📌 1. ପ୍ରାଥମିକ ଧାରଣା (Introduction)

ଆମ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ କୋଷରେ ଅହରହ ଜୈବରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଚାଲିଥାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଏନ୍‌ଜାଇମ୍ ଆବଶ୍ୟକ। ଆମେ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅମ୍ଳଜାନରୁ କୋଷ ଶକ୍ତି ପାଇଥାଏ ⚡। କିନ୍ତୁ ଶରୀରରେ ହେଉଥିବା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରୁ କିଛି ଅଦରକାରୀ ଓ ହାନିକାରକ ପଦାର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଜାତ ହୁଏ।

📚 ସଂଜ୍ଞା (DEFINITIONS):

• ଚୟାପଚୟ (Metabolism): ଶରୀରରେ ଖାଦ୍ୟରୁ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ଏବଂ କୋଷ ଗଠନ ଭଳି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଏକତ୍ର ଚୟାପଚୟ କୁହାଯାଏ।

• ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ (Waste Products): ଚୟାପଚୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାରୁ ଜାତ ହେଉଥିବା ଅଦରକାରୀ ଏବଂ ହାନିକାରକ ପଦାର୍ଥ। 🗑️

• ରେଚନ (Excretion): ଶରୀରରେ ଥିବା ବିଶେଷ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଯାହାଦ୍ୱାରା ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ ଶରୀରରୁ ନିଷ୍କାସିତ ହୋଇ ଶରୀରର ଅନ୍ତଃ-ପରିବେଶକୁ ପ୍ରଦୂଷଣମୁକ୍ତ ରଖେ, ତାହାକୁ ରେଚନ କୁହାଯାଏ। 🚽✨

ରେଚନ ତନ୍ତ୍ରର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ: * ଏମୋନିଆ, ୟୁରିଆ, ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍ ଜାତୀୟ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁର ନିଷ୍କାସନ।

• ଶରୀରରେ ଜଳ 💧 ଓ ଧାତବ ଲବଣ (Minerals) 🧂 ର ସନ୍ତୁଳନ ବଜାୟ ରଖିବା।

🧬 2. ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ନିଷ୍କାସନ

ପୁଷ୍ଟିସାର (Protein) ର ଚୟାପଚୟ ଫଳରେ ସର୍ବପ୍ରଥମେ ଏମୋନିଆ (Ammonia) ନିର୍ଗତ ହୋଇଥାଏ। ଏହା ଏକ ଗ୍ୟାସୀୟ ପଦାର୍ଥ, ଜଳରେ ଅତିମାତ୍ରାରେ ଦ୍ରବଣୀୟ ଏବଂ ଶରୀର ପାଇଁ କ୍ଷତିକାରକ। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀ ଏହାକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ନିଷ୍କାସିତ କରନ୍ତି:

କ. ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀ (Aquatic Animals) 🐟

ଏମାନଙ୍କ ଶରୀରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଏମୋନିଆ ସିଧାସଳଖ ବିସରଣ (Diffusion) ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଜଳୀୟ ପରିବେଶକୁ ନିଷ୍କାସିତ ହୋଇଯାଏ।

ଖ. ସ୍ଥଳଚର ପ୍ରାଣୀ (Terrestrial Animals) 🐅

ସ୍ଥଳଚର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏମୋନିଆକୁ ସିଧାସଳଖ ବାହାର କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ସେମାନେ ନିଜ ଶରୀରରେ ଏହାକୁ ୟୁରିଆ (Urea) ବା ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍ (Uric acid) ରେ ପରିଣତ କରି ନିଷ୍କାସିତ କରନ୍ତି।

• ୟୁରିଆ ତ୍ୟାଗ କରୁଥିବା ପ୍ରାଣୀ: ସମସ୍ତ ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ପ୍ରାଣୀ (ଯଥା- ମଣିଷ), ବେଙ୍ଗ ଜାତୀୟ ଉଭୟଚର, ଏବଂ ସାର୍କ୍ ଜାତୀୟ ମାଛ। 🦈

• ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍ ତ୍ୟାଗ କରୁଥିବା ପ୍ରାଣୀ: ପକ୍ଷୀ 🦅, ସରୀସୃପ (ସାପ, ଝିଟିପିଟି ଇତ୍ୟାଦି) 🐍 ଏବଂ ପତଙ୍ଗ 🦋।

🧠 TRICK TO REMEMBER (କେଉଁ ପ୍ରାଣୀ କଣ ତ୍ୟାଗ କରେ?):

• Aquatic = Ammonia (ଜଳଚର -> ଏମୋନିଆ)

• Mammals = Make Urea (ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ -> ୟୁରିଆ)



• B-R-I (Birds, Reptiles, Insects) = UR-I-C Acid (ପକ୍ଷୀ, ସରୀସୃପ, ପତଙ୍ଗ -> ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍)

ଗ. ୟୁରିଆ ଓ ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍ କିପରି ତିଆରି ହୁଏ?

• ୟୁରିଆ: ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଯକୃତ୍ (Liver) ରେ ଏମୋନିଆ ସହ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ($CO_2$) ର ରାସାୟନିକ ସଂଯୋଗ ହୋଇ ୟୁରିଆ ତିଆରି ହୁଏ। (ୟୁରିଆର ସୂତ୍ର: $(NH_{2}-CO-NH_{2})$ 🧪)। ଏହା ଜଳରେ ଦ୍ରବଣୀୟ।

• 

  ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍ (ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ): ପତଙ୍ଗ ଓ ସରୀସୃପଙ୍କଠାରେ ଏହା ତିଆରି ହୁଏ। ଏହା ଜଳରେ ପ୍ରାୟ ଅଦ୍ରବଣୀୟ (Insoluble)। ମୂତ୍ର ତିଆରି ପରେ ଏହା ଦ୍ରବଣରୁ ଅଲଗା ହୋଇଯାଏ ଓ ଜଳ ପୁନର୍ବାର ରକ୍ତକୁ ଶୋଷିତ ହୁଏ। ଏହାଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ଜଳ କ୍ଷୟ ହୁଏନାହିଁ ଏବଂ ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍ ମଳ ସହ ନିଷ୍କାସିତ ହୁଏ। 💩

🦠 3. ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀ ଓ ସେମାନଙ୍କର ରେଚନ ଅଙ୍ଗ (Excretory Organs)

ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଏହି ତାଲିକାଟି ବହୁତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ! 🌟

1. ଏମିବା (Amoeba, ଏକକୋଷୀ): ପ୍ଲାଜ୍‌ମା ଝିଲ୍ଲୀ (Plasma membrane) ଓ ସଂକୋଚିକିଧାନୀ (Contractile vacuole)।

2. ସ୍ପଞ୍ଜ, ହାଇଡ୍ରା (Sponges, Hydra): ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରେଚନ ଅଙ୍ଗ ନାହିଁ।

3. ଚେପ୍‌ଟା କୃମି (Flatworms): ଶିଖା କୋଷ (Flame cells) 🔥।

4. ଜିଆ ଓ ଜୋକ (Earthworm, Leech): ନେଫ୍ରିଡିଆ (Nephridia)।

5. ଝିଣ୍ଟିକା ଆଦି ପତଙ୍ଗ (Insects): ମାଲପିଝିଆନ୍ ନଳିକା (Malpighian tubules)।



6. ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ପ୍ରାଣୀ (Vertebrates): ବୃକ୍‌କ (Kidney) ଓ ଚର୍ମ (Skin)।

🧠 SUPER TRICK FOR ORGANS:

• Flatworm 🐛 ➡️ Flame cells (F ସହିତ F)

• Earthworm 🪱 ➡️ Nephridia (E ପରେ N ଆସେ)

• Insect 🦗 ➡️ Malpighian Tubules (I-M)

🧍 4. ମଣିଷର ରେଚନ ତନ୍ତ୍ର (Human Excretory System)

ମଣିଷର ରେଚନ ତନ୍ତ୍ର ମୁଖ୍ୟତଃ 4 ଟି ଅଂଶକୁ ନେଇ ଗଠିତ:

1. ବୃକ୍‌କ (Kidney) 🫘

2. ମୂତ୍ରସାରଣୀ (Ureter)

3. ମୂତ୍ରାଶୟ (Urinary Bladder)

4. ମୂତ୍ରମାର୍ଗ (Urethra)

📍 ବୃକ୍‌କର ଗଠନ ଓ ଅବସ୍ଥିତି (Structure of Kidney)

• 

  ଅବସ୍ଥିତି: ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦା (Diaphragm) ର ଠିକ୍ ତଳକୁ ଉଦର ଗହ୍ୱର (Abdominal cavity) ଭିତରେ ମେରୁଦଣ୍ଡର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦୁଇଟି ବୃକ୍‌କ ରହିଛି।

• ଆକୃତି: ଶିମ୍ବ ମଞ୍ଜି (Bean-shaped) ପରି।

• ମାପ: ଲମ୍ବ ପ୍ରାୟ 10 ରୁ 12 ସେ.ମି., ପ୍ରସ୍ଥ ପ୍ରାୟ 5 ରୁ 7 ସେ.ମି. ଓ ମୋଟେଇ ପ୍ରାୟ 3 ସେ.ମି.।

📚 ସଂଜ୍ଞା - ହାଇଲମ୍ (Hilum): ବୃକ୍‌କର ଭିତର ପାଖରେ ଥିବା ଖାଲୁଆ ସ୍ଥାନଟିକୁ ହାଇଲମ୍ କୁହାଯାଏ। ହାଇଲମ୍ ମଧ୍ୟଦେଇ ବୃକ୍‌କୀୟ ଶିରା, ଧମନୀ ଓ ମୂତ୍ରସାରଣୀ ବୃକ୍‌କ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ।

🔬 5. ନେଫ୍ରନ୍ ବା ମୂତ୍ରଜନ ନଳିକା (Nephron)

ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୃକ୍‌କ ଭିତରେ 10 ଲକ୍ଷରୁ ଅଧିକ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ବୃକ୍‌କୀୟ ନଳିକା (Renal tubules) ବା ନେଫ୍ରନ୍ (Nephron) ରହିଥାଏ। ଏହା ବୃକ୍‌କର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଏକକ।

କ. ବାଓମ୍ୟାନ୍‌ସ୍ କ୍ୟାପସୁଲ୍ (Bowman’s Capsule) ☕

ପ୍ରତି ବୃକ୍‌କୀୟ ନଳିକାର ଗୋଟିଏ ପାର୍ଶ୍ୱ ‘କପ୍’ ବା ଗିନା ଆକୃତିର ହୋଇଥାଏ ଯାହାକୁ ବାଓମ୍ୟାନ୍‌ସ୍ କ୍ୟାପସୁଲ୍ କୁହାଯାଏ (ବିଜ୍ଞାନୀ William Bowman ଙ୍କ ନାମାନୁସାରେ)।

ଖ. ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍ ଓ ଉପଧମନୀ (Glomerulus) 🧶

• ଏଫରେଣ୍ଟ (ଅନ୍ତର୍ବାହୀ) ଉପଧମନୀ (Afferent arteriole): ବୃକ୍‌କୀୟ ଧମନୀର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶାଖା ନେଫ୍ରନ୍ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।

• ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍: ଏହି ଉପଧମନୀ ଅନେକ ସୂକ୍ଷ୍ମ କୈଶିକନଳୀ (Capillaries) ରେ ପରିଣତ ହୋଇ ଏକ ଗୁଚ୍ଛ ତିଆରି କରେ, ଯାହାକୁ ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍ କୁହାଯାଏ। ଏହା କ୍ୟାପସୁଲ୍ ଭିତରେ ଯୋଖି ହୋଇ ରହେ।

• ଇଫରେଣ୍ଟ (ବହିର୍ବାହୀ) ଉପଧମନୀ (Efferent arteriole): କୈଶିକନଳୀଗୁଡ଼ିକ ମିଶି ବହିର୍ବାହୀ ଉପଧମନୀ ଗଠନ କରି ବାହାରକୁ ଆସନ୍ତି।

📚 ସଂଜ୍ଞା - ମାଲପିଝିଆନ୍ ପିଣ୍ଡ (Malpighian Body): ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍ ଏବଂ ବାଓମ୍ୟାନ୍‌ସ୍ କ୍ୟାପସୁଲ୍ ଉଭୟ ମିଶି ମାଲପିଝିଆନ୍ ପିଣ୍ଡ ଗଠନ କରନ୍ତି। (ବିଜ୍ଞାନୀ Marcelo Malpighii ଙ୍କ ନାମାନୁସାରେ)।

ଗ. ମୂତ୍ର ସଂଗ୍ରହ ଗତିପଥ 🚰

1. ବୃକ୍‌କୀୟ ନଳିକାର ଶେଷ ମୁଣ୍ଡଟି ମୂତ୍ର ସଂଗ୍ରହନଳିକା (Collecting duct) ଭିତରେ ପଶିଥାଏ।

2. ସଂଗ୍ରହନଳିକାଗୁଡ଼ିକ ଏକାଠି ହୋଇ ଗବିଣୀ ବସ୍ତି (Pelvis of ureter) ନାମକ ଗହ୍ୱରକୁ ଖୋଲନ୍ତି।

3. ସେଠାରୁ ମୂତ୍ର ମୂତ୍ରସାରଣୀ (Ureter) ଦେଇ ତଳିପେଟରେ ଥିବା ମୂତ୍ରାଶୟ (Urinary bladder) କୁ ଆସେ।



4. ପରିସ୍ରା ଲାଗିଲା ବେଳେ ତାହା ମୂତ୍ରମାର୍ଗ (Urethra) ଦେଇ ବାହାରିଯାଏ।

⚙️ 6. ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍‌ର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପୁନଃଶୋଷଣ

• ରକ୍ତଛଣା (Filtration): ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍‌ରେ ରକ୍ତଛଣା ହୁଏ। ରକ୍ତ କଣିକା (RBC/WBC) ଓ ବଡ଼ ପ୍ରୋଟିନ୍ ଛାଣି ହୋଇପାରେ ନାହିଁ। କେବଳ ଜଳ, ଗ୍ଲୁକୋଜ, ଏମିନୋ ଏସିଡ୍, ୟୁରିଆ, ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍, କ୍ରିଏଟିନିନ୍, ଏବଂ ଲବଣ (Na, K, Cl) ଛାଣି ହୋଇ ନଳିକା ଭିତରକୁ ଆସେ।

• ପୁନଃଶୋଷଣ (Reabsorption): ନଳିକା ଭିତରକୁ ଆସିଥିବା ଉପାଦାନ ମଧ୍ୟରୁ ଦରକାରୀ ଜିନିଷ ଯଥା ଗ୍ଲୁକୋଜ ଓ ଏମିନୋ ଏସିଡ୍ ନଳିକାକୁ ଘେରି ରହିଥିବା କୈଶିକ ରକ୍ତନଳୀ (Capillary bed) ଭିତରକୁ ପୁନର୍ବାର ଶୋଷିତ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ରକ୍ତନଳୀଗୁଡ଼ିକ ମିଶି ବୃକ୍‌କୀୟ ଶିରା ଗଠନ କରନ୍ତି।

🧪 7. ମୂତ୍ରର ଉପାଦାନ ଓ ବୃକ୍‌କର ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ

• ଉପାଦାନ: ଜଳ, ୟୁରିଆ, ଅଳ୍ପ ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍, କ୍ରିଏଟିନିନ୍ ଏବଂ ସୋଡ଼ିୟମ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଆଦି ଲବଣ।

• ରଙ୍ଗ: ମୂତ୍ରରେ ୟୁରୋକ୍ରୋମ (Urochrome) ନାମକ ବର୍ଣ୍ଣକଣା ଥିବାରୁ ସୁସ୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତିର ପରିସ୍ରା ଈଷତ୍ ହଳଦିଆ ହୋଇଥାଏ।

• ଅସୁସ୍ଥତା ଲକ୍ଷଣ: ସୁସ୍ଥ ଲୋକର ମୂତ୍ରରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ, ପ୍ରୋଟିନ୍ ବା ରକ୍ତକଣିକା ନ ଥାଏ। ଏଗୁଡ଼ିକ ଥିଲେ ତାହା ରୋଗର ସୂଚନା ଦିଏ।

🛡️ ବୃକ୍‌କର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ:

1. ଜଳ ଓ ଧାତବଲବଣ ପରିମାଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ।

2. ରକ୍ତର ଅମ୍ଳ ଓ କ୍ଷାରୀୟ (Acid-Base) ମାତ୍ରା ସନ୍ତୁଳନ।

3. ରକ୍ତଚାପ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ।

4. ଏରିଥ୍ରୋପୋଇଏଟିନ୍ (Erythropoietin) ନାମକ ହରମୋନ୍ କ୍ଷରଣ କରି ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକା (RBC) ତିଆରି କରିବା।

5. ବୃକ୍‌କର 4 ଟି ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା: ପରିସ୍ରବଣ (Filtration), ପୁନଃଶୋଷଣ (Reabsorption), କ୍ଷରଣ (Secretion) ଓ ନିଷ୍କାସନ (Excretion)।

🏃 8. ଶରୀରର ଅନ୍ୟ ରେଚନ ଅଙ୍ଗ (Other Excretory Organs)

ମଣିଷ ଶରୀରରେ ବୃକ୍‌କ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ରେଚନ କରନ୍ତି:

• ଚର୍ମ (Skin): ସ୍ୱେଦଗ୍ରନ୍ଥି ମାଧ୍ୟମରେ ଝାଳ (ଅତିରିକ୍ତ ଜଳ, ଲବଣ, ସାମାନ୍ୟ ୟୁରିଆ) ବାହାର କରେ ଓ ଶରୀରକୁ ଶୀତଳ ରଖେ।

• ଯକୃତ୍ (Liver): ଔଷଧର ଅବଶିଷ୍ଟାଂଶ, ଅଧିକ ଭିଟାମିନ୍ ଓ ମୃତ ରକ୍ତକଣିକାର ବର୍ଣ୍ଣକଣା ପିତ୍ତରସ (Bile) ସହ ମିଶି ଖାଦ୍ୟନଳୀ ଦେଇ ମଳ ଆକାରରେ ବାହାରିଯାଏ।



• ଫୁସଫୁସ (Lungs): ନିଃଶ୍ୱାସରେ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ($CO_2$) ଏବଂ ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ ବାହାର କରେ।

🌿 9. ଉଦ୍ଭିଦରେ ରେଚନ (Excretion in Plants)

ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପରି ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରେଚନ ଅଙ୍ଗ ନଥାଏ। ସେମାନେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଉପାୟରେ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ପରିଚାଳନା କରନ୍ତି:

ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁର ଉଦାହରଣ (Plant Wastes):

1. ସାଧାରଣ ବର୍ଜ୍ୟ: ଖଇର ବା ଟାନିନ୍ (Tannin), ଝୁଣା ବା ରେଜିନ୍ (Resin), ଅଠା ବା ଗମ୍ (Gum), କ୍ଷୀର ବା ଲାଟେକ୍ସ (Latex)।

2. ଅମ୍ଳ (Acids): ତେନ୍ତୁଳିରେ ଟାର୍ଟାରିକ୍ ଅମ୍ଳ (Tartaric acid) ଏବଂ ଲେମ୍ବୁରେ ସାଇଟ୍ରିକ୍ ଅମ୍ଳ (Citric acid)।

3. ଉପକ୍ଷାର (Alkaloids): ସିନ୍‌କୋନା ଗଛରେ କୁଇନାଇନ୍ (Quinine) ଏବଂ ତମାଖୁ ପତ୍ରରେ ନିକୋଟିନ୍ (Nicotine)। (ଏଗୁଡ଼ିକ ଆମର ଉପକାରରେ ଆସେ କିନ୍ତୁ ଗଛ ପାଇଁ ବର୍ଜ୍ୟ)।

ନିଷ୍କାସନ ପ୍ରକ୍ରିୟା (How Plants Excrete):

• ପତ୍ରରେ ଥିବା ଷ୍ଟୋମାଟା (Stomata) ରେଚନ ଅଙ୍ଗ ଭଳି କାମ କରେ (ଗ୍ୟାସ୍ ବିନିମୟ)।

• ଅଧିକ ପାଣି ଉତ୍ସ୍ୱେଦନ (Transpiration) ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବାହାରିଯାଏ।

• ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ କୋଷର ରସଧାନୀ (Vacuole) ରେ ଗଚ୍ଛିତ ହୋଇ ରହେ।

• କିଛି ବର୍ଜ୍ୟ ପତ୍ରରେ ଜମା ହୁଏ ଓ ପରେ ସେହି ପତ୍ର ଶୁଖି ଝଡ଼ିପଡ଼େ 🍂।

• ରେଜିନ୍ ଓ ଟାନିନ୍ ପରି ବର୍ଜ୍ୟ ଗଛର ପରିପକ୍ୱ ଜାଇଲେମ୍ (Mature Xylem) ରେ ସଂଗୃହୀତ ହୋଇ ରହିଥାଏ।