📌 ଉପକ୍ରମ (Introduction)

ଜୀବନ ଧାରଣ ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବକୁ ଖାଦ୍ୟ ସହିତ ଅମ୍ଳଜାନ ($O_2$) ନିହାତି ଆବଶ୍ୟକ। ବହୁକୋଷୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଜ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗ ସାହାଯ୍ୟରେ ଖାଦ୍ୟ, ଜଳ ଓ ଅମ୍ଳଜାନ ଆହରଣ କରନ୍ତି। ସେହିପରି ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ମଧ୍ୟ ପରିବେଶରୁ ଜଳ, ବିଭିନ୍ନ ପୋଷକ, ଅମ୍ଳଜାନ ଓ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।

ଏହି ସଂଗୃହୀତ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ପରିବହନ ଓ ସଞ୍ଚାଳନ ସଂସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ଶରୀରର ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ପହଞ୍ଚିଥାଏ, ଯାହା ଫଳରେ ପ୍ରତିଟି କୋଷ ନିଜର ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରି ଜୀବନ-ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମ୍ପାଦନ କରେ।

🌿 3.1 ଉଦ୍ଭିଦରେ ପରିବହନ (Transport in Plants)

ସବୁଜ ଉଦ୍ଭିଦ ନିଜର ପତ୍ରରେ ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ କରେ। ସୌର ରଶ୍ମିର ଆଲୋକଶକ୍ତିକୁ ରାସାୟନିକ ଶକ୍ତିରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି ଶ୍ୱେତସାର (ଖାଦ୍ୟ) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ। ଏଥିପାଇଁ ସେ ପରିବେଶରୁ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ($CO_2$) ଏବଂ ମାଟିରୁ ଚେର ସାହାଯ୍ୟରେ ଜଳ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଖଣିଜ ପୋଷକ (ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପୋଷକ) ଶୋଷଣ କରେ।

3.1.1 ଉଦ୍ଭିଦରେ ଜଳ ପରିବହନ (Transport of Water in Plants)

ଉଦ୍ଭିଦ ମାଟିରୁ ଜଳ ଓ ଧାତବ ଲବଣକୁ ନିଜର ଚେର ସାହାଯ୍ୟରେ ଶୋଷଣ କରେ। ଏହା କାଣ୍ଡ, ପତ୍ର, ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଆଦି ଅଙ୍ଗକୁ ପ୍ରେରଣ ହୁଏ।

• ମୂଳଲୋମ (Root hair): ଚେରର ଶେଷଭାଗରେ ଥିବା ଏକକୋଷୀ ମୂଳଲୋମ ଦ୍ୱାରା ଜଳ ଶୋଷଣ ହୁଏ।

• ଶୋଷଣର ପ୍ରକାର: ମୂଳଲୋମର କୋଷଜୀବକ (Cytoplasm) ଏବଂ ମୃତ୍ତିକାସ୍ଥ ଦ୍ରବଣର ସାନ୍ଦ୍ରତା (Concentration) ମଧ୍ୟରେ ତାରତମ୍ୟ ଥାଏ। ଏହି ତାରତମ୍ୟକୁ ସମାନ କରିବା ପାଇଁ ଜଳ ମୂଳଲୋମ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହା ଦୁଇଟି ପଦ୍ଧତିରେ ହୁଏ:

💡 ସଂଜ୍ଞା - ପାରସୃତି (Osmosis): ଯେତେବେଳେ ମୂଳଲୋମର କୋଷଜୀବକର ସାନ୍ଦ୍ରତା ଅଧିକ ଥାଏ ଏବଂ ମାଟିର ଦ୍ରବଣର ସାନ୍ଦ୍ରତା କମ୍ ଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଜଳ ଆପେ ଆପେ ମୂଳଲୋମକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହା ଏକ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା।

💡 ସଂଜ୍ଞା - ସକ୍ରିୟ ଶୋଷଣ (Active Absorption): ବେଳେବେଳେ ମାଟି ଦ୍ରବଣର ସାନ୍ଦ୍ରତା ଅଧିକ ଥାଏ (ମୂଳଲୋମ ଠାରୁ)। ଏଭଳି ବିପରୀତ ସ୍ଥିତିରେ ପାଣି ଶୋଷିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ଭିଦକୁ ନିଜର ବିପଚନ ଶକ୍ତି (Metabolic energy) ଖର୍ଚ୍ଚ କରିବାକୁ ପଡ଼େ। ମୂଳ ଏଥିରେ ସକ୍ରିୟ ଭାବେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରୁଥିବାରୁ ଏହାକୁ ସକ୍ରିୟ ଶୋଷଣ କୁହାଯାଏ।

• ଜାଇଲେମ୍ (Xylem) ର ଭୂମିକା: ଜଳ ମୂଳଲୋମରେ ପଶିବା ପରେ ବିସରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ମୂଳର ଜାଇଲେମ୍ କୁ ଯାଏ। ଜାଇଲେମ୍ ଟିସୁର ବାହିକା (Vessel) ଏବଂ ଟ୍ରାକିଡ୍ (Tracheid) ମୂଳରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଗଛର ଅଗ୍ରଭାଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ନଳୀ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାନ୍ତି।

• ଛୋଟ ଗଛ ପାଇଁ ଶୋଷଣ ଯଥେଷ୍ଟ। କିନ୍ତୁ ବଡ଼ ବଡ଼ ବୃକ୍ଷରେ କେବଳ ଚେରର ଚାପ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ। ସେଥିପାଇଁ ବଡ଼ ଗଛଗୁଡ଼ିକ ଉସ୍ୱେଦନ ଆକର୍ଷଣ (Transpiration pull) ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି।

3.1.1.1 ଉସ୍ୱେଦନ ମାଧ୍ୟମରେ ପରିବହନ (Transpiration Mediated Transport)

ଯଦି ଗଛକୁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଜଳ ମିଳେ, ତେବେ ତାର ପତ୍ରରେ ଥିବା ସ୍ତୋମ୍ (Stomata) ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଅତିରିକ୍ତ ଜଳ ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ ଆକାରରେ ବାହାରିଯାଏ। ଏହାକୁ ଉସ୍ୱେଦନ କୁହାଯାଏ।

• ସଂଶୋଷଣ ଚାପ (Suction pressure): ପତ୍ରରୁ ଜଳ ବାହାରିଗଲେ ସେଠାରେ ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହାକୁ ପୂରଣ କରିବାକୁ ବାହିକାରୁ ଜଳ ସ୍ତୋମ୍ ଆଡ଼କୁ ଟାଣି ହୁଏ। ଏହାଦ୍ୱାରା ଏକ “ସଂଶୋଷଣ ଚାପ” ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଯାହା ମୂଳରୁ ପାଣିକୁ ଉପରକୁ ଟାଣିଆଣେ। ଏହା ଏକ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଶୋଷଣ (Passive absorption) ଅଟେ।

• ଲାଭ: ଏହା ଜଳ ପରିବହନ କରେ, ଖଣିଜ ଲବଣ ଆଣେ ଏବଂ ଉଦ୍ଭିଦର ତାପମାତ୍ରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।

• ଅନ୍ୟ ମାଧ୍ୟମ: ସ୍ତୋମ୍ ବ୍ୟତୀତ ପତ୍ର ଉପରେ ଥିବା ଅଠାଳିଆ ତ୍ୱଚାବରଣ (Cuticle) ଏବଂ କାଣ୍ଡ ଓ ବଳ୍କଳରେ ଥିବା ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମ ଖୋଲା ଅଂଶ ବାତରନ୍ଧ୍ର (Lenticel) ମାଧ୍ୟମରେ ମଧ୍ୟ ଅଳ୍ପ ପରିମାଣରେ ଉସ୍ୱେଦନ ହୋଇଥାଏ।

3.1.2 ପୋଷକର ପରିବହନ (Transport of Nutrients)

ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ଦ୍ୱାରା ପତ୍ରରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଶ୍ୱେତସାର (ଖାଦ୍ୟ) ଏବଂ ଆମିନୋଅମ୍ଳ ପରି ପଦାର୍ଥ ଗଛର ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗକୁ ଯାଇଥାଏ।

💡 ସଂଜ୍ଞା - ପୋଷକର ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ (Translocation of nutrients): ଉଦ୍ଭିଦର ସଂଶ୍ଳେଷିତ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ଅଙ୍ଗକୁ ପରିବାହିତ ହେବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ପୋଷକର ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ କୁହାଯାଏ।

• ଏହା ଫ୍ଲୋଏମ୍ (Phloem) ଟିସୁ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥାଏ।

• ଖାଦ୍ୟ ତିଆରି ସ୍ଥାନକୁ ଉତ୍ସ (Source) (ଯେପରିକି ପତ୍ର) ଏବଂ ବ୍ୟବହାର ବା ସଞ୍ଚୟ ହେଉଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଜମାଭୁକ୍ତ ଅଂଶ (Sink) (ଯେପରିକି ଫଳ, ମୂଳ, ମଞ୍ଜି, ଅଗ୍ରଭାଗ) କୁହାଯାଏ।

• ଜଳ କେବଳ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖୀ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବା ବେଳେ, ପୋଷକର ପରିବହନ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖୀ, ନିମ୍ନମୁଖୀ ଓ ପାର୍ଶ୍ୱମୁଖୀ (ସବୁ ଆଡ଼କୁ) ହୋଇଥାଏ।

🧠 TRICK: * Xylem = X-tra Water (କେବଳ ଉପରକୁ).

• Phloem = Provision/Food (ସବୁଆଡ଼କୁ).
  

  

🌳 3.1.3 ପରିବହନର ପ୍ରକାରଭେଦ ଓ ବିବିଧ ତତ୍ତ୍ୱ (Theories of Water Transport)

ଉଦ୍ଭିଦରେ 3 ପ୍ରକାର ପରିବହନ ହୁଏ: ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ (Upward), ନିମ୍ନ (Downward) ଏବଂ ପାର୍ଶ୍ୱ (Lateral)। ଶାଳ, ନଡ଼ିଆ, ତାଳ ଭଳି ଅତି ଉଚ୍ଚ ବୃକ୍ଷରେ ଜଳ କିପରି ଏତେ ଉପରକୁ ଯାଏ? ଏଥିପାଇଁ 3ଟି ତତ୍ତ୍ୱ (Theories) ଦିଆଯାଇଛି:

3.1.3.1 କୈଶିକ ଆକର୍ଷଣ (Capillary Attraction)

ଏକ ସରୁ ନଳୀ (Capillary tube) କୁ ପାଣିରେ ବୁଡ଼ାଇଲେ ଜଳର ଉଚ୍ଚ ପୃଷ୍ଠତାନ (Surface tension) ଏବଂ କୈଶିକ ଆକର୍ଷଣ ଯୋଗୁଁ ଜଳ ଆପେ ଆପେ ଉପରକୁ ଉଠେ।

• ନଳୀର ବ୍ୟାସ (Diameter) ଯେତେ ଛୋଟ, ଜଳ ସେତେ ଅଧିକ ଉଚ୍ଚକୁ ଉଠେ।

• ତଥ୍ୟ: 1 mm ର 100 ଭାଗରୁ 1 ଭାଗ ବ୍ୟାସ ଥିବା ଜାଇଲେମ୍‌ରେ ଜଳ $3 \text{ ମିଟର}$ ଉଠେ। $0.001 \text{ mm}$ ରୁ କମ୍ ବ୍ୟାସ ଥିବା ଜାଇଲେମ୍‌ରେ ଏହା ସର୍ବାଧିକ $10 \text{ ମିଟର}$ ଉଠିପାରେ।

• ସିଦ୍ଧାନ୍ତ: ଛୋଟ ଗଛ ପାଇଁ ଏହା ସମ୍ଭବ, କିନ୍ତୁ ଅତି ଉଚ୍ଚ ବୃକ୍ଷ ପାଇଁ ଏହା ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ।

3.1.3.2 ମୂଳଜ ଚାପ (Root Pressure)

ଗଛ କାଣ୍ଡକୁ କାଟିଦେଲେ ସେଠାରୁ ଜଳୀୟ ପଦାର୍ଥ ବାହାରେ, ଯାହା ମୂଳରୁ ଆସୁଥିବା ଚାପ (ମୂଳଜ ଚାପ) ଯୋଗୁଁ ହୁଏ। ଏହାକୁ ମାନୋମିଟର (Manometer) ଯନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମପାଯାଏ।

• ତ୍ରୁଟି: ଉଚ୍ଚ ଗଛରେ ଏହି ଚାପ ଅଧିକ ହେବା କଥା, କିନ୍ତୁ ତାହା ହୁଏନାହିଁ। ଆଉ ଗୋଟିଏ କଥା, ଯେତେବେଳେ ଉସ୍ୱେଦନ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ହୁଏ (ଖରାଦିନେ), ସେତେବେଳେ ମୂଳଜ ଚାପ ସର୍ବନିମ୍ନ ଥାଏ। ତେଣୁ ଜଳ ପରିବହନରେ ଏହାର ବିଶେଷ ଭୂମିକା ନାହିଁ।
  

  

3.1.3.3 ସଂସକ୍ତି ତତ୍ତ୍ୱ (Cohesion Theory)

ଏହା ସବୁଠାରୁ ଗ୍ରହଣୀୟ ତତ୍ତ୍ୱ। ଉସ୍ୱେଦନ ଯୋଗୁଁ ପତ୍ରରୁ ବହୁତ ଜଳ କ୍ଷୟ ହୁଏ। ଫଳରେ ପତ୍ରଫଳକରେ ଜଳର ବିସରଣ ଚାପ (Diffusion pressure) କମିଯାଏ। ତେଣୁ ପତ୍ରର ଶିରାପ୍ରଶିରାରୁ ଜଳ ପତ୍ରଫଳକକୁ ଗତି କରେ। ଏହିପରି ଜଳ କାଣ୍ଡରୁ, ଏବଂ ଶେଷରେ ମୂଳରୁ ଟାଣି ହୋଇ ଏକ ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନ ଧାରା ସୃଷ୍ଟି କରେ।

ଏହି ଧାରାକୁ ଉସ୍ୱେଦନ ସ୍ରୋତ (Transpiration stream) କୁହାଯାଏ। ଏହା ଦୁଇଟି କାରଣରୁ ଛିଣ୍ଡେ ନାହିଁ:

1. ସଂସକ୍ତି ବଳ (Cohesive Force): ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ନଳୀରେ ଗୋଟିଏ ଜଳ ଅଣୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଏକ ଜଳ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପ୍ରବଳ ଆକର୍ଷଣ।

2. ସଂଲଗ୍ନ ବଳ (Adhesive Force): ଜଳ ଅଣୁ ଏବଂ ଜାଇଲେମ୍ ଭିତ୍ତି (କାନ୍ଥ) ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଆକର୍ଷଣ। ଏହା ଜଳକୁ ଖସିବାକୁ ଦିଏନାହିଁ।

💡 ଶେଷ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ: କୌଣସି ଗୋଟିଏ ତତ୍ତ୍ୱ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଠିକ୍ ନୁହେଁ। କୈଶିକ ଆକର୍ଷଣ, ମୂଳଜ ଚାପ, ଏବଂ ସଂସକ୍ତି ଓ ସଂଲଗ୍ନ ବଳର ମିଳିତ ପ୍ରଭାବରେ ହିଁ ଉଦ୍ଭିଦରେ ପରିବହନ ସମ୍ଭବ ହୁଏ।

🧪 ପରୀକ୍ଷଣ: ଉଦ୍ଭିଦରେ ଜଳ ପରିବହନ (Experiment)

• ଉପକରଣ: କୋନିକାଲ୍ ଫ୍ଲାସ୍କ, ନାଲି କାଳି ବା ସାଫ୍ରାନିନ୍ ରଙ୍ଗ (Safranin red), ଜଳ, ଏବଂ ଗୋଟିଏ ହରଗୌରା ଗଛ (Balsam plant)।

• ପ୍ରଣାଳୀ: ଫ୍ଲାସ୍କରେ ଅଧା ପାଣି ନେଇ ସେଥିରେ ନାଲି ରଙ୍ଗ ମିଶାଅ। ହରଗୌରା ଗଛକୁ ଚେର ସହ ଆଣି ମାଟି ଧୋଇଦିଅ ଏବଂ ଫ୍ଲାସ୍କର ନାଲି ପାଣିରେ ବୁଡ଼ାଇ ସିଧା କରି ରଖ।

• ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ: 1 ଘଣ୍ଟା ପରେ ଦେଖିବ ଗଛର କାଣ୍ଡ ଓ ପତ୍ରର ଶିରା ପ୍ରଶିରା ନାଲି ରଙ୍ଗର ହୋଇଯାଇଥିବ।

• ସିଦ୍ଧାନ୍ତ: ଚେର ଦ୍ୱାରା ନାଲି ପାଣି ଶୋଷିତ ହୋଇ ଗଛର କାଣ୍ଡ ଓ ପତ୍ରକୁ ପରିବାହିତ ହୋଇଛି।

🚶‍♂️ 3. ମଣିଷ ଶରୀରରେ ପରିବହନ ସଂସ୍ଥା (Transport System in Humans)

ମଣିଷ ଶରୀରରେ ପରିପାକ ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ (କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ତ୍ରରୁ), ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଅମ୍ଳଜାନ (ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ରୁ), ଏବଂ ଗ୍ରନ୍ଥିରୁ ହରମୋନ୍ ସଂଗୃହୀତ ହୋଇଥାଏ। ଏସବୁକୁ ଏବଂ ୟୁରିଆ ଭଳି ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁକୁ ଶରୀରର ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ ରକ୍ତ (Blood) ପ୍ରମୁଖ ମାଧ୍ୟମ ଅଟେ।

3.1 ରକ୍ତ ସଞ୍ଚାଳନ (Blood Circulation)

ଶରୀରରେ ରକ୍ତ ପ୍ରବାହିତ ହେବା ପାଇଁ ଥିବା ନଳୀଗୁଡ଼ିକୁ ରକ୍ତବାହିନୀ (Blood vessels) କୁହାଯାଏ।

• 📏 ଏହା ଶରୀରରେ ଏକମୁହାଁ ରାସ୍ତା ପରି କାମ କରେ। ମଣିଷ ଶରୀରରେ ପ୍ରାୟ $96,000 \text{ ରୁ } 1,60,000 \text{ କି.ମି.}$ ଲମ୍ବର ରକ୍ତବାହିନୀ ବିଛେଇ ହୋଇ ରହିଛି!

• 👨‍🔬 ଆବିଷ୍କାରକ: ଉଇଲିୟମ୍ ହାର୍ଭେ (William Harvey, 1578-1657) ପ୍ରଥମେ ମଣିଷ ଶରୀରରେ ରକ୍ତ କିପରି ସଞ୍ଚାଳିତ ହୁଏ, ତାହା ଆବିଷ୍କାର କରିଥିଲେ। ରକ୍ତ ନଳୀ ଭିତରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଆବଦ୍ଧ ସଞ୍ଚାଳନ (Closed circulation) କୁହାଯାଏ।

ରକ୍ତବାହିନୀ ପ୍ରଧାନତଃ 3 ପ୍ରକାରର:

1. ଧମନୀ (Artery): ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡରୁ ଅମ୍ଳଜାନଯୁକ୍ତ ରକ୍ତକୁ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗକୁ ନେଇଯାଏ। ଏଥିରେ ରକ୍ତଚାପ ଅଧିକ ଥାଏ।

2. ଶିରା (Vein): ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗରୁ ଅଶୁଦ୍ଧ ବା ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳଯୁକ୍ତ ରକ୍ତକୁ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡକୁ ଫେରାଇ ଆଣେ। ଶିରାରେ ଏକ ବିଶେଷ କପାଟିକା (Valve) ଥାଏ ଯାହା ରକ୍ତକୁ ପଛକୁ ଫେରିବାକୁ ଦିଏନାହିଁ।

3. ରକ୍ତକୈଶିକ (Capillary): ଏଗୁଡ଼ିକ ଅତି ସରୁ ରକ୍ତନଳୀ। ଏଠାରେ ପ୍ରକୃତରେ ରକ୍ତ ଓ କୋଷ ମଧ୍ୟରେ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଗ୍ୟାସ୍‌ର ବିନିମୟ ହୋଇଥାଏ। ରକ୍ତକୈଶିକ ମିଶି ଛୋଟ ଶିରା (Venules) ତିଆରି କରନ୍ତି।

❤️ 4. ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ (The Human Heart)

ମଣିଷର ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ ଗୋଟିଏ ପମ୍ପ (Pump) ପରି ଅବିରାମ ଭାବେ ସ୍ପନ୍ଦିତ ହୋଇ ରକ୍ତକୁ ସଞ୍ଚାଳିତ କରିଥାଏ।

• ଅବସ୍ଥିତି (Location): ବକ୍ଷଗହ୍ଵରର ମଧ୍ୟସ୍ଥଳରେ, ଦୁଇ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ମଝିରେ ଓ ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦାର ଉପରେ ସାମାନ୍ୟ ବାମକୁ ଢଳି ଅବସ୍ଥିତ।

• ଆକାର ଓ ଓଜନ: ଜଣେ ବୟଃପ୍ରାପ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିର ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡର ଲମ୍ବ ପ୍ରାୟ $12 \text{ ସେ.ମି.}$, ଓସାର $9 \text{ ସେ.ମି.}$ ଓ ଓଜନ ପ୍ରାୟ $250 \text{ ରୁ } 300 \text{ ଗ୍ରାମ୍}$। ରଙ୍ଗ ମାଟିଆ ଲାଲ୍।
  

  

ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ଏବଂ ସଂଯୁକ୍ତ ରକ୍ତବାହିନୀ (Chambers & Blood Vessels):

ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡର 4 ଟି ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ରହିଛି। ଉପର ଦୁଇଟିକୁ ଅଳିନ୍ଦ (Atrium) ଓ ତଳ ଦୁଇଟିକୁ ନିଳୟ (Ventricle) କୁହାଯାଏ।

1. ଦକ୍ଷିଣ ଅଳିନ୍ଦ (Right Atrium): ଏହା ସହ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ମହାଶିରା (Superior vena cava) ଏବଂ ନିମ୍ନ ମହାଶିରା (Inferior vena cava) ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଶରୀରରୁ ଅଶୁଦ୍ଧ ରକ୍ତ ଆଣନ୍ତି।

2. ଦକ୍ଷିଣ ନିଳୟ (Right Ventricle): ଏହା ସହ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଧମନୀ (Pulmonary artery) ସଂଯୁକ୍ତ ଯାହା ଅଶୁଦ୍ଧ ରକ୍ତକୁ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌କୁ ନେଇଯାଏ।

3. ବାମ ଅଳିନ୍ଦ (Left Atrium): ଏହା ସହ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଶିରା (Pulmonary vein) ସଂଯୁକ୍ତ ଯାହା ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ରୁ ଶୁଦ୍ଧ ରକ୍ତ ଆଣେ।

4. ବାମ ନିଳୟ (Left Ventricle): ଏହା ସହ ମହାଧମନୀ (Aorta) ସଂଯୁକ୍ତ ଯାହା ଶୁଦ୍ଧ ରକ୍ତକୁ ସାରା ଶରୀରକୁ ପମ୍ପ କରେ।

   (ନୋଟ୍: ବାମ ନିଳୟକୁ ଅଧିକ ଦୂରକୁ ଏବଂ ଅଧିକ ଚାପରେ ରକ୍ତ ପଠାଇବାକୁ ପଡ଼ୁଥିବାରୁ, ଏହାର କାନ୍ଥ ବା ପ୍ରାଚୀର ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ମୋଟା ହୋଇଥାଏ।)
   

   

କପାଟିକା ବା ଭଲ୍‌ଭ (Valves):

ରକ୍ତ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଦିଗରେ ପ୍ରବାହିତ ହେବା ପାଇଁ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡରେ କପାଟିକା ରହିଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ କପାଟିକାର ପରଦାକୁ ‘ପାଖୁଡ଼ା’ (Cusp) କୁହାଯାଏ।

• ତିନି ପାଖୁଡ଼ାବିଶିଷ୍ଟ କପାଟିକା (Tricuspid valve): ଦକ୍ଷିଣ ଅଳିନ୍ଦ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ନିଳୟ ମଝିରେ।

• ଦୁଇ ପାଖୁଡ଼ାବିଶିଷ୍ଟ କପାଟିକା (Bicuspid valve): ବାମ ଅଳିନ୍ଦ ଓ ବାମ ନିଳୟ ମଝିରେ।

• ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ରାକୃତି କପାଟିକା (Semilunar valve): ନିଳୟ ଏବଂ ବାହାରିଥିବା ରକ୍ତବାହିନୀ (ମହାଧମନୀ ଓ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଧମନୀ) ମଝିରେ।

🧠 TRICK TO REMEMBER VALVES: * R-A-T (Right Atrium -> Tricuspid)

• L-A-B (Left Atrium -> Bicuspid)

ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡର ସ୍ପନ୍ଦନ (Heartbeat)

🔄 5. ରକ୍ତ ସଞ୍ଚାଳନର ପ୍ରକାରଭେଦ (Types of Blood Circulation)

5.1 ଦ୍ବୈତ ସଞ୍ଚାଳନ (Double Circulation - ମଣିଷ ଓ ପକ୍ଷୀ)

ମଣିଷର ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ 4 ପ୍ରକୋଷ୍ଠବିଶିଷ୍ଟ ହୋଇଥିବାରୁ ଏଠାରେ ଅମ୍ଳଜାନଯୁକ୍ତ ରକ୍ତ ଏବଂ ଅମ୍ଳଜାନବିହୀନ ରକ୍ତର କେବେ ମିଶ୍ରଣ ହୁଏନାହିଁ (ବାମ ପଟେ ଶୁଦ୍ଧ, ଡାହାଣ ପଟେ ଅଶୁଦ୍ଧ)।

• ଶରୀରର କୌଣସି ଅଙ୍ଗକୁ ଥରେ ରକ୍ତ ପହଞ୍ଚିବା ବେଳକୁ, ତାହା ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଦୁଇଥର ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଥାଏ। ତେଣୁ ଏହାକୁ ଦ୍ବୈତ ସଞ୍ଚାଳନ କୁହାଯାଏ।

5.2 ଏକକ ସଞ୍ଚାଳନ (Single Circulation - ମାଛ)

ମାଛର ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ କେବଳ 2 ପ୍ରକୋଷ୍ଠବିଶିଷ୍ଟ (1 ଅଳିନ୍ଦ, 1 ନିଳୟ)। ରକ୍ତ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡରୁ ବାହାରି ଗାଲି (Gills) କୁ ଯାଏ, ସେଠାରୁ ଅମ୍ଳଜାନ ଗ୍ରହଣ କରି ସିଧା ଶରୀରକୁ ଯାଏ। ରକ୍ତ କେବଳ ଥରେ ମାତ୍ର ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ ମଧ୍ୟଦେଇ ଯାଉଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଏକକ ସଞ୍ଚାଳନ କୁହାଯାଏ।

5.3 ଉଭୟଚରମାନଙ୍କରେ ସଞ୍ଚାଳନ (Circulation in Frogs)

ବେଙ୍ଗ ଆଦି ଉଭୟଚରମାନଙ୍କ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ 3 ପ୍ରକୋଷ୍ଠବିଶିଷ୍ଟ (2 ଅଳିନ୍ଦ, 1 ନିଳୟ)। ଦକ୍ଷିଣ ଅଳିନ୍ଦକୁ ଅଶୁଦ୍ଧ ରକ୍ତ ଆସେ ଓ ବାମ ଅଳିନ୍ଦକୁ ଶୁଦ୍ଧ ରକ୍ତ ଆସେ। କିନ୍ତୁ ନିଳୟ ଗୋଟିଏ ଥିବାରୁ ସେଠାରେ ଉଭୟ ରକ୍ତ ମିଶ୍ରିତ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ମିଶ୍ରିତ ରକ୍ତ ଶରୀରକୁ ଯାଏ। ଏମାନଙ୍କ ଚୟାପଚୟ ଅତି ଧୀର ହୋଇଥିବାରୁ ଏମାନଙ୍କର ଅମ୍ଳଜାନ ଚାହିଦା କମ୍, ତେଣୁ ଏହା ସମ୍ଭବ ହୁଏ।

🗜️ 6. ରକ୍ତଚାପ (Blood Pressure)

💡 ସଂଜ୍ଞା (Definition) - ରକ୍ତଚାପ (Blood Pressure): ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡର ସଂକୋଚନ ଏବଂ ଶିଥିଳନ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ତ ଧମନୀ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବାହିତ ହେବା ବେଳେ ଧମନୀ କାନ୍ଥରେ ଯେଉଁ ଚାପ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ତାହାକୁ ରକ୍ତଚାପ କୁହାଯାଏ।

• ଏହାକୁ ମାପିବା ପାଇଁ ସ୍ଫିଗ୍ମୋମାନୋମିଟର (Sphygmomanometer) ଯନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

• ସିଷ୍ଟୋଲିକ୍ ଚାପ (Systolic pressure): ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡର ସଂକୋଚନ ବେଳେ ଧମନୀରେ ସର୍ବାଧିକ ଚାପ ($120 \text{ mm Hg}$)।

• ଡାୟାଷ୍ଟୋଲିକ୍ ଚାପ (Diastolic pressure): ଶିଥିଳନ ବେଳେ ବଳକା ରକ୍ତର ଚାପ ($80 \text{ mm Hg}$)।

• ଜଣେ ସୁସ୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତିର ବିଶ୍ରାମ ବେଳର ରକ୍ତଚାପ ହେଉଛି $120/80 \text{ mm Hg}$।

• ଯଦି କୌଣସି କାରଣରୁ ଧମନୀ ସଂକୁଚିତ ହୁଏ, ତେବେ ଚାପ ବଢ଼ିଯାଏ ଯାହାକୁ ଉଚ୍ଚ ରକ୍ତଚାପ ବା ହାଇପର୍‌ଟେନ୍‌ସନ୍ (Hypertension) କୁହାଯାଏ। ଏଥିରେ ଧମନୀ ଫାଟିଯିବାର ବିପଦ ଥାଏ।
  

  

🩸 7. ରକ୍ତ ଜମାଟ ବାନ୍ଧିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା (Blood Clotting Process)

ଶରୀର କଟିଗଲେ ବା ଖଣ୍ଡିଆ ହେଲେ କିଛି ସମୟ ପରେ ରକ୍ତ ଆପେ ଆପେ ଜମାଟ ବାନ୍ଧି ରକ୍ତସ୍ରାବ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ। ପ୍ଲାଜ୍‌ମାରେ ଥିବା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରୋଟିନ୍ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

ସଂକ୍ଷେପରେ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା:

1. ଖଣ୍ଡିଆ ହେଲେ କ୍ଷତ ଟିସୁ ଓ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଅଣୁଚକ୍ରିକା (Platelets) ବାୟୁ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସି ଥ୍ରମ୍ବୋପ୍ଲାଷ୍ଟିନ୍ (Thromboplastin) ନାମକ ଏକ ଲିପୋପ୍ରୋଟିନ୍ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।

2. ଏହି ଥ୍ରମ୍ବୋପ୍ଲାଷ୍ଟିନ୍ ଏବଂ ରକ୍ତରେ ଥିବା କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ଆୟନ ($Ca^{++}$) ମିଶି ନିଷ୍କ୍ରିୟ ପ୍ରୋଥ୍ରମ୍ବିନ୍ (Prothrombin) କୁ ସକ୍ରିୟ ଥ୍ରମ୍ବିନ୍ (Thrombin) ରେ ପରିଣତ କରନ୍ତି।

3. ସକ୍ରିୟ ଥ୍ରମ୍ବିନ୍ ପ୍ଲାଜ୍‌ମାରେ ଥିବା ଦ୍ରବଣୀୟ ଫାଇବ୍ରିନୋଜେନ୍ (Fibrinogen) କୁ ଅଦ୍ରବଣୀୟ ତନ୍ତୁ ଫାଇବ୍ରିନ୍ (Fibrin) ରେ ପରିଣତ କରେ।

4. ଏହି ଫାଇବ୍ରିନ୍ ସୂତାଗୁଡ଼ିକ ଏକାଠି ମିଶି କ୍ଷତ ସ୍ଥାନରେ ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜାଲ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ଯେଉଁଥିରେ ରକ୍ତ କଣିକା ଛନ୍ଦି ହୋଇ ଏକ ଆସ୍ତରଣ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଓ ରକ୍ତ ବୋହିବା ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ।

• ଶରୀର ଭିତରେ କାହିଁକି ଜମାଟ ବାନ୍ଧେ ନାହିଁ?

  • ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଶରୀର ଭିତରେ ଥ୍ରମ୍ବୋପ୍ଲାଷ୍ଟିନ୍ ନଥାଏ।

  • ରକ୍ତରେ ହିପାରିନ୍ (Heparin) ନାମକ ଏକ ପ୍ରୋଟିନ୍ ଅଛି ଯାହା ଜମାଟ ବାନ୍ଧିବାକୁ ଦିଏନାହିଁ।

  • ସେହିପରି, ଜୋକ ର ଲାଳରେ ଥିବା ହିରୁଡିନ (Hirudin) ମଧ୍ୟ ରକ୍ତ ଜମାଟ ବାନ୍ଧିବାକୁ ଦିଏନାହିଁ। ଲ୍ୟାବ୍ ରେ ବ୍ଲଡ୍ ବ୍ୟାଙ୍କରେ ରକ୍ତକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବା ପାଇଁ ସୋଡ଼ିୟମ୍ ଅକ୍ସାଲେଟ୍ କିମ୍ବା ପୋଟାସିୟମ୍ ଅକ୍ସାଲେଟ୍ ଲବଣ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।
    

    

🅰️🅱️🅾️ 8. ରକ୍ତବର୍ଗ ଓ ବ୍ଲଡ୍‌ଗ୍ରୁପ୍ (Blood Groups)

ମଣିଷର ରକ୍ତ ଦେଖିବାକୁ ସମାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ରକ୍ତ ଗୋଟିଏ ପ୍ରକାରର ନୁହେଁ। ଏହାକୁ 1930 ମସିହାରେ ନୋବେଲ୍ ପୁରସ୍କାର ବିଜେତା ବିଶିଷ୍ଟ ବୈଜ୍ଞାନିକ କାର୍ଲ ଲ୍ୟାଣ୍ଡଷ୍ଟେଇନର୍‌ (Karl Landsteiner, 1868-1943) ଆବିଷ୍କାର କରିଥିଲେ।

💡 ସଂଜ୍ଞା (Definition) - ଏଣ୍ଟିଜେନ୍ (Antigen): ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକା (RBC) ର ବାହ୍ୟ ଆବରଣରେ ଥିବା ଏକ ବିଶେଷ ପ୍ରୋଟିନ୍ କୁ ଏଣ୍ଟିଜେନ୍ କୁହାଯାଏ। ଏହା 2 ପ୍ରକାରର: A ଏବଂ B।

💡 ସଂଜ୍ଞା (Definition) - ଏଣ୍ଟିବଡି (Antibody): ରକ୍ତର ପ୍ଲାଜମା (Plasma) ରେ ଥିବା ଅନ୍ୟ ଏକ ବିଶେଷ ପ୍ରୋଟିନ୍ କୁ ଏଣ୍ଟିବଡି କୁହାଯାଏ। ଏହା ମଧ୍ୟ 2 ପ୍ରକାରର: a (Anti-A) ଏବଂ b (Anti-B)।

ABO ରକ୍ତ ବର୍ଗ ନିମ୍ନ ପ୍ରକାରର ଅଟେ:

• ବର୍ଗ A: ରକ୍ତକଣିକାରେ ଏଣ୍ଟିଜେନ୍ A ଥାଏ ଏବଂ ପ୍ଲାଜ୍‌ମାରେ ଏଣ୍ଟିବଡି b ଥାଏ। ଏମାନେ ବର୍ଗ A ଏବଂ AB କୁ ରକ୍ତ ଦାନ କରିପାରିବେ।

• ବର୍ଗ B: ରକ୍ତକଣିକାରେ ଏଣ୍ଟିଜେନ୍ B ଥାଏ ଏବଂ ପ୍ଲାଜ୍‌ମାରେ ଏଣ୍ଟିବଡି a ଥାଏ। ଏମାନେ ବର୍ଗ B ଏବଂ AB କୁ ରକ୍ତ ଦାନ କରିପାରିବେ।

• ବର୍ଗ AB: ରକ୍ତକଣିକାରେ ଉଭୟ ଏଣ୍ଟିଜେନ୍ A ଓ B ଥାଏ। ମାତ୍ର ପ୍ଲାଜ୍‌ମାରେ କୌଣସି ଏଣ୍ଟିବଡି ନଥାଏ। ସେଥିପାଇଁ ଏମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଠାରୁ ରକ୍ତ ଗ୍ରହଣ କରିପାରନ୍ତି। ତେଣୁ ଏମାନଙ୍କୁ “ସର୍ବଜନ ଗ୍ରହୀତା” (Universal Recipient) କୁହାଯାଏ।

• ବର୍ଗ O: ରକ୍ତକଣିକାରେ କୌଣସି ଏଣ୍ଟିଜେନ୍ ନଥାଏ। ମାତ୍ର ପ୍ଲାଜ୍‌ମାରେ ଉଭୟ ଏଣ୍ଟିବଡି a ଓ b ଥାଏ। ତେଣୁ ଏମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରକ୍ତ ଦେଇପାରନ୍ତି। ଏମାନଙ୍କୁ “ସର୍ବଜନ ଦାତା” (Universal Donor) କୁହାଯାଏ।

🧠 TRICK: “O” ମାନେ Zero (ଶୂନ୍ୟ) ଏଣ୍ଟିଜେନ୍। “AB” ପାଖରେ ସବୁ ଏଣ୍ଟିଜେନ୍ ଅଛି, ତେଣୁ ସେ କାହାକୁ ଭୟ କରେନାହିଁ, ସମସ୍ତଙ୍କଠାରୁ ରକ୍ତ ନେଇପାରିବ!

🐒 9. Rh ରକ୍ତ ବର୍ଗ (Rh Factor)

ଲ୍ୟାଣ୍ଡଷ୍ଟେଇନର ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ପାତିମାଙ୍କଡ (Rhesus monkey) ର ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକାକୁ ପରୀକ୍ଷା କରି ଦେଖିଲେ ଯେ ସେଥିରେ ଏକ ଭିନ୍ନ ଧରଣର ଆଣ୍ଟିଜେନ୍ ଅଛି, ଯାହାକୁ ସେ Rh ଆଣ୍ଟିଜେନ୍ ନାମ ଦେଲେ।

• ପରେ ଜଣାପଡ଼ିଲା ଯେ କିଛି ମଣିଷଙ୍କ ରକ୍ତରେ ମଧ୍ୟ ଏହି Rh ଆଣ୍ଟିଜେନ୍ ରହିଛି।

• ଯେଉଁ ମଣିଷଙ୍କ ରକ୍ତରେ Rh ଆଣ୍ଟିଜେନ୍ ଥାଏ, ସେମାନଙ୍କୁ Rh+ (Rh ପଜେଟିଭ୍) ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ପାଖରେ ନଥାଏ, ସେମାନଙ୍କୁ Rh- (Rh ନେଗେଟିଭ୍) ବୋଲି ବର୍ଗୀକରଣ କରାଗଲା।

• ଗୁରୁତ୍ୱ: ରକ୍ତ ଦେବା ନେବା ବେଳେ Rh ବର୍ଗ ମିଶାଇବା ନିହାତି ଆବଶ୍ୟକ। ଯଦି ଜଣେ Rh- ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଅଜାଣତରେ Rh+ ରକ୍ତ ଦିଆଯାଏ, ତେବେ ଗ୍ରହଣକାରୀ ଶରୀରରେ ମାରାତ୍ମକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇ ତାର ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ।