📖 ଅଧ୍ୟାୟ 2: ଶ୍ବସନ (RESPIRATION) - ଷ୍ଟଡି ନୋଟସ୍

📌 1. ଉପକ୍ରମ (Introduction)

ଆମେ ପୋଷଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଜୀବ ଶରୀରରେ ସରଳ ଉପାଦାନରେ (ଯେପରିକି ଗ୍ଲୁକୋଜ) ପରିଣତ ହୋଇ ପ୍ରତ୍ୟେକ କୋଷରେ ପହଞ୍ଚିଥାଏ। ବଞ୍ଚି ରହିବା ପାଇଁ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ଆମକୁ ଶକ୍ତି ଦରକାର, ଯାହା ଏହି ସରଳ ଖାଦ୍ୟରୁ ହିଁ ମିଳିଥାଏ।

💡 ସଂଜ୍ଞା (Definition) - ଶ୍ବସନ (Respiration): ଯେଉଁ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ଵାରା ଜୀବ ଶରୀରରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିବା ସରଳ ଖାଦ୍ୟର ଜାରଣ ବା ଦହନ ଘଟି ଶକ୍ତି ମୁକ୍ତ ହେବା ସହିତ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଗ୍ୟାସ୍ ନିର୍ଗତ ହୋଇଥାଏ, ତାହାକୁ ଶ୍ବସନ କୁହାଯାଏ।

• ମନେରଖନ୍ତୁ: ଶ୍ବସନ ଏକ ଅପଚୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Catabolism) ଅଟେ, କାରଣ ଏଥିରେ ଖାଦ୍ୟ ଅଣୁ ଭାଙ୍ଗି ଶକ୍ତି ବାହାରିଥାଏ।
  

  

🌬️ 2. ଶ୍ବସନର ପ୍ରକାରଭେଦ (Types of Respiration)

ଅମ୍ଳଜାନର ଉପସ୍ଥିତି ବା ଅନୁପସ୍ଥିତିକୁ ଭିତ୍ତି କରି ଶ୍ବସନ ମୁଖ୍ୟତଃ 2 ପ୍ରକାରର ହୋଇଥାଏ:

1. ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ (Aerobic Respiration): * ଅମ୍ଳଜାନର ଉପସ୍ଥିତିରେ ଏହା ଘଟିଥାଏ।

   • ଏଥିରେ ଗ୍ଲୁକୋଜର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାରଣ ହୁଏ ଏବଂ ଅଧିକ ଶକ୍ତି (38 ଟି ATP ଅଣୁ) ମିଳିଥାଏ।

   • ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଓ ଜଳ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

2. ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ଵସନ (Anaerobic Respiration): * ଅମ୍ଳଜାନର ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଏହା ଘଟିଥାଏ।

   • ଏଥିରେ ଗ୍ଲୁକୋଜର ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାରଣ ହୁଏ ଏବଂ ଖୁବ୍ କମ୍ ଶକ୍ତି (ମାତ୍ର 2 ଟି ATP ଅଣୁ) ମିଳିଥାଏ।

   • ଏଥିରେ ଇଥାନଲ୍, ସୁରାସାର ବା ଲାକଟିକ୍ ଅମ୍ଳ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ।

🔬 3. କୋଷୀୟ ଶ୍ୱସନ (Cellular Respiration)

କୋଷ ଭିତରେ ଖାଦ୍ୟର ଜାରଣ ଘଟି ଶକ୍ତି ଓ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ବାହାରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ କୋଷୀୟ ଶ୍ୱସନ କୁହାଯାଏ। ଏଥିପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର ହେଉଛି 6-କାର୍ବନଯୁକ୍ତ ଗ୍ଲୁକୋଜ ଅଣୁ।

ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ (Aerobic Respiration):

$$C_6H_{12}O_6 + 6O_2 \xrightarrow{\text{ଏନଜାଇମ୍}} 6CO_2 + 6H_2O + \text{ଶକ୍ତି (ATP)}$$

କୋଷୀୟ ଶ୍ୱସନର 3 ଟି ମୁଖ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ:

🧠 Trick to remember stages: ମନେରଖ "GCE"

• G - Glycolysis (ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍)

• C - Citric acid cycle (ସାଇଟ୍ରିକ ଅମ୍ଳ ଚକ୍ର)

• E - Electron transport system (ଇଲେକଟ୍ରନ୍ ପରିବହନ ସଂସ୍ଥା)

🏢 4. କୋଷୀୟ ଶ୍ୱସନର ଆଧାର (Site of Respiration)

କୋଷୀୟ ଶ୍ୱସନ ମୁଖ୍ୟତଃ କୋଷର ଦୁଇଟି ସ୍ଥାନରେ ଘଟିଥାଏ:

1. କୋଷଜୀବକ (Cytoplasm): ଏଠାରେ ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟା ହୁଏ।

2. ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ (Mitochondria): ଏହା ଦ୍ବିସ୍ତରୀୟ ଝିଲ୍ଲୀ ଦ୍ଵାରା ଆବୃତ।

   • ଏହାର ଅନ୍ତଃଝିଲ୍ଲୀ ଭିତରକୁ ଭାଙ୍ଗ ହୋଇ ପଶିଥାଏ, ଯାହାକୁ କ୍ରିଷ୍ଟି (Cristae) କୁହାଯାଏ।

   • ଭିତରେ ଥିବା ରସପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶକୁ ମାଟ୍ରିକ୍ସ (Matrix) କୁହାଯାଏ।

   • ମାଟ୍ରିକ୍ସରେ ସାଇଟ୍ରିକ ଅମ୍ଳ ଚକ୍ର ଏବଂ ଅନ୍ତଃଝିଲ୍ଲୀରେ ଇଲେକଟ୍ରନ୍ ପରିବହନ ସଂସ୍ଥା କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
     

     

⚙️ 5. କୋଷୀୟ ଶ୍ୱସନର ବିଭିନ୍ନ ପର୍ଯ୍ୟାୟ

5.1 ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ (Glycolysis) 🦠

• ସ୍ଥାନ: କୋଷଜୀବକ (Cytoplasm)

• ପ୍ରକ୍ରିୟା: ଏହା ଦୁଇଟି ସୋପାନରେ ହୁଏ।

  1. ପ୍ରଥମେ 6-କାର୍ବନଯୁକ୍ତ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍, 2ଟି ATP ଗ୍ରହଣ କରି ଦୁଇଟି 3-କାର୍ବନଯୁକ୍ତ ସରଳ ଶର୍କରାରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।

  2. ଦ୍ଵିତୀୟ ସୋପାନରେ, ଏହି 3-କାର୍ବନଯୁକ୍ତ ଶର୍କରା ଜୈବିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ପାଇରୁଭିକ ଅମ୍ଳ (Pyruvic acid) ନାମକ ଏକ 3-କାର୍ବନଯୁକ୍ତ ଅମ୍ଳରେ ପରିଣତ ହୁଏ।

• ଉତ୍ପାଦନ: ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ATP ଏବଂ ବିଜାରିତ ସହକାରକ $NADH_2$ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

5.2 ପାଇରୁଭିକ ଅମ୍ଳର ଭାଗ୍ୟ (Fate of Pyruvic Acid) 🛤️

ଅମ୍ଳଜାନର ଉପସ୍ଥିତି ବା ଅଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ପାଇରୁଭିକ ଅମ୍ଳର ଅନ୍ତିମ ପରିଣତି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ:

.1. ଅମ୍ଳଜାନ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ (Yeast / ଇଷ୍ଟ କୋଷରେ): * ଏହା 2-କାର୍ବନଯୁକ୍ତ ଇଥାନଲ୍ (Ethanol) ବା ସୁରାସାରରେ ପରିଣତ ହୁଏ। କମ୍ ଶକ୍ତି ଓ $CO_2$ ବାହାରେ। ଏହାକୁ ସୁରାସାର କିଣ୍ବନ (Alcoholic Fermentation) କୁହାଯାଏ।

.2. ଅମ୍ଳଜାନ ଅଭାବରେ (Muscle Cells / ପେଶୀ କୋଷରେ): * ଯେତେବେଳେ ଆମେ କଠିନ ପରିଶ୍ରମ କରୁ, ପେଶୀରେ ଅମ୍ଳଜାନ କମିଯାଏ। ସେତେବେଳେ ପାଇରୁଭିକ ଅମ୍ଳ 3-କାର୍ବନଯୁକ୍ତ ଲାକଟିକ୍ ଅମ୍ଳ (Lactic acid) ରେ ପରିଣତ ହୁଏ।

• ⚠️ ଫଳସ୍ୱରୂପ: ମାଂସପେଶୀ ଟାଣି ହୋଇଯାଏ ବା ବାକୁଲା (Cramp) ହୋଇଯାଏ।

.3. ଅମ୍ଳଜାନ ଉପସ୍ଥିତିରେ (Mitochondria ରେ): * ପାଇରୁଭିକ ଅମ୍ଳ ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆକୁ ଯାଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାରିତ ହୁଏ। ପ୍ରଚୁର ଶକ୍ତି, $CO_2$ ଓ ଜଳ ବାହାରେ (ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ)।

5.3 ସାଇଟ୍ରିକ୍ ଅମ୍ଳ ଚକ୍ର (Citric Acid Cycle / Krebs Cycle) 🔄

• ସ୍ଥାନ: ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆର ମାଟ୍ରିକ୍ସ (Matrix)
  

  

• ଆବିଷ୍କାରକ ହାନ୍ସ କ୍ରେବସ୍ (Hans Krebs, 1953) ଙ୍କ ନାମ ଅନୁସାରେ ଏହାକୁ କ୍ରେବସ୍ ଚକ୍ର ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

• ପ୍ରକ୍ରିୟା: 1. ପାଇରୁଭିକ ଅମ୍ଳ ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ ଭିତରକୁ ଯାଇ 2-କାର୍ବନଯୁକ୍ତ ସକ୍ରିୟ ଅଣୁରେ ପରିଣତ ହୁଏ। (ଏଠାରେ $CO_2$ ଓ $NADH_2$ ବାହାରେ)।

  2. ଏହି 2-କାର୍ବନ ଅଣୁ, ମାଟ୍ରିକ୍ସରେ ଥିବା 4-କାର୍ବନଯୁକ୍ତ ଗ୍ରାହକ ଅଣୁ ଅକ୍ସାଲୋଏସେଟିକ୍ ଅମ୍ଳ (OAA) ସହ ମିଶି 6-କାର୍ବନଯୁକ୍ତ ସାଇଟ୍ରିକ୍ ଅମ୍ଳ ତିଆରି କରେ।

  3. ଏହି ଚକ୍ରରେ ବିଭିନ୍ନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟି $CO_2$, $NADH_2$, $FADH_2$ ଏବଂ ATP ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଶେଷରେ ପୁଣି OAA ତିଆରି ହୋଇଯାଏ।

5.4 ଇଲେକଟ୍ରନ୍ ପରିବହନ ସଂସ୍ଥା (Electron Transport System - ETS) ⚡

• ସ୍ଥାନ: ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆର ଅନ୍ତଃଝିଲ୍ଲୀ (Inner membrane / Cristae)
  

  

• କାର୍ଯ୍ୟ: ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ ଏବଂ କ୍ରେବସ୍ ଚକ୍ରରୁ ବାହାରିଥିବା $NADH_2$ ଓ $FADH_2$ ଏଠାରେ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ହୋଇ ପ୍ରଚୁର ATP ତିଆରି କରନ୍ତି।

• ପ୍ରକ୍ରିୟା: * ଇଲେକଟ୍ରନ୍ ଗୁଡ଼ିକ ବାହକ ଅଣୁ ଶୃଙ୍ଖଳ ଦେଇ ଗତି କଲାବେଳେ ପ୍ରୋଟନ୍ ($H^+$) ଦୁଇ ଝିଲ୍ଲୀ ମଝିକୁ ଠେଲି ହୋଇଯାଏ।

  • ଶେଷରେ ଇଲେକଟ୍ରନ୍, ଦ୍ରବୀଭୂତ ଅମ୍ଳଜାନ ($O_2$) ସହ ମିଶି ଜଳ ($H_2O$) ସୃଷ୍ଟି କରେ।

  • ଜମା ହୋଇଥିବା ପ୍ରୋଟନ୍ ବଳକୁ ଉପଯୋଗ କରି ATP ସିନ୍ଥେଜ୍ ନାମକ ଏନଜାଇମ୍ ଶକ୍ତିମୁଦ୍ରା (ATP) ତିଆରି କରେ।

🌱 6. ଜୀବଶ୍ୱସନ: ଉଦ୍ଭିଦରେ ଶ୍ୱସନ (Respiration in Plants)

ସମସ୍ତ ଜୀବ ଅମ୍ଳଜାନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଛାଡ଼ନ୍ତି।

• ପ୍ରକ୍ରିୟା: ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ବିସରଣ (Diffusion) ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ଗ୍ୟାସ୍ ବିନିମୟ କରନ୍ତି।

• ନିମ୍ନମାନର ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ସିଧାସଳଖ ଶରୀର ପୃଷ୍ଠରୁ ବିସରଣ କରନ୍ତି।

• ବଡ଼ ପତ୍ରଯୁକ୍ତ ଗଛଗୁଡ଼ିକ ପତ୍ରରେ ଥିବା ଛୋଟ ଛୋଟ ରନ୍ଧ୍ର ସ୍ତୋମ୍ ବା ଷ୍ଟୋମାଟା (Stomata) ମାଧ୍ୟମରେ ଅମ୍ଳଜାନ ଗ୍ରହଣ ଓ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି।

• ଦିନବେଳେ ମ୍ୟାଜିକ୍: ଦିନରେ ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ହେଉଥିବାରୁ, ଶ୍ୱସନରୁ ବାହାରୁଥିବା ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳକୁ ଗଛ ନିଜ ଖାଦ୍ୟ ତିଆରି ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରିଦିଏ, ଏବଂ ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣରୁ ବାହାରୁଥିବା ଅମ୍ଳଜାନକୁ ଶ୍ୱସନ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରେ!
  

  

⚡ 1. ଜୈବିକ ଜାରଣ ଓ ଶକ୍ତି ମୁଦ୍ରା (Biological Oxidation & ATP)

ଅମ୍ଳଜାନ (Oxygen) ହେଉଛି ଦହନ ବା ଜାରଣର ସହାୟକ। ଯେପରି କାଠ ଜଳିଲେ ତାପଶକ୍ତି ବାହାରେ, ଠିକ୍ ସେହିପରି ଆମ କୋଷ ଭିତରେ ଖାଦ୍ୟର ଜାରଣ ଘଟି ଶକ୍ତି ବାହାରେ।

💡 ସଂଜ୍ଞା (Definition) - ଜୈବିକ ଜାରଣ (Biological Oxidation): ଜୀବକୋଷର କୋଷଜୀବକ (Cytoplasm) ଓ ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ (Mitochondria) ରେ ବିଭିନ୍ନ ଏନଜାଇମ୍‌ର ସହଯୋଗରେ ଖାଦ୍ୟ ଅଣୁର ଦହନ ଘଟି ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଜୈବିକ ଜାରଣ କୁହାଯାଏ।

• ଶକ୍ତିର ସଞ୍ଚୟ: ଉତ୍ପନ୍ନ ଶକ୍ତି ATP (Adenosine Triphosphate) ଅଣୁରେ ବାନ୍ଧି ହୋଇ ରହିଥାଏ।

• କୋଷରେ ଥିବା ଆଡ଼ିନୋସିନ୍ ଡାଇଫସ୍ଫେଟ୍ (ADP) ରେ ଗୋଟିଏ ଫସ୍ଫେଟ୍ ଅଣୁ ($P_i$) ମିଶିଲେ ATP ଗଠିତ ହୁଏ:

  $$ADP + P_i + \text{ଶକ୍ତି} \rightarrow ATP$$

• ଶକ୍ତି ମୋଚନ: ଗୋଟିଏ ATP ଅଣୁ ଭାଙ୍ଗି ପୁଣି ADP ଓ $P_i$ ରେ ପରିଣତ ହେଲେ ପ୍ରାୟ $30.5 \text{ kJ}$ ଶକ୍ତି ନିର୍ଗତ ହୁଏ।

• ବ୍ୟବହାର: ଏହି ଶକ୍ତି ପେଶୀର ସଂକୋଚନ, ପୁଷ୍ଟିସାର ସଂଶ୍ଳେଷଣ, ଏବଂ ସ୍ନାୟବିକ ଆବେଗ ସଞ୍ଚରଣ (Nerve impulse transmission) ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

🧠 Trick: ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ ହେଉଛି କୋଷର “ଶକ୍ତିକେନ୍ଦ୍ର” (Powerhouse) ଏବଂ ATP ହେଉଛି କୋଷର “ଶକ୍ତିମୁଦ୍ରା” (Energy Currency / ATM)। ଆବଶ୍ୟକ ବେଳେ ATP ଭାଙ୍ଗି ଶକ୍ତି ବାହାରେ!

👃 2. ମଣିଷର ଶ୍ଵାସତନ୍ତ୍ର (Human Respiratory System)

ମଣିଷ ଶରୀରରେ ବାୟୁ ଚଳାଚଳ ପାଇଁ ଏକ ସୁସଂଗଠିତ ଶ୍ଵାସତନ୍ତ୍ର ରହିଛି। ବାୟୁର ଗତିପଥ କ୍ରମାନ୍ୱୟରେ ଏହିପରି:

ନାସାରନ୍ଧ୍ର $\rightarrow$ ନାସାପଥ $\rightarrow$ ଗ୍ରସନୀ $\rightarrow$ ଶ୍ଵାସନଳୀ $\rightarrow$ ଶ୍ଵାସନଳିକା $\rightarrow$ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ (କୋଟରିକା)

ଏହାର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

1. ନାସାରନ୍ଧ୍ର (Nostril): ଶ୍ଵାସପଥର ଦ୍ବାର ଭାବେ ପାଟି ଉପରେ ଦୁଇଟି ନାକପୁଡ଼ା ଅଛି। ଏହା ଉପାସ୍ଥି (Cartilage) ଦ୍ଵାରା ଗଠିତ ନରମ ଅଂଶ।

2. ନାସାପଥ (Nasal Cavity): ଏହା ଶ୍ଵାସପଥର ପ୍ରଥମ ଭାଗ। ଏହା ଦେଇ ବାୟୁ ଗଲାବେଳେ ଧୂଳିକଣା ଓ ଜୀବାଣୁ ଏହାର ଶ୍ଳେଷ୍ମିକ ଝିଲ୍ଲୀ (Mucous membrane) ରେ ଲାଗିଯାଆନ୍ତି ଓ ବାୟୁ ଛାଣି ହୋଇଯାଏ।

3. ଗ୍ରସନୀ (Pharynx): ଏହା ନାସାପଥ ପଛରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଖାଦ୍ୟନଳୀ ଓ ଶ୍ଵାସନଳୀର ଆରମ୍ଭ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପ୍ତ।

   • ନାକ ପାଖ ଅଂଶକୁ ନାସା-ଗ୍ରସନୀ (Nasopharynx) ଓ ପାଟି ପାଖ ଅଂଶକୁ ମୁଖ-ଗ୍ରସନୀ (Oropharynx) କୁହାଯାଏ।

   • ଗ୍ରସନୀର ପଛରେ ଏକଯୋଡ଼ା ଟନ୍‌ସିଲ୍ (Tonsil) ରହିଛି, ଯାହା ଏକ ଲସିକାଭ (Lymphoid) ଅଙ୍ଗ।

   • 🚪 ଦୁଇଟି ଦ୍ୱାର: ଶ୍ଵାସନଳୀର ଦ୍ଵାରକୁ ଗ୍ଲଟିସ୍ (Glottis) ଓ ଖାଦ୍ୟନଳୀ ଦ୍ଵାରକୁ ଗଲେଟ୍ (Gullet) କୁହାଯାଏ।

   • ଶ୍ଵାସନଳୀର ଦ୍ଵାରରେ ଅଧିଜିହ୍ୱା ବା ଏପିଗ୍ଲଟିସ୍ (Epiglottis) ନାମକ ଏକ ପରଦା ଥାଏ। ଖାଦ୍ୟ ଗିଳିବା ବେଳେ ଏହା ଶ୍ଵାସନଳୀକୁ ବନ୍ଦ ରଖେ ଯାହାଫଳରେ ଖାଦ୍ୟ ପବନ ନଳୀରେ ପଶିପାରେ ନାହିଁ।

🧠 Trick: “ଟ୍ରାଫିକ୍ ପୋଲିସ୍” - ଅଧିଜିହ୍ୱା (Epiglottis) ହେଉଛି ଗଳାର ଟ୍ରାଫିକ୍ ପୋଲିସ୍! ଏହା ଖାଦ୍ୟକୁ ଗଲେଟ୍ ଆଡ଼କୁ ଏବଂ ପବନକୁ ଗ୍ଲଟିସ୍ ଆଡ଼କୁ ପଠାଏ।

4. ଶ୍ଵାସନଳୀ ଓ ଶ୍ଵାସନଳିକା (Trachea & Bronchi):

   • ଶ୍ଵାସନଳୀର ଆରମ୍ଭରେ ସ୍ୱରପେଟିକା (Larynx) ଥାଏ ଯେଉଁଥିରେ ସ୍ୱରତନ୍ତ୍ରୀ ବା ଭୋକାଲ କର୍ଡ଼ (Vocal cord) ଥାଏ। ଏହାର କମ୍ପନରୁ ଧ୍ୱନି (ଶବ୍ଦ) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

   • ଶ୍ଵାସନଳୀ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ଦୁଇଟି ଶ୍ଵାସନଳିକା (Bronchi) ସୃଷ୍ଟି କରେ ଯାହା ଦୁଇ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଭିତରକୁ ଯାଏ।

   • ଏହା ପୁଣି ଅନେକ ସରୁ ଶାଖାରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶ୍ଵାସନଳିକା (Bronchiole) ତିଆରି କରେ।

   • ଶେଷରେ ଏଗୁଡ଼ିକ ଛୋଟ ଛୋଟ ବାୟୁ କୋଠରି ବା କୋଟରିକା (Alveoli) ରେ ଶେଷ ହୁଏ।

5. ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ (Lungs):

- ବକ୍ଷଗହ୍ଵର (Thoracic cavity) ମଧ୍ୟରେ ଦୁଇଟି (ଦକ୍ଷିଣ ଓ ବାମ) ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଥାଏ ଯାହା ସ୍ପଞ୍ଜ ପରି ନରମ। - ଏହା ଚାରିପଟେ ଏକ ଆବରଣ ଥାଏ ଯାହାକୁ **ପ୍ୟୁରାଲ୍ କେଭିଟି (Pleural cavity)** କୁହାଯାଏ। ଏଥିରେ ଥିବା ରସ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ କୁ ଘର୍ଷଣରୁ ରକ୍ଷା କରେ। - ⚠️ ଏହି ବାୟୁରୋଧୀ ଗହ୍ଵରର ଚାପ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଠାରୁ ପ୍ରାୟ **3-4 mm Hg କମ୍** ଥାଏ, ଯାହା ପ୍ରଶ୍ଵାସ ବେଳେ ବାୟୁ ଭର୍ତ୍ତି ହେବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। - 🩸 **ରକ୍ତ ସଞ୍ଚାଳନ:** **ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଧମନୀ** (Pulmonary artery) ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳଯୁକ୍ତ ଅଶୁଦ୍ଧ ରକ୍ତ ଆଣେ ଏବଂ **ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଶିରା** (Pulmonary vein) ଅମ୍ଳଜାନଯୁକ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ରକ୍ତ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡକୁ ଫେରାଇ ନିଏ। (ଏହା ଶରୀରର ଅନ୍ୟ ଧମନୀ/ଶିରା ଠାରୁ ଓଲଟା କାମ କରେ!)

⚙️ 3. ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା ବା ଶ୍ଵସନ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Mechanism of Respiration)

ମଣିଷର ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା ମୁଖ୍ୟତଃ ୩ଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ହୁଏ: (i) ସଂବାତନ, (ii) ଗ୍ୟାସ୍ ବିନିମୟ, (iii) ଗ୍ୟାସ ପରିବହନ।

(i) ସଂବାତନ (Ventilation)

ବାହାର ବାୟୁ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଭିତରକୁ ଯିବାକୁ ପ୍ରଶ୍ବାସ (Inspiration) ଓ ଭିତରୁ ବାହାରକୁ ଆସିବାକୁ ନିଃଶ୍ବାସ (Expiration) କୁହାଯାଏ। ଜଣେ ସୁସ୍ଥ ଲୋକ ମିନିଟ୍‌କୁ 15 ରୁ 20 ଥର ପ୍ରଶ୍ଵାସ-ନିଃଶ୍ବାସ ନିଏ।

• ବକ୍ଷଗହ୍ଵରର ଗଠନ: ଆଗପଟେ ଷ୍ଟର୍‌ନମ୍ (ବକ୍ଷାସ୍ଥି), ପଛପଟେ ମେରୁଦଣ୍ଡ, କଡ଼ରେ ପଞ୍ଜରା ହାଡ଼ (Ribs) ଓ ତଳେ ମଧ୍ଯଚ୍ଛଦା (Diaphragm) ଥାଏ।

1. ପ୍ରଶ୍ଵାସ (Inspiration - ବାୟୁ ଗ୍ରହଣ): * ଏହା ଏକ ସକ୍ରିୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Active process)।

   • ଅନ୍ତଃପଞ୍ଜରା ମାଂସପେଶୀ ସଂକୁଚିତ ହୁଏ ଏବଂ ଉଦରୀୟ ମାଂସପେଶୀ ଶିଥିଳ ହୁଏ।

   • ଫଳରେ ଗମ୍ବୁଜ ଆକାରର (Dome-shaped) ମଧ୍ଯଚ୍ଛଦା ତଳକୁ ଖସି ସଳଖ ବା ସମତଳ (Flat) ହୋଇଯାଏ।

   • ବକ୍ଷଗହ୍ଵରର ଆୟତନ 20% ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ତେଣୁ ଚାପ କମିଯାଏ ଓ ବାହାରୁ ବାୟୁ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌କୁ ଧସି ଆସେ।

2. ନିଃଶ୍ବାସ (Expiration - ବାୟୁ ତ୍ୟାଗ): * ଏହା ଏକ ଶିଥିଳନ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Passive process)।

   • ସମସ୍ତ ପେଶୀ ପୂର୍ବ ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରିଆସନ୍ତି। ମଧ୍ଯଚ୍ଛଦା ପୁଣି ଗମ୍ବୁଜାକାର ହୋଇଯାଏ।

   • ବକ୍ଷଗହ୍ଵରର ଆୟତନ କମିଯାଏ, ଚାପ ବଢ଼ିଯାଏ ଏବଂ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ରୁ ବାୟୁ ବାହାରକୁ ବାହାରିଯାଏ।

🧠 Trick: IN-spiration ମାନେ ପବନ ଭିତରକୁ (IN) ଆସିବ, ତେଣୁ ଜାଗା (ଆୟତନ) ବଢ଼ିବା ଦରକାର। EX-piration ମାନେ ପବନ ବାହାରକୁ (EXit) ଯିବ, ତେଣୁ ଜାଗା କମି ତାକୁ ବାହାରକୁ ଠେଲିବ!

(ii) ଗ୍ୟାସ୍ ବିନିମୟ (Gaseous Exchange)

• ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ର କୋଟରିକା (Alveoli) ରେ ଅମ୍ଳଜାନ ($O_2$) ର ସାନ୍ଦ୍ରତା ଅଧିକ ଥାଏ।

• କୋଟରିକାକୁ ଘେରି ରହିଥିବା ରକ୍ତଜାଲକ (Capillaries) ରେ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ($CO_2$) ର ସାନ୍ଦ୍ରତା ଅଧିକ ଥାଏ।

• ତେଣୁ ବିସରଣ (Diffusion) ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା $O_2$ କୋଟରିକାରୁ ରକ୍ତକୁ ଯାଏ ଏବଂ $CO_2$ ରକ୍ତରୁ କୋଟରିକାକୁ ଆସେ।

(iii) ଗ୍ୟାସ ପରିବହନ (Gas Transportation)

• ରକ୍ତର ଲୋହିତ କଣିକା (RBC) ରେ ଥିବା ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗର ପଦାର୍ଥ ହିମୋଗ୍ଲୋବିନ୍ (Hemoglobin) ଅମ୍ଳଜାନ ସହ ମିଶି ଅକ୍ସିହିମୋଗ୍ଲୋବିନ୍ (Oxyhemoglobin) ରେ ପରିଣତ ହୁଏ।

• ଏହା ରକ୍ତ ବାଟଦେଇ ଶରୀରର ସବୁ କୋଷ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚେ। ସେଠାରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇ କୋଷକୁ ଅମ୍ଳଜାନ ଦିଏ।

• କୋଷରେ ଶ୍ଵସନ ପରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ପୁଣି ରକ୍ତ ବାଟଦେଇ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌କୁ ଫେରିଆସେ ଓ ନିଃଶ୍ଵାସରେ ବାହାରକୁ ଯାଏ।

🧪 4. ପରୀକ୍ଷାମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟ (Important Experiments)

ତୁମପାଇଁ କାମ - 1: ନିଃଶ୍ବାସରେ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ($CO_2$) ର ପରୀକ୍ଷା

• ଗୋଟିଏ କାଚ ନଳୀରେ ସଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଚୂନପାଣି (Lime water) ନେଇ ଏକ ଷ୍ଟ୍ର (Straw) ସାହାଯ୍ୟରେ ସେଥିରେ ଫୁଙ୍କ।

• ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ: କିଛି ସମୟ ପରେ ଦେଖିବ ଚୂନପାଣିଟି ଦୁଧିଆ (Milky) ରଙ୍ଗ ଧାରଣ କରିବ।

• ସିଦ୍ଧାନ୍ତ: ଆମ ନିଃଶ୍ବାସରେ ବାହାରୁଥିବା ବାୟୁରେ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଗ୍ୟାସ୍ ଅଛି, ଯାହା ଚୂନପାଣିକୁ ଦୁଧିଆ କରିଦିଏ। (କିନ୍ତୁ ପିଚକାରୀ ଦ୍ୱାରା ସାଧାରଣ ବାୟୁ ପୂରାଇଲେ ତାହା ଦୁଧିଆ ହେବାକୁ ବହୁତ ସମୟ ଲାଗେ କାରଣ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ $CO_2$ ମାତ୍ରା ଖୁବ୍ କମ୍)।

ତୁମପାଇଁ କାମ - 2: ସୁରାସାର କିଣ୍ବନ (Alcoholic Fermentation)

• ଫଳରସ ବା ଚିନି ପାଣିରେ ଇଷ୍ଟ୍ (Yeast) ଗୁଣ୍ଡ ମିଶାଇ ଏକ ବାୟୁରୁଦ୍ଧ ବୋତଲରେ ରଖ। ତା’ ସହ ଏକ ନିର୍ଗମ ନଳୀ ଲଗାଇ ତାକୁ ଚୂନପାଣିରେ ବୁଡ଼ାଅ।

• ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ: ଚୂନପାଣି ଦୁଧିଆ ହୋଇଯିବ!

• ସିଦ୍ଧାନ୍ତ: ଇଷ୍ଟ ଅମ୍ଳଜାନ ବିନା (ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ଵସନ) ଶର୍କରାକୁ ହଜମ କରି ଇଥାନଲ୍ ଓ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ($CO_2$) ଗ୍ୟାସ୍ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହା ଚୂନପାଣିକୁ ଦୁଧିଆ କରେ।
  

  

ତୁମପାଇଁ କାମ - 3 ଓ 4: ଗଜାମଞ୍ଜିରେ ଶ୍ଵସନ (Respiration in Germinating Seeds)

• ଗୋଟିଏ ବୋତଲରେ କିଛି ଗଜାମଞ୍ଜି ରଖି ତାକୁ ଠିପି ଦେଇ ରାତିସାରା ରଖ।

• ପରଦିନ ଠିପି ଖୋଲି ତା’ ଭିତରକୁ ଏକ ଜଳନ୍ତା କାଠି ପୂରାଇଲେ ତାହା ଲିଭିଯିବ।

• ଯଦି ସେହି ବୋତଲର ଗ୍ୟାସ୍‌କୁ ଏକ ନଳୀ ସାହାଯ୍ୟରେ ଚୂନପାଣିକୁ ଛାଡ଼ିବ, ଚୂନପାଣି ଦୁଧିଆ ହୋଇଯିବ।

• ସିଦ୍ଧାନ୍ତ: ଗଜାମଞ୍ଜି ଶ୍ଵସନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଅମ୍ଳଜାନ ଖର୍ଚ୍ଚ କରେ (ତେଣୁ ନିଆଁ ଲିଭିଯାଏ) ଏବଂ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଛାଡ଼େ (ତେଣୁ ଚୂନପାଣି ଦୁଧିଆ ହୁଏ)।