ପରିବହନ ଓ ସଞ୍ଚାଳନ – Book Q A Class 10 ଜୀବ ବିଜ୍ଞାନ
ବହିରେ ଥିବା ପ୍ରଶ୍ନାବଳି ର ପ୍ରଶ୍ନ ଏବଂ ଉତ୍ତର
Question 1: ମଣିଷ ହୃତ୍ପିଣ୍ଡର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଗଠନ ବୁଝାଅ। 🫀
Answer: ମଣିଷର ହୃତ୍ପିଣ୍ଡ ଚାରୋଟି ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ବିଶିଷ୍ଟ। ଉପର ଦୁଇଟି ପ୍ରକୋଷ୍ଠକୁ ଅଳିନ୍ଦ (Auricles) ଓ ତଳ ଦୁଇଟି ପ୍ରକୋଷ୍ଠକୁ ନିଳୟ (Ventricles) କୁହାଯାଏ। ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଡାହାଣ ଅଳିନ୍ଦ ଓ ଡାହାଣ ନିଳୟ ଥାଏ ଏବଂ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବାମ ଅଳିନ୍ଦ ଓ ବାମ ନିଳୟ ଥାଏ। ଅଳିନ୍ଦ ଦୁଇଟିର କାନ୍ଥ ନିଳୟ ଦୁଇଟିର କାନ୍ଥ ଅପେକ୍ଷା ପତଳା ହୋଇଥାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାର୍ଶ୍ୱର ଅଳିନ୍ଦ ଓ ନିଳୟ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ରନ୍ଧ୍ର ଥାଏ, ଯାହାକି ଏକ କପାଟିକା (Valve) ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇଥାଏ। ଡାହାଣ ଅଳିନ୍ଦ ଓ ଡାହାଣ ନିଳୟ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ରନ୍ଧ୍ରରେ ତ୍ରିପତ୍ର କପାଟିକା ଥାଏ ଏବଂ ବାମ ଅଳିନ୍ଦ ଓ ବାମ ନିଳୟ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ରନ୍ଧ୍ରରେ ଦ୍ୱିପତ୍ର କପାଟିକା ଥାଏ। ଏହି କପାଟିକାଗୁଡ଼ିକ ରକ୍ତକୁ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଦିଗରେ ପ୍ରବାହିତ ହେବାକୁ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଡାହାଣ ନିଳୟରୁ ବାହାରିଥିବା ଫୁସ୍ଫୁସ୍ ଧମନୀ ଓ ବାମ ନିଳୟରୁ ବାହାରିଥିବା ମହାଧମନୀ ମୂଳରେ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ରାକାର କପାଟିକା ରହିଥାଏ।
Question 2: ରକ୍ତବାହିନୀ କ’ଣ? ଶିରା ଓ ଧମନୀ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କର। 🩸
Answer: ରକ୍ତ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶକୁ ଯେଉଁ ନଳୀ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଥାଏ, ତାହାକୁ ରକ୍ତବାହିନୀ (Blood vessel) କୁହାଯାଏ। ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନି ପ୍ରକାରର: ଶିରା (Vein), ଧମନୀ (Artery) ଓ ରକ୍ତ ଜାଲକ (Capillary)।
ଶିରା ଓ ଧମନୀ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ:
| ଧମନୀ (Artery) 🔴 | ଶିରା (Vein) 🔵 |
| 1. ଏହା ହୃତ୍ପିଣ୍ଡରୁ ରକ୍ତ ନେଇ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶରେ ପହଞ୍ଚାଏ। | 1. ଏହା ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶରୁ ରକ୍ତ ସଂଗ୍ରହ କରି ହୃତ୍ପିଣ୍ଡକୁ ଆଣେ। |
| 2. ଏଥିରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଅମ୍ଳଜାନଯୁକ୍ତ ରକ୍ତ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ (ଫୁସ୍ଫୁସ୍ ଧମନୀକୁ ଛାଡି)। | 2. ଏଥିରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳଯୁକ୍ତ ରକ୍ତ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ (ଫୁସ୍ଫୁସ୍ ଶିରାକୁ ଛାଡି)। |
| 3. ଏହାର କାନ୍ଥ ମୋଟା ଓ ସ୍ଥିତିସ୍ଥାପକ। | 3. ଏହାର କାନ୍ଥ ପତଳା ଓ କମ୍ ସ୍ଥିତିସ୍ଥାପକ। |
| 4. ଏଥିରେ ରକ୍ତ ଅଧିକ ଚାପରେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। | 4. ଏଥିରେ ରକ୍ତ କମ୍ ଚାପରେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। |
| 5. ଏହାର ଭିତରେ କପାଟିକା ନଥାଏ। | 5. ଏହାର ଭିତରେ ରକ୍ତର ବିପରୀତ ପ୍ରବାହ ରୋକିବାକୁ କପାଟିକା ଥାଏ। |
Question 3: ରକ୍ତ କିପରି ଜମାଟ ବାନ୍ଧେ ବୁଝାଅ। 🩹
Answer: ଶରୀରର କୌଣସି ସ୍ଥାନ କଟିଗଲେ ବା ଆଘାତ ଲାଗିଲେ ସେହି ସ୍ଥାନରୁ ରକ୍ତ ପ୍ରବାହିତ ହେବାକୁ ଲାଗେ। ଏହି ସମୟରେ ରକ୍ତରେ ଥିବା ଅଣୁଚକ୍ରିକା (Platelets) ସକ୍ରିୟ ହୋଇ ଏକ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ (ଥ୍ରୋମ୍ବୋପ୍ଲାଷ୍ଟିନ୍) କ୍ଷରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ପଦାର୍ଥ ରକ୍ତରେ ଥିବା ପ୍ରୋଥ୍ରୋମ୍ବିନ୍ (Prothrombin) କୁ ଥ୍ରୋମ୍ବିନ୍ (Thrombin) ରେ ପରିଣତ କରେ। ଥ୍ରୋମ୍ବିନ୍ ରକ୍ତ ପ୍ଲାଜମାରେ ଥିବା ଫାଇବ୍ରିନୋଜେନ୍ (Fibrinogen) ନାମକ ଏକ ପ୍ରୋଟିନ୍ କୁ ଫାଇବ୍ରିନ୍ (Fibrin) ରେ ପରିଣତ କରେ। ଫାଇବ୍ରିନ୍ ଗୁଡ଼ିକ ସୂତା ଭଳି ଏବଂ ଏଗୁଡ଼ିକ କ୍ଷତ ସ୍ଥାନରେ ଏକ ଜାଲକ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ରକ୍ତ କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ଛନ୍ଦି ହୋଇ ରହିଯାଆନ୍ତି ଓ ରକ୍ତ ଜମାଟ ବାନ୍ଧେ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ପାଇଁ କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ଆୟନ୍ (Ca²⁺) ର ଉପସ୍ଥିତି ମଧ୍ୟ ନିତାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ।
Question 4: ମଣିଷ ହୃତ୍ପିଣ୍ଡର ଅବସ୍ଥିତି ଓ ବାହ୍ୟ ଗଠନ ବର୍ଣ୍ଣନା କର। ❤️
Answer: ଅବସ୍ଥିତି: ମଣିଷ ହୃତ୍ପିଣ୍ଡ ଉଦର ଗହ୍ୱରର ଉପରେ, ବକ୍ଷ ଗହ୍ୱର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଦୁଇ ଫୁସ୍ଫୁସ୍ ମଝିରେ ଟିକିଏ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଢଳି ରହିଥାଏ।
ବାହ୍ୟ ଗଠନ: ଏହା ଏକ ପେଶୀବହୁଳ ଅଙ୍ଗ। ଏହାର ଆକାର ତାର ମାଲିକର ବନ୍ଦ ମୁଠା ଆକାର ସହିତ ସମାନ। ଏହାର ଉପର ଅଂଶ ଚଉଡ଼ା ଏବଂ ତଳ ଅଂଶ ତ୍ରିକୋଣାକାର ବା ସରୁ। ହୃତ୍ପିଣ୍ଡର ଚାରିପଟେ ଏକ ଆବରଣ ଥାଏ ଯାହାକୁ ହୃଦାବରଣ (Pericardium) କୁହାଯାଏ। ଏହି ଆବରଣ ଦୁଇଟି ସ୍ତରକୁ ନେଇ ଗଠିତ ଏବଂ ଏହି ଦୁଇ ସ୍ତର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ତରଳ ପଦାର୍ଥ ଥାଏ ଯାହାକୁ ହୃଦାବରଣୀୟ ତରଳ (Pericardial fluid) କୁହାଯାଏ। ଏହା ହୃତ୍ପିଣ୍ଡକୁ ବିଭିନ୍ନ ବାହ୍ୟ ଆଘାତରୁ ଏବଂ ଘର୍ଷଣରୁ ରକ୍ଷା କରେ।
Question 5: ଉଦ୍ଭିଦରେ ଜଳର ପରିବହନରେ ସଂପୃକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝାଅ। 🌱
Answer: ଉଦ୍ଭିଦରେ ମାଟିରୁ ଜଳ ଚେର ମାଧ୍ୟମରେ ଶୋଷିତ ହୋଇ କାଣ୍ଡ ଦେଇ ପତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏବଂ ଶୀର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିବା ଏକ ଜଟିଳ ପ୍ରକ୍ରିୟା। ଏଥିପାଇଁ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନୋଟି ତତ୍ତ୍ୱ ବା ତତ୍ତ୍ୱ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ:
-
ଚେରଜ ଚାପ ତତ୍ତ୍ୱ (Root Pressure Theory): ଚେରରେ ଜଳ ଶୋଷଣ ଫଳରେ ଯାଇଲେମ୍ ନଳୀ ଭିତରେ ଏକ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖୀ ଚାପ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହା କମ୍ ଉଚ୍ଚତା ବିଶିଷ୍ଟ ଉଦ୍ଭିଦରେ ଜଳ ଉପରକୁ ଉଠାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
-
କୈଶିକ ଆକର୍ଷଣ ତତ୍ତ୍ୱ (Capillary Action Theory): ଉଦ୍ଭିଦର ଯାଇଲେମ୍ ବାହିକାଗୁଡ଼ିକ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ କେଶନଳୀ ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଜଳ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକର ନିଜ ନିଜ ଭିତରେ ଥିବା ସଂଲଗ୍ନ ବଳ (Cohesive force) ଏବଂ ଜଳ ଓ ଯାଇଲେମ୍ ନଳୀର କାନ୍ଥ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଆସଞ୍ଜନ ବଳ (Adhesive force) ଯୋଗୁଁ ଜଳ ନଳୀ ମଧ୍ୟରେ ଉପରକୁ ଉଠେ।
-
ଉତ୍ସ୍ୱେଦନ ଟାଣ ବା ଆକର୍ଷଣ ତତ୍ତ୍ୱ (Transpiration Pull Theory): ପତ୍ରରୁ ଉତ୍ସ୍ୱେଦନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବାଷ୍ପ ଆକାରରେ ଜଳ ବାହାରିଯିବା ଫଳରେ ପତ୍ରର କୋଷଗୁଡ଼ିକରେ ଏକ ଚୂଷଣ ବଳ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହି ବଳ ଯାଇଲେମ୍ ନଳୀରେ ଥିବା ଜଳସ୍ତମ୍ଭକୁ ଉପରକୁ ଟାଣେ। ଡିକ୍ସନ୍ ଏବଂ ଜଲିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତାବିତ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଟି ଅତି ଉଚ୍ଚ ଗଛଗୁଡ଼ିକରେ ଜଳ ପରିବହନର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି।
Question 6: ଉଦ୍ଭିଦରେ ଜଳ ପରିବହନ ଦର୍ଶାଉଥିବା ଏକ ପରୀକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କର। 🧪
Answer: ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ: ଉଦ୍ଭିଦରେ ଯାଇଲେମ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ଜଳର ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ପରିବହନ ଦର୍ଶାଇବା।
ଉପକରଣ: ଏକ ଛୋଟ ପେରୁ କିମ୍ବା ବାଲସମ୍ (Balsam) ଗଛ (ଚେର ସହ), ଏକ ବିକର୍, ପାଣି, ଏବଂ କିଛି ଇଓସିନ୍ (Eosin) ବା ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗ।
ପ୍ରଣାଳୀ:
-
ଗୋଟିଏ ବିକର୍ ରେ ଅଧା ପାଣି ନିଅ ଏବଂ ସେଥିରେ କିଛି ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗ (ଇଓସିନ୍) ମିଶାଇ ଦିଅ।
-
ଏକ ସତେଜ ବାଲସମ୍ ଗଛକୁ ମାଟିରୁ ଯତ୍ନର ସହ ଉପାଡ଼ି ଆଣ, ଯେପରିକି ଏହାର ଚେର କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହେବ ନାହିଁ। ଚେରକୁ ପାଣିରେ ଭଲଭାବେ ଧୋଇ ଦିଅ।
-
ଗଛଟିକୁ ରଙ୍ଗିନ୍ ପାଣି ଥିବା ବିକର୍ ରେ ବୁଡ଼ାଇ ରଖ ଏବଂ କିଛି ଘଣ୍ଟା (କିମ୍ବା ରାତିସାରା) ଛାଡିଦିଅ।
ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ: କିଛି ଘଣ୍ଟା ପରେ ତୁମେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବ ଯେ ଗଛର କାଣ୍ଡ ଏବଂ ପତ୍ରର ଶିରାଗୁଡ଼ିକ ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। କାଣ୍ଡର ଏକ ପ୍ରସ୍ଥଚ୍ଛେଦ (Cross-section) କାଟି ଅଣୁବୀକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ରରେ ଦେଖିଲେ ଯାଇଲେମ୍ ଅଂଶଟି ଲାଲ୍ ଦେଖାଯିବ।
ସିଦ୍ଧାନ୍ତ: ଏହି ପରୀକ୍ଷାରୁ ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ ଯେ ଉଦ୍ଭିଦ ମାଟିରୁ (ବା ବିକର୍ ରୁ) ଜଳ ଶୋଷଣ କରେ ଏବଂ ଏହା ଯାଇଲେମ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ହିଁ ଉପରକୁ ପରିବହନ ହୋଇଥାଏ।
Question 7: ମଣିଷ ହୃତ୍ପିଣ୍ଡର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଗଠନର ନାମାଙ୍କିତ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କର । ✍️
Answer
Question 8: ଟିପ୍ପଣୀ ଦିଅ । (Write short notes on:)
(କ) ଦ୍ୱୈତ ସଂଚାଳନ (Double circulation) 🫀
Answer: ମଣିଷ ଶରୀରରେ ରକ୍ତ ଥରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରବାହିତ ହେବା ପାଇଁ ହୃତ୍ପିଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଦୁଇଥର ଗତି କରିଥାଏ। ଥରେ ଫୁସ୍ଫୁସ୍ରୁ ଅମ୍ଳଜାନଯୁକ୍ତ ରକ୍ତ ବାମ ଅଳିନ୍ଦକୁ ଆସି ଶରୀରକୁ ଯାଏ ଓ ଅନ୍ୟ ଥର ଶରୀରରୁ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳଯୁକ୍ତ ରକ୍ତ ଡାହାଣ ଅଳିନ୍ଦକୁ ଆସି ଫୁସ୍ଫୁସ୍କୁ ଯାଏ। ଏକା ସାଙ୍ଗରେ ଘଟୁଥିବା ଏହି ଦୁଇଟି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଦ୍ୱୈତ ସଂଚାଳନ କୁହାଯାଏ।
(ଖ) ସଂସକ୍ତି ତତ୍ତ୍ୱ (Cohesion theory) 💧
Answer: ଜଳ ଅଣୁ-ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାରସ୍ପରିକ ଆକର୍ଷଣ ବଳକୁ ସଂସକ୍ତି ବଳ କୁହାଯାଏ। ଉତ୍ସ୍ୱେଦନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଯାଇଲେମ୍ ନଳୀରେ ଜଳ ଉପରକୁ ଟାଣି ହେବା ବେଳେ ଏହି ସଂସକ୍ତି ବଳ ଯୋଗୁଁ ଜଳସ୍ତମ୍ଭ ଛିଣ୍ଡି ନଥାଏ ଓ ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବେ ଉପରକୁ ଉଠେ। ଡିକ୍ସନ୍ ଓ ଜଲି ଏହି ତତ୍ତ୍ୱର ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଇଥିଲେ।
(ଗ) ଶିରା ଓ ଧମନୀ (Veins and Arteries) 🩸
Answer: ଧମନୀ ହୃତ୍ପିଣ୍ଡରୁ ଅମ୍ଳଜାନଯୁକ୍ତ ରକ୍ତ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶକୁ ନେଇଥାଏ (ବ୍ୟତିକ୍ରମ: ଫୁସ୍ଫୁସ୍ ଧମନୀ)। ଏହାର କାନ୍ଥ ମୋଟା ଓ ଭିତରେ କପାଟିକା ନଥାଏ। ଶିରା ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶରୁ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳଯୁକ୍ତ ରକ୍ତ ସଂଗ୍ରହ କରି ହୃତ୍ପିଣ୍ଡକୁ ଆଣେ (ବ୍ୟତିକ୍ରମ: ଫୁସ୍ଫୁସ୍ ଶିରା)। ଏହାର କାନ୍ଥ ପତଳା ଏବଂ ରକ୍ତକୁ ପଛକୁ ଫେରିବାରୁ ଅଟକାଇବା ପାଇଁ ଏଥିରେ କପାଟିକା ଥାଏ।
(ଘ) ରକ୍ତ ବର୍ଗ (Blood group) 🔬
Answer: ବୈଜ୍ଞାନିକ କାର୍ଲ ଲ୍ୟାଣ୍ଡଷ୍ଟେନର୍ ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକାରେ ଥିବା ଆଣ୍ଟିଜେନ୍ (A ଓ B) ଏବଂ ରକ୍ତ ପ୍ଲାଜମାରେ ଥିବା ଆଣ୍ଟିବଡ଼ି (a ଓ b) ଆଧାରରେ ମଣିଷ ରକ୍ତକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ 4 ଟି ବର୍ଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା- A, B, AB, ଓ O ରକ୍ତ ବର୍ଗ।
(ଙ) କୈଶିକ ଆକର୍ଷଣ (Capillary action) 🧪
Answer: ଏକ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ କେଶ ନଳୀରେ ବାହ୍ୟ ଚାପ ବିନା ଜଳ ଆପେ ଆପେ କିଛି ଦୂର ଉପରକୁ ଉଠିଯାଏ। ଉଦ୍ଭିଦର ଯାଇଲେମ୍ ବାହିକାଗୁଡ଼ିକ ଏହିଭଳି କେଶ ନଳୀ ପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଜଳର ସଂସକ୍ତି ବଳ ଓ ଆସଞ୍ଜନ ବଳ ଯୋଗୁଁ କମ୍ ଉଚ୍ଚତା ବିଶିଷ୍ଟ ଉଦ୍ଭିଦରେ ଜଳ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଉପରକୁ ଉଠିଥାଏ।
(ଚ) ମୂଳଜ ଚାପ (Root pressure) 🌱
Answer: ଚେରର କୋଷଗୁଡ଼ିକ ମାଟିରୁ ଜଳ ଶୋଷଣ କରିବା ଫଳରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଫୀତ ହୋଇ ଯାଇଲେମ୍ ଭିତରକୁ ଜଳକୁ ଠେଲି ଦିଅନ୍ତି। ଏହା ଫଳରେ ଯାଇଲେମ୍ ନଳୀରେ ଏକ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖୀ ଚାପ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହାକୁ ମୂଳଜ ଚାପ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ମାନୋମିଟର ଯନ୍ତ୍ର ସାହାଯ୍ୟରେ ମପାଯାଏ।
Question 9: ସଂକ୍ଷେପରେ ଉତ୍ତର ଦିଅ । (Answer briefly.)
(କ) Question: କୈଶିକ ଆକର୍ଷଣ ଯୋଗୁଁ ଜଳର ପରିବହନ କିପରି ହୋଇଥାଏ? 🌿
Answer: ଉଦ୍ଭିଦର ଯାଇଲେମ୍ ତନ୍ତୁ ଓ ଟ୍ରାକିଡ୍ ଗୁଡ଼ିକ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ କେଶନଳୀ ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଜଳ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସଂସକ୍ତି ବଳ ଏବଂ ଜଳ ଅଣୁ ଓ ଯାଇଲେମ୍ କାନ୍ଥ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଆସଞ୍ଜନ ବଳ ଯୋଗୁଁ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା କୈଶିକ ଆକର୍ଷଣ ଫଳରେ ଛୋଟ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କରେ ଜଳ କିଛି ବାଟ ଆପେ ଆପେ ଉପରକୁ ଉଠିଥାଏ।
(ଖ) Question: ମଣିଷର ରକ୍ତବର୍ଗ କିପରି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇଛି? 💉
Answer: କାର୍ଲ ଲ୍ୟାଣ୍ଡଷ୍ଟେନର୍ ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକା (RBC) ର ଆବରଣରେ ଥିବା ବିଶେଷ ପ୍ରୋଟିନ୍ 'ଆଣ୍ଟିଜେନ୍' (A ଏବଂ B) ଓ ରକ୍ତ ପ୍ଲାଜମାରେ ଥିବା 'ଆଣ୍ଟିବଡ଼ି' (a ଏବଂ b) ର ଉପସ୍ଥିତି ବା ଅନୁପସ୍ଥିତିକୁ ଭିତ୍ତି କରି ରକ୍ତକୁ 4 ଟି ବର୍ଗରେ (A, B, AB, ଏବଂ O) ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିଛନ୍ତି।
(ଗ) Question: ମଣିଷ ହୃତ୍ପିଣ୍ଡର ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ଓ କପାଟିକାର ଅବସ୍ଥିତି ଲେଖ। ❤️
Answer: ହୃତ୍ପିଣ୍ଡରେ 4 ଟି ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ଥାଏ: ଉପରେ ଦୁଇଟି ଅଳିନ୍ଦ (ଡାହାଣ ଓ ବାମ) ଏବଂ ତଳେ ଦୁଇଟି ନିଳୟ (ଡାହାଣ ଓ ବାମ)। ଡାହାଣ ଅଳିନ୍ଦ ଓ ନିଳୟ ମଝିରେ 'ତ୍ରିପତ୍ର କପାଟିକା' ଏବଂ ବାମ ଅଳିନ୍ଦ ଓ ନିଳୟ ମଝିରେ 'ଦ୍ୱିପତ୍ର କପାଟିକା' ରହିଥାଏ। ଡାହାଣ ନିଳୟରୁ ବାହାରିଥିବା ଫୁସ୍ଫୁସ୍ ଧମନୀ ଓ ବାମ ନିଳୟରୁ ବାହାରିଥିବା ମହାଧମନୀ ମୂଳରେ 'ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ରାକାର କପାଟିକା' ଥାଏ।
(ଘ) Question: କେଉଁ କାରକମାନଙ୍କ ଯୋଗୁଁ ଜଳ ମୂଳରୁ ଗଛର ଅଗ୍ରଭାଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଏ? 🌳
Answer: ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନୋଟି କାରକ ଯୋଗୁଁ ଜଳ ଉପରକୁ ପରିବାହିତ ହୁଏ: 1. ମୂଳଜ ଚାପ (Root pressure), 2. କୈଶିକ ଆକର୍ଷଣ (Capillary action), ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ 3. ଉତ୍ସ୍ୱେଦନ ଟାଣ ବା ଆକର୍ଷଣ ତତ୍ତ୍ୱ (Transpiration pull) ଓ ଜଳର ସଂସକ୍ତି ବଳ।
(ଙ) Question: ଉଦ୍ଭିଦରେ ଜଳର ପରିବହନରେ ମୂଳଜ ଚାପର ଭୂମିକା କ'ଣ? 💧
Answer: ମାଟିରୁ ଚେର ମାଧ୍ୟମରେ ଜଳ ଶୋଷିତ ହୋଇ ଯାଇଲେମ୍ ରେ ପହଞ୍ଚିବା ବେଳେ ଏକ ଚାପ ସୃଷ୍ଟି କରେ ଯାହାକୁ ମୂଳଜ ଚାପ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଚାପ ଯୋଗୁଁ ଛୋଟ ଗୁଳ୍ମ ଜାତୀୟ ବା କମ୍ ଉଚ୍ଚତା ବିଶିଷ୍ଟ ଉଦ୍ଭିଦଗୁଡ଼ିକରେ ଜଳ ସହଜରେ କିଛି ବାଟ ଉପରକୁ ଠେଲି ହୋଇ ଉଠିପାରେ।
Question 10: ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଦିଅ । (Answer in one sentence.)
(କ) Question: ମଣିଷ ରକ୍ତର କେଉଁ ଠାରେ ଆଣ୍ଟିଜେନ୍ ଓ ଆଣ୍ଟିବଡ଼ି ରହିଥାନ୍ତି? 🦠
Answer: ମଣିଷ ରକ୍ତର ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକା (RBC) ର ବାହ୍ୟ ଆବରଣରେ ଆଣ୍ଟିଜେନ୍ ରହିଥାଏ ଏବଂ ରକ୍ତ ପ୍ଲାଜମାରେ ଆଣ୍ଟିବଡ଼ି ରହିଥାଏ।
(ଖ) Question: ଲ୍ୟାଣ୍ଡଷ୍ଟେନର କେଉଁ ଜାତିର ମାଙ୍କଡ଼ର ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକାର ବାହ୍ୟଆବରଣରେ Rh ଆଣ୍ଟିଜେନ୍ ଥିବାର ଦେଖିଲେ? 🐒
Answer: ଲ୍ୟାଣ୍ଡଷ୍ଟେନର 'ରିସସ୍' (Rhesus) ଜାତିର ମାଙ୍କଡ଼ର ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକାର ବାହ୍ୟଆବରଣରେ Rh ଆଣ୍ଟିଜେନ୍ ଥିବାର ଦେଖିଥିଲେ।
(ଗ) Question: ମଣିଷ ହୃତ୍ପିଣ୍ଡ କେତେ ପ୍ରକୋଷ୍ଠବିଶିଷ୍ଟ? 🫀
Answer: ମଣିଷ ହୃତ୍ପିଣ୍ଡ 4 ଗୋଟି ପ୍ରକୋଷ୍ଠବିଶିଷ୍ଟ ଅଟେ (ଦୁଇଟି ଅଳିନ୍ଦ ଓ ଦୁଇଟି ନିଳୟ)।
(ଘ) Question: ପତ୍ରରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଶ୍ୱେତସାର କିପରି ଭାବରେ ଗଛର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଥାଏ? 🍃
Answer: ପତ୍ରରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଶ୍ୱେତସାର 'ସୁକ୍ରୋଜ୍' (Sucrose) ରୂପରେ ଜଳରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୋଇ ଫ୍ଲୋଏମ୍ ଟିସୁ (Phloem tissue) ମାଧ୍ୟମରେ ଗଛର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଥାଏ।
(ଙ) Question: ଗଛର ମୂଳଜ ଚାପ କେଉଁ ଯନ୍ତ୍ର ସାହାଯ୍ୟରେ ମପାଯାଇପାରେ? ⏱️
Answer: ଗଛର ମୂଳଜ ଚାପ 'ମାନୋମିଟର' (Manometer) ଯନ୍ତ୍ର ସାହାଯ୍ୟରେ ମପାଯାଇପାରେ।
Question 11: ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦିଅ । (Answer in one word)
(କ) Question: କେଉଁ ରକ୍ତବାହିନୀ ଦ୍ବାରା ରକ୍ତ ମଣିଷ ହୃତ୍ପିଣ୍ଡରୁ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଥାଏ ? 🩸
Answer: ଧମନୀ (Artery) / ମହାଧମନୀ (Aorta)
(ଖ) Question: ଶିରାରେ କାହାର ଅବସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ରକ୍ତ ପଛକୁ ଫେରିପାରେ ନାହିଁ ? 🛑
Answer: କପାଟିକା (Valve)
(ଗ) Question: ମଣିଷ ହୃତ୍ପିଣ୍ଡର ଦକ୍ଷିଣ ଅଳିନ୍ଦ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ନିଳୟ ଦ୍ବାରରେ କେତୋଟି ପାଖୁଡ଼ା ବିଶିଷ୍ଟ କପାଟିକା ରହିଛି ? ❤️
Answer: 3 ଟି (ତ୍ରିପତ୍ର କପାଟିକା ବା Tricuspid valve)
(ଘ) Question: ନିଳୟ ଓ ରକ୍ତବାହିନୀ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁ ପ୍ରକାର କପାଟିକା ରହିଛି ? 🫀
Answer: ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ରାକାର କପାଟିକା (Semilunar valve)
(ଙ) Question: ଉଦ୍ଭିଦର ବାୟବୀୟ ଅଂଶରୁ ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ ଆକାରରେ ଜଳର ନିର୍ଗମନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ କ'ଣ କୁହାଯାଏ ? 🌿
Answer: ଉତ୍ସ୍ୱେଦନ (Transpiration)
12. ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର : (Fill in the blanks)
(କ) Question: ପତ୍ରରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଶ୍ୱେତସାର ____________ ଟିସୁ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଥାଏ। 🍃
Answer: ଫ୍ଲୋଏମ୍ (Phloem)
(ଖ) Question: ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରକ୍ତ ଦେଇ ପାରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ____________ କୁହାଯାଏ। 🩸
Answer: ସାର୍ବଜନୀନ ଦାତା ବା ସାର୍ବଜନୀକ ଦାତା (Universal Donor - ରକ୍ତବର୍ଗ 'O')
(ଗ) Question: ବାମ ଅଳିନ୍ଦ ଓ ବାମ ନିଳୟ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା କପାଟିକା ____________ ପାଖୁଡ଼ାବିଶିଷ୍ଟ। ❤️
Answer: ଦୁଇ ବା 2 (ଦ୍ୱିପତ୍ର କପାଟିକା)
(ଘ) Question: ଉଦ୍ଭିଦରେ ଜଳ ____________ ଟିସୁ ମାଧ୍ୟମରେ ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶକୁ ପରିବାହିତ ହୋଇଥାଏ। 💧
Answer: ଯାଇଲେମ୍ (Xylem)
(ଙ) Question: ଉତ୍ସ୍ୱେଦନ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭିଦର ____________ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇଥାଏ। 🌡️
Answer: ତାପମାତ୍ରା (Temperature)
13. ବାକ୍ୟରେ ଚିହ୍ନିତ ରେଖାଙ୍କିତ ଶବ୍ଦ / ଶବ୍ଦପୁଞ୍ଜକୁ ବଦଳାଇ ଠିକ୍ ବାକ୍ୟ ଲେଖ ।
(Correct the sentence by changing the underlined word)
(Note: The incorrect words from the image are highlighted in bold, and the corrected sentence is provided below each).
(କ) Question: ଧମନୀ ବାଟଦେଇ ମଣିଷ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶରୁ ରକ୍ତ ସଂଗୃହିତ ହୋଇ ହୃତ୍ପିଣ୍ଡ ଠାରେ ପହଞ୍ଚେ । ❌
Answer: ଶିରା (Vein) ବାଟଦେଇ ମଣିଷ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶରୁ ରକ୍ତ ସଂଗୃହିତ ହୋଇ ହୃତ୍ପିଣ୍ଡ ଠାରେ ପହଞ୍ଚେ । ✅
(ଖ) Question: ମଣିଷ ହୃତ୍ପିଣ୍ଡର ବାମ ଅଳିନ୍ଦ ଓ ବାମ ନିଳୟ ଦ୍ଵାରରେ ଚାରି ପାଖୁଡ଼ା ବିଶିଷ୍ଟ କପାଟିକା ରହିଛି । ❌
Answer: ମଣିଷ ହୃତ୍ପିଣ୍ଡର ବାମ ଅଳିନ୍ଦ ଓ ବାମ ନିଳୟ ଦ୍ଵାରରେ ଦୁଇ (ଦ୍ୱିପତ୍ର/Bicuspid) ପାଖୁଡ଼ା ବିଶିଷ୍ଟ କପାଟିକା ରହିଛି । ✅
(ଗ) Question: ମଣିଷ ଶରୀରରେ ଏକକ ସଞ୍ଚାଳନ ପ୍ରକାର ରକ୍ତ ସଞ୍ଚାଳନ ଦେଖାଯାଏ । ❌
Answer: ମଣିଷ ଶରୀରରେ ଦ୍ୱୈତ (Double) ସଞ୍ଚାଳନ ପ୍ରକାର ରକ୍ତ ସଞ୍ଚାଳନ ଦେଖାଯାଏ । ✅
(ଘ) Question: କୈଶିକ ଆକର୍ଷଣ ପାଇଁ ଜଳର ସଂସକ୍ତି ବଳ ଦରକାର । ❌
Answer: କୈଶିକ ଆକର୍ଷଣ ପାଇଁ ଜଳର ସଂସକ୍ତି ଓ ଆସଞ୍ଜନ (Cohesion and Adhesion) ବଳ ଦରକାର । ✅
14. ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦର ସମ୍ପର୍କକୁ ଦେଖି ତୃତୀୟ ଶବ୍ଦ ସହ ସମ୍ପର୍କିତ ଶବ୍ଦଟି କ’ଣ ହେବ ଲେଖ । (Complete the Analogy)
(କ) Question: ଦକ୍ଷିଣ ନିଳୟ : ଫୁସ୍ଫୁସ୍ ଧମନୀ : : ବାମ ନିଳୟ : ____________ ।
Answer: ମହାଧମନୀ (Aorta) ❤️
-
Reason: ଡାହାଣ ନିଳୟରୁ ରକ୍ତ ଫୁସ୍ଫୁସ୍ ଧମନୀ ଦେଇ ଯାଏ, ସେହିପରି ବାମ ନିଳୟରୁ ରକ୍ତ ମହାଧମନୀ ମାଧ୍ୟମରେ ସାରା ଶରୀରକୁ ଯାଇଥାଏ।
(ଖ) Question: ଜୋକ ଲାଳ : ହିରୁଡିନ୍ : : ମଣିଷ ରକ୍ତ : ____________ ।
Answer: ହେପାରିନ୍ (Heparin) 🩸
-
Reason: ଜୋକ ଲାଳରେ ରକ୍ତ ଜମାଟ ବାନ୍ଧିବାକୁ ଦେଉନଥିବା ପଦାର୍ଥ 'ହିରୁଡିନ୍' ଥାଏ, ସେହିପରି ମଣିଷ ରକ୍ତରେ ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବେ 'ହେପାରିନ୍' ଥାଏ ଯାହା ରକ୍ତନଳୀ ଭିତରେ ରକ୍ତକୁ ଜମାଟ ବାନ୍ଧିବାକୁ ଦିଏନାହିଁ।
(ଗ) Question: ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକା ଆବରଣ : ଆଣ୍ଟିଜେନ୍ : : ପ୍ଲାଜମା : ____________ ।
Answer: ଆଣ୍ଟିବଡ଼ି (Antibody) 🔬
-
Reason: ରକ୍ତ ବର୍ଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ପାଇଁ ଆଣ୍ଟିଜେନ୍ ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକାର (RBC) ଆବରଣରେ ଥାଏ, ଯେତେବେଳେ କି ଆଣ୍ଟିବଡ଼ି ରକ୍ତର ତରଳ ଅଂଶ ବା ପ୍ଲାଜମା (Plasma) ରେ ରହିଥାଏ।
(ଘ) Question: ମୂଳଜ ଚାପ : ଚେର : : କୈଶିକ ଆକର୍ଷଣ : ____________ ।
Answer: ଯାଇଲେମ୍ (Xylem) 🌿
-
Reason: ମୂଳଜ ଚାପ ଉଦ୍ଭିଦର ଚେରରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ କୈଶିକ ଆକର୍ଷଣ ଉଦ୍ଭିଦର ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ କେଶନଳୀ ସଦୃଶ 'ଯାଇଲେମ୍' ଟିସୁ (ବା ଯାଇଲେମ୍ ବାହିକା) ରେ ଦେଖାଯାଇଥାଏ।