ୟ ଉଦ୍ଭିଦ ବା ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବା ଆଂଶିକ ଭାବେ ଖାଆନ୍ତି । ପରିପାକ ପରେ ସରଳୀକୃତ ଖାଦ୍ୟର ଆତ୍ମୀକରଣ ହୁଏ ଯାହା ଶରୀର ଗଠନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

.2. ମୃତୋପଜୀବୀୟ ପୋଷଣ (Saprophytic nutrition): ମୃତ ଓ ପଚାସଢ଼ା ଉଦ୍ଭିଦ/ପ୍ରାଣୀରୁ ପୋଷଣ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି । ଏମାନେ ଶରୀର ବାହାରେ ପାଚକ ରସ କ୍ଷରଣ କରି ଖାଦ୍ୟକୁ ସରଳ କରନ୍ତି ଓ ପରେ ଶରୀର ମଧ୍ୟକୁ ଶୋଷଣ କରନ୍ତି । ଉଦାହରଣ: ଛତୁ ଜାତୀୟ କବକ, ଇଷ୍ଟ ।

.3. ପରଜୀବୀୟ ପୋଷଣ (Parasitic nutrition): ଜୀବନ୍ତ ଭୋଜଦାତା (Host) ଶରୀର ଭିତରେ ବା ବାହାରେ ରହି ସିଧାସଳଖ ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି ଏବଂ ସାଧାରଣତଃ ଆଶ୍ରୟଦାତାର ଅନିଷ୍ଟ କରନ୍ତି ।

• ଅନ୍ତଃପରଜୀବୀ (Endoparasite): ଶରୀର ଭିତରେ ରହନ୍ତି (ଉଦାହରଣ: ପ୍ଲାସ୍‌ମୋଡିୟମ୍) ।

• ବାହ୍ୟପରଜୀବୀ (Ectoparasite): ଶରୀର ବାହାରେ ରହନ୍ତି (ଉଦାହରଣ: ଉକୁଣୀ, ଜୋକ) ।

• ଉଦ୍ଭିଦ ପରଜୀବୀ: ମଲାଙ୍ଗ, ନିର୍ମୂଳୀ, ରାଫ୍ଲେସିଆ ।

4. ସହଜୀବୀୟ ପୋଷଣ (Symbiotic nutrition): ଦୁଇଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ଜାତିର ଜୀବ ଏକାଠି ବାସ କରନ୍ତି । ଏଥିରେ କେହି କାହାରି କ୍ଷତି କରନ୍ତି ନାହିଁ, ବରଂ ପୋଷଣର ଆଦାନ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି । ଉଦାହରଣ: ଆମ ଅନ୍ତନଳୀରେ ଥିବା ଇସଚେରିଚିଆ କୋଲି (E. coli) ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ଆମକୁ ଭିଟାମିନ୍ $B_{12}$ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ଦିଏ ଏବଂ ପ୍ରତିବଦଳରେ ଆମଠାରୁ ସରଳୀକୃତ ଖାଦ୍ୟ ନିଏ ।

🧠 Trick to Memorize Heterotrophic Types:
ମନେରଖନ୍ତୁ “PMPS” -> Pranisama (ପ୍ରାଣିସମ), Mrutopajibiya (ମୃତୋପଜୀବୀୟ), Parajibiya (ପରଜୀବୀୟ), Sahajibiya (ସହଜୀବୀୟ)।

☀️ 4. ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ (Photosynthesis)

💡 ସଂଜ୍ଞା: ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯେଉଁଥିରେ ସବୁଜ ଉଦ୍ଭିଦ କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍ (Chlorophyll) ମାଧ୍ୟମରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଆଲୋକ ଶକ୍ତିକୁ ରାସାୟନିକ ଶକ୍ତିରେ ରୂପାନ୍ତରିତ କରି ପରିବେଶରୁ $CO_2$ ଓ ଜଳ ଗ୍ରହଣ କରି ସରଳ ଶର୍କରା ତିଆରି କରେ ।

ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ:

$$6CO_2 + 12H_2O \xrightarrow[\text{କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍ + ଏନଜାଇମ୍}]{\text{ଆଲୋକ}} C_6H_{12}O_6+ 6H_2O + 6O_2$$

ଆଧାର ଓ ସଂସ୍ଥା (Site of Photosynthesis)

• ସ୍ତୋମ୍ (Stomata): ସବୁଜ ପତ୍ରର ପୃଷ୍ଠରେ ଛୋଟ ଛୋଟ ରନ୍ଧ୍ର ଥାଏ ଯାହା ଦେଇ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଓ ଜଳୀୟବାଷ୍ପର ବିନିମୟ ହୁଏ ।

• କ୍ଲୋରୋପ୍ଲାଷ୍ଟ (Chloroplast): ପତ୍ର ଭିତରେ ଥିବା ପାଲିସେଡ୍ ଏବଂ ସ୍ପଞ୍ଜି ପାରେନ୍‌କାଇମା (Mesophyll tissues) କୋଷ ଭିତରେ ଏହି ଅଙ୍ଗିକା ରହିଥାଏ ।

• ଷ୍ଟ୍ରୋମା (Stroma): କ୍ଲୋରୋପ୍ଲାଷ୍ଟ ଭିତରେ ଥିବା ରସ, ଯେଉଁଥିରେ ଏନଜାଇମ୍ ଥାଏ ।

• ଥାଇଲାକଏଡ୍ (Thylakoid): ଦ୍ୱିସ୍ତରୀୟ ଝିଲ୍ଲୀ ସଦୃଶ ଚେପଟା ଥଳି। ଏହାର ଭିତର ସ୍ଥାନକୁ ଲ୍ୟୁମେନ (Lumen) କୁହାଯାଏ ।

• ଗ୍ରାନା (Grana): ଥାଇଲାକଏଡ୍ ଗୁଡ଼ିକ ଥାକ ଥାକ ହୋଇ ସଜ୍ଜିତ ରହିଥିଲେ ତାକୁ ଗ୍ରାନା କୁହାଯାଏ ।

• ଥାଇଲାକଏଡ୍ ଝିଲ୍ଲୀରେ କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍ ଥାଏ । ଏହି ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକୁ ମିଶାଇ ‘ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ସଂସ୍ଥା’ କୁହାଯାଏ ।

ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣର ଦୁଇଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟ (Phases of Photosynthesis):

ଫ୍ରେଡରିକ୍ ବ୍ଲାକ୍‌ମ୍ୟାନ୍ (1905) ଦର୍ଶାଇଥିଲେ ଯେ ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ଦୁଇଟି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ: ଆଲୋକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏବଂ ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରକ୍ରିୟା ।

1. ଆଲୋକ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Light Reaction):

• ଏହା ଦୃଶ୍ୟମାନ ଆଲୋକ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଥାଇଲାକଏଡ୍ ଝିଲ୍ଲୀରେ ସଂଗଠିତ ହୁଏ ।

• କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍ ଅଣୁ ଆଲୋକ ଶକ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରି ଆଲୋକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କେନ୍ଦ୍ର (Photoreaction centre) P700 (Photosystem-I) ଏବଂ P680 (Photosystem-II) କୁ ଉଦ୍ଦୀପିତ କରନ୍ତି ।

• ଜଳର ଆଲୋକ ବିଶ୍ଳେଷଣ (Photolysis of water): ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଥାଇଲାକଏଡ୍ ପରିବେଶରେ ଜଳ ଅଣୁ ଭାଙ୍ଗିଯାଇ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ($e^-$), ପ୍ରୋଟନ୍ ($H^+$) ଏବଂ ଅମ୍ଳଜାନ ($O_2$) ବାହାରେ ।

• ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଚଳନ ଏବଂ ପ୍ରୋଟନ୍ ବଳ ଉପଯୋଗ କରି ଶେଷରେ ATP (Adenosine Triphosphate) ଏବଂ ବିଜାରିତ NADPH ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ ।

• ATP ଏବଂ NADPH ଉଭୟ ମିଶି ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ଶକ୍ତି (Assimilatory power) ଗଠନ କରନ୍ତି ।

2. ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରକ୍ରିୟା ବା କେଲଭିନ୍ ଚକ୍ର (Dark Reaction / Calvin Cycle):

• ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆଲୋକ ଉପରେ ସିଧାସଳଖ ନିର୍ଭର କରେନାହିଁ ଏବଂ କ୍ଲୋରୋପ୍ଲାଷ୍ଟର ଷ୍ଟ୍ରୋମା ରସରେ ହୁଏ ।

• ଆଲୋକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ATP ଓ NADPH କୁ ବ୍ୟବହାର କରି ପରିବେଶରୁ ଆସିଥିବା ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳକୁ ବିବନ୍ଧିତ କରାଯାଏ ।

• ଏଥିରେ 5-କାର୍ବନ ଯୁକ୍ତ ଗ୍ରାହକ ଅଣୁ ରାଇବୋଲୋଜ ବିସ୍‌ଫସଫେଟ୍ (RuBP) ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରେ ।

• ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରୁଥିବା ମୁଖ୍ୟ ଏନ୍‌ଜାଇମ୍ ହେଉଛି RUBISCO (ରୁବିସ୍କୋ) ।

• ଏହା ଏକ ଚକ୍ରାକାର ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯାହାକୁ ଆବିଷ୍କାରକ ମେଲଭିନ୍ କେଲଭିନ୍‌ଙ୍କ ନାମ ଅନୁସାରେ କେଲଭିନ୍ ଚକ୍ର କୁହାଯାଏ ।

• କେଲଭିନ୍ ଚକ୍ରର 3 ଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟ:

1. ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳର ବିବନ୍ଧନ (Carbon fixation)

2. ଗ୍ଲୁକୋଜର ସଂଶ୍ଳେଷଣ (Synthesis of 6-Carbon glucose)

3. ଗ୍ରାହକ ଅଣୁର ପୁନରୁତ୍ପାଦନ (Regeneration of RuBP)

🚶‍♂️ 1. ମଣିଷର ପାକତନ୍ତ୍ର (Digestive System of Man)

ଆମେ ଖାଉଥିବା ଖାଦ୍ୟ ସିଧାସଳଖ ଶରୀରର କୋଷରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ। ଏହାକୁ ସରଳୀକୃତ କରି ଶୋଷଣ ଉପଯୋଗୀ କରିବା ପାଇଁ ଆମ ଶରୀରରେ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ତନ୍ତ୍ର ରହିଛି, ଯାହାକୁ ପାକତନ୍ତ୍ର (Digestive System) କୁହାଯାଏ। ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ: ପାକନଳୀ (Alimentary Canal) ଓ ପାକଗ୍ରନ୍ଥି (Digestive Glands)।

1.1 ପାକନଳୀ (Alimentary Canal)

ପାକନଳୀ ପାଟିରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ମଳଦ୍ୱାରରେ ଶେଷ ହୋଇଛି। ଗଠନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଏହାର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

ପାଟି $\rightarrow$ ମୁଖଗହ୍ଵର $\rightarrow$ ଗ୍ରସନୀ $\rightarrow$ ଗ୍ରାସନଳୀ $\rightarrow$ ପାକସ୍ଥଳୀ $\rightarrow$ କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ତ୍ର $\rightarrow$ ବୃହଦନ୍ତ୍ର $\rightarrow$ ମଳାଶୟ $\rightarrow$ ମଳଦ୍ୱାର।

💡 ସଂଜ୍ଞା - ପୁରଃସରଣ (Peristalsis): ପାକନଳୀର କାନ୍ଥରେ ଥିବା ଚକ୍ରାକୃତି (Circular) ଓ ଅନୁଦୈର୍ଘ୍ୟ (Longitudinal) ପେଶୀର କ୍ରମାଗତ ସଂକୋଚନ ଓ ଶିଥିଳନ ଯୋଗୁଁ ଖାଦ୍ୟ ତଳକୁ ତଳକୁ ଠେଲି ହୋଇଯାଏ। ପାକନଳୀର ଏହି ଚଳନକୁ ପୁରଃସରଣ କୁହାଯାଏ।

କ) ପାଟି ଓ ମୁଖଗହ୍ଵର (Mouth & Buccal Cavity):

ପାଟି ଭିତରେ ମୁଖଗହ୍ଵର ରହିଛି। ଏହା ଭିତରେ ତାଳୁ, ଜିଭ ଓ ଦାନ୍ତ ରହିଥାଏ।

• ଦାନ୍ତ (Teeth): ମଣିଷ ଜୀବନରେ ଦୁଇଥର ଦାନ୍ତ ଉଠେ (କ୍ଷୀର ଦାନ୍ତ ଓ ସ୍ଥାୟୀ ଦାନ୍ତ)। ବୟସ୍କ ଲୋକର ମୋଟ 32 ଟି ଦାନ୍ତ ଥାଏ (ପ୍ରତି ମାଢ଼ିରେ 16 ଟି)।

  • 4 ଟି କର୍ତ୍ତନ ଦାନ୍ତ (Incisor) - କାଟିବା ପାଇଁ।

  • 2 ଟି ଛେଦକ ବା ଶ୍ଵାନ ଦାନ୍ତ (Canine) - ଚିରିବା ପାଇଁ।

  • 4 ଟି ଚର୍ବଣ ଦାନ୍ତ (Premolar) - ଚୋବାଇବା ପାଇଁ।

  • 6 ଟି ପେଷଣ ଦାନ୍ତ (Molar) - ଗୁଣ୍ଡ କରିବା ପାଇଁ।

🧠 Trick to Remember Teeth (Per Jaw): ମନେରଖ “ICPM” କ୍ରମ: I (4), C (2), P (4), M (6) $\rightarrow$ $4+2+4+6 = 16$

• ଜିଭ (Tongue): ମିଠା, ଖଟା, ପିତା ଓ ଲୁଣିଆ ସ୍ଵାଦ ବାରିବା ପାଇଁ ଜିଭରେ ସ୍ଵାଦମୁକୁଳ (Taste buds) ରହିଛି। ଏହା ଖାଦ୍ୟକୁ ଦାନ୍ତ ପାଖକୁ ନେବାରେ ଓ କଥା କହିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

• ଗ୍ରସନୀ ଉଭୟ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପବନ ଯିବା ପାଇଁ ଏକ ସାଧାରଣ ପଥ।

• ଗ୍ରସନୀ ଶେଷରେ ଦୁଇଟି ଦ୍ୱାର ଅଛି:

  1. ଗଲେଟ (Gullet): ଖାଦ୍ୟନଳୀର ଦ୍ୱାର।

  2. ଗ୍ଲଟିସ୍ (Glottis): ଶ୍ଵାସନଳୀର ଦ୍ୱାର।

• ଶ୍ଵାସନଳୀ ଦ୍ୱାରରେ ଏକ ତରୁଣାସ୍ଥିର ଢାଙ୍କୁଣୀ ଥାଏ ଯାହାକୁ ଅଧିଜିହ୍ୱା ବା ଏପିଗ୍ଲଟିସ୍ (Epiglottis) କୁହାଯାଏ। ଖାଦ୍ୟ ଗିଳିବା ବେଳେ ଏହା ଶ୍ଵାସନଳୀକୁ ବନ୍ଦ କରିଦିଏ।

ଗ) ପାକସ୍ଥଳୀ (Stomach):

ଏହା ଉଦର ଗହ୍ଵରର ବାମପଟେ ଥାଏ।

• ଉପର ଭାଗ (ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ ପାଖରେ) କୁ କାର୍ଡିଆକ୍ ଷ୍ଟୋମାକ୍ (Cardiac stomach) କୁହାଯାଏ।

• ତଳ ଭାଗକୁ ପାଇଲୋରିକ୍ ଷ୍ଟୋମାକ୍ (Pyloric stomach) କୁହାଯାଏ। ଏହାର ଶେଷରେ ଥିବା ଅବରୋଧକ ମାଂସପେଶୀକୁ ପାଇଲୋରିକ୍ ସ୍ପିନ୍ଟର୍ (Pyloric sphincter) କହନ୍ତି, ଯାହା ଅର୍ଦ୍ଧଜୀର୍ଣ୍ଣ ଖାଦ୍ୟକୁ ଅଳ୍ପ ଅଳ୍ପ କରି କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ତ୍ରକୁ ଛାଡ଼େ।

ଘ) କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ତ୍ର ଓ ବୃହଦନ୍ତ୍ର (Small & Large Intestine):

• କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ତ୍ର ୩ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ: ଗ୍ରହଣୀ (Duodenum), ଜେଜୁନମ୍ (Jejunum), ଓ ଇଲିୟମ୍ (Ileum)। [🧠 Trick: “DJI”]

• ବୃହଦନ୍ତ୍ର ୩ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ: ସିକମ୍ (Caecum), କୋଲନ୍ (Colon) ଓ ମଳାଶୟ (Rectum)। [🧠 Trick: “CCR”]

• କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ତ୍ର ଓ ବୃହଦନ୍ତ୍ରର ସଂଯୋଗ ସ୍ଥଳରେ ଏକ ଅବଶେଷାଙ୍ଗ ଅଛି ଯାହାକୁ ଆପେଣ୍ଡିକ୍ସ (Vermiform appendix) କୁହାଯାଏ।

🧪 2. ପାକଗ୍ରନ୍ଥି (Digestive Glands)

ଖାଦ୍ୟକୁ ହଜମ କରିବା ପାଇଁ ପାକନଳୀ ସହିତ ୫ଟି ପ୍ରମୁଖ ଗ୍ରନ୍ଥି ସଂଯୁକ୍ତ:

1. ଲାଳଗ୍ରନ୍ଥି (Salivary gland): ମୁଖଗହ୍ଵରରେ 3 ଯୋଡ଼ା ଅଛି। ଏଥିରୁ ଲାଳ କ୍ଷରିତ ହୁଏ ଯେଉଁଥିରେ ଟାୟାଲିନ୍ (Ptyalin) ନାମକ ଏନଜାଇମ୍ ଥାଏ।

2. ଜଠର ଗ୍ରନ୍ଥି (Gastric gland): ପାକସ୍ଥଳୀରେ ଥାଏ। ଏଥିରୁ ପାଚକ ରସ (Gastric juice) ବାହାରେ, ଯେଉଁଥିରେ ଲବଣାମ୍ଳ (HCl), ପେପସିନ୍ (Pepsin), ଏବଂ ଲାଇପେଜ୍ (Lipase) ଥାଏ।

3. ଯକୃତ (Liver): ଏହା ଶରୀରର ସର୍ବବୃହତ୍ ଗ୍ରନ୍ଥି। ଏଥିରୁ ପିତ୍ତ (Bile) କ୍ଷରିତ ହୋଇ ଗ୍ରହଣୀରେ ପହଞ୍ଚେ।

4. ଅଗ୍ନ୍ୟାଶୟ (Pancreas): ଏହା ଏକ ମିଶ୍ରିତ ଗ୍ରନ୍ଥି (Mixed gland)। ଏଥିରୁ ଆମାଇଲେଜ୍ (Amylase), ଲାଇପେଜ୍ (Lipase) ଓ ପ୍ରୋଟିଏଜ୍ (Protease) ଏନଜାଇମ୍ ବାହାରେ।

5. ଆନ୍ତ୍ରିକ ଗ୍ରନ୍ଥି (Intestinal gland): କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ତ୍ର କାନ୍ଥରେ ଥାଏ। ଏଥିରୁ ଆନ୍ତ୍ରିକ ରସ ବାହାରେ ଯାହା ହଜମ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଶେଷ କରେ।

⚙️ 3. ଏନ୍‌ଜାଇମ୍ ଦ୍ଵାରା ଜଟିଳ ଖାଦ୍ୟର ସରଳୀକରଣ (Digestion Process)

ଜଟିଳ ଖାଦ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କୋଷଝିଲ୍ଲୀ ଦେଇ ପଶିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ତେଣୁ ଏନଜାଇମ୍ ଦ୍ୱାରା ସେଗୁଡ଼ିକ ସରଳ ହୁଅନ୍ତି।

ଖାଦ୍ୟର ଅନ୍ତିମ ସରଳୀକୃତ ରୂପ:

• ଶ୍ଵେତସାର (Carbohydrates) + ଏମାଇଲେଜ୍ $\rightarrow$ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍, ଫ୍ରକଟୋଜ୍, ଗାଲାକ୍‌ଟୋଜ୍

• ପୁଷ୍ଟିସାର (Proteins) + ପ୍ରୋଟିଏଜ୍ $\rightarrow$ ଏମିନୋ ଏସିଡ୍ (Amino Acid)

• ସ୍ନେହସାର (Lipids) + ଲାଇପେଜ୍ $\rightarrow$ ଫ୍ୟାଟି ଏସିଡ୍, ଗ୍ଲିସେରଲ୍

କେଉଁଠି କିପରି ହଜମ ହୁଏ?

୧. ମୁଖଗହ୍ଵରରେ: ଲାଳରେ ଥିବା ଟାୟାଲିନ୍ କେବଳ ଶ୍ଵେତସାରକୁ ହଜମ କରେ। ଲାଳରେ ଥିବା ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଏନଜାଇମ୍ ବୀଜାଣୁ ମାରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

$$\text{ଶ୍ଵେତସାର} \xrightarrow{\text{ଟାୟାଲିନ୍}} \text{ମାଲଟୋଜ୍}$$

୨. ପାକସ୍ଥଳୀରେ: ଏଠାରେ ଖାଦ୍ୟ ତରଳ ମଣ୍ଡ ବା ଚାଇମ୍ (Chyme) ରେ ପରିଣତ ହୁଏ। HCl ଜୀବାଣୁ ନାଶ କରେ ଓ ଅମ୍ଳୀୟ ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି କରେ।

$$\text{ପୁଷ୍ଟିସାର} \xrightarrow[\text{ଅମ୍ଳୀୟ ପରିବେଶ}]{\text{ପେପ୍‌ସିନ୍}} \text{ପ୍ରୋଟିଓଜେସ୍} + \text{ପେପ୍‌ଟୋନ୍}$$

$$\text{ସ୍ନେହସାର} \xrightarrow{\text{ଲାଇପେଜ୍}} \text{ଫ୍ୟାଟି ଏସିଡ୍} + \text{ଗ୍ଲିସେରଲ୍}$$

୩. ଗ୍ରହଣୀରେ (Duodenum):

ପିତ୍ତରେ କୌଣସି ଏନଜାଇମ୍ ନଥାଏ କିନ୍ତୁ ଏହା ସ୍ନେହସାରକୁ ଛୋଟ ଛୋଟ ଦାନାରେ ଭାଙ୍ଗିଦିଏ। ଏହାକୁ ଅବଦ୍ରବୀକରଣ (Emulsification) କୁହାଯାଏ।

$$\text{ସ୍ନେହସାର} \xrightarrow{\text{ପିତ୍ତଲବଣ}} \text{ଅବଦ୍ରବୀକୃତ ସ୍ନେହସାର}$$

ଅଗ୍ନ୍ୟାଶୟ ରସ ଏଠାରେ ମାଲଟୋଜ୍ କୁ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍, ପୁଷ୍ଟିସାରକୁ ଏମିନୋ ଏସିଡ୍ ଏବଂ ଅବଦ୍ରବୀକୃତ ସ୍ନେହସାରକୁ ଫ୍ୟାଟି ଏସିଡ୍ ରେ ପରିଣତ କରେ।

୪. ଜେଜୁନମ୍ ଓ ଇଲିୟମ୍:

ଏହି ସ୍ଥାନରେ ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟର ହଜମ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥାଏ। ଆନ୍ତ୍ରିକ ରସ ବଳକା ଖାଦ୍ୟକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସରଳ କରିଦିଏ।

୫. ବୃହଦନ୍ତ୍ର: ଏଠାରେ କୌଣସି ହଜମ ପ୍ରକ୍ରିୟା ହୁଏନାହିଁ!

🩸 4. ଅବଶୋଷଣ, ଆମୀକରଣ ଓ ମଳତ୍ୟାଗ (Absorption, Assimilation & Egestion)

• ଅବଶୋଷଣ (Absorption): ସରଳୀକୃତ ଖାଦ୍ୟ, ଭିଟାମିନ୍ ଓ ଲବଣ ପାକନଳୀରୁ ଶୋଷିତ ହୋଇ ରକ୍ତରେ ମିଶିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା।

  • ମୁଖ୍ୟତଃ କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ତ୍ର ରେ ଖାଦ୍ୟର ଅବଶୋଷଣ ହୁଏ।

  • ବୃହଦନ୍ତ୍ର ରେ ଜଳ ଏବଂ କିଛି ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋଲାଇଟ୍ (Electrolytes) ର ଅବଶୋଷଣ ହୁଏ।

  • କେତେକ ଔଷଧ (ଆସ୍‌ପ୍ରିନ୍) ପାକସ୍ଥଳୀରେ ଅବଶୋଷିତ ହୁଏ।

• ଆମୀକରଣ (Assimilation): ଅବଶୋଷିତ ଖାଦ୍ୟ ରକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ବାହିତ ହୋଇ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ କୋଷରେ ପହଞ୍ଚିବା ଏବଂ ଶକ୍ତି ମୋଚନ ଓ ଶରୀର ଗଠନରେ ବିନିଯୋଗ ହେବା।

• ମଳତ୍ୟାଗ (Egestion): ମଳଦ୍ୱାର ପେଶୀର ଶିଥିଳନ ଏବଂ ଉଦର ପେଶୀର ସଂକୋଚନ ଦ୍ୱାରା ଅଦରକାରୀ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ଶରୀରରୁ ବାହାରିବା।

❓ 5. ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ: ମାଂସ ହଜମ କରୁଥିବା ଏନଜାଇମ୍ କାହିଁକି ଆମ ପାକସ୍ଥଳୀକୁ ହଜମ କରେ ନାହିଁ?

ଆମ ପାକସ୍ଥଳୀ ମଧ୍ୟ ମାଂସ (Protein) ରେ ତିଆରି, ତଥାପି ଏହା ହଜମ ହୋଇନଯିବାର ୪ଟି ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ରହିଛି:

1. ପୁଷ୍ଟିସାର ହଜମ କରୁଥିବା ‘ପେପ୍‌ସିନ୍’ ସାଧାରଣତଃ ନିଷ୍କ୍ରିୟ (Inactive) ଅବସ୍ଥାରେ ବାହାରେ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଆସିଲେ ହିଁ ସକ୍ରିୟ ହୁଏ।

2. ପାକସ୍ଥଳୀ କାନ୍ଥରେ ଅନେକ ମ୍ୟୁକସ୍ ଗ୍ରନ୍ଥି (Mucous gland) ଥାଏ ଯାହା ଏକ ପ୍ରଲେପ ତିଆରି କରି ପାକସ୍ଥଳୀକୁ ଏନଜାଇମ୍ ଦାଉରୁ ରକ୍ଷା କରେ।

3. ପାକସ୍ଥଳୀ କୋଷଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ନିବିଡ଼ ବନ୍ଧନ (Tight junction) ଥାଏ, ତେଣୁ ପେପ୍‌ସିନ୍ ଟିସୁ ଭିତରକୁ ପଶିପାରେ ନାହିଁ।

4. ପାକସ୍ଥଳୀର କୋଷଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତି ୨ ରୁ ୩ ଦିନରେ ନୂଆ କୋଷ ଦ୍ୱାରା ବଦଳି ଯାଆନ୍ତି (ପୁନଃସ୍ଥାପିତ ହୁଅନ୍ତି)।