📖 ଅତିରିକ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀ (Additional Q&A)

■ ବିଭାଗ କ: ୨ ମାର୍କ ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର (2 Marks Questions) 📝

1. ମିଶ୍ରଣ କ'ଣ? ଗୋଟିଏ ଉଦାହରଣ ଦିଅ।

ଉତ୍ତର: ଯେତେବେଳେ ଦୁଇ ବା ତତୋଧିକ ବିଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥ (ମୌଳିକ ବା ଯୌଗିକ) ଯେକୌଣସି ଅନୁପାତରେ ଏକାଠି ମିଶିଥାନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ହୋଇନଥାଏ, ତାହାକୁ ମିଶ୍ରଣ କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣ: ବାୟୁ, ଲୁଣ ପାଣି। 🌬️

ଉତ୍ତର: ଯେଉଁ ପଦାର୍ଥ କେବଳ ଗୋଟିଏ ପ୍ରକାରର କଣିକାକୁ ନେଇ ଗଠିତ ଏବଂ ଯାହାର ରାସାୟନିକ ପ୍ରକୃତି ସବୁଆଡ଼େ ସମାନ, ତାହାକୁ ବିଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥ କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣ: ଶୁଦ୍ଧ ସୁନା, ଲୁହା। 🥇

ଉତ୍ତର: ଯେଉଁ ମିଶ୍ରଣରେ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ସବୁଆଡ଼େ ସମାନ ଭାବରେ ମିଶିଥାନ୍ତି ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଖାଲି ଆଖିରେ ଅଲଗା ବାରି ହୁଏନାହିଁ, ତାହାକୁ ସମଜାତୀୟ ମିଶ୍ରଣ କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣ: ଚିନି ପାଣି। 💧

ଉତ୍ତର: ଯେଉଁ ମିଶ୍ରଣରେ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ଅସମାନ ଭାବେ ଥାଆନ୍ତି ଏବଂ ସହଜରେ ବାରି ହୋଇଯାଆନ୍ତି, ତାହାକୁ ଅସମଜାତୀୟ ମିଶ୍ରଣ କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣ: ବାଲି ଓ ଲୁଣର ମିଶ୍ରଣ। 🏖️

ଉତ୍ତର: ଦ୍ରବଣର ଦୁଇଟି ଉପାଦାନ ହେଲା: ଦ୍ରାବକ (Solvent) ଯାହା ଅଧିକ ପରିମାଣରେ ଥାଏ ଏବଂ ଦ୍ରବ (Solute) ଯାହା କମ୍ ପରିମାଣରେ ଥାଏ। 🧪

ଉତ୍ତର: ଆଲୋକ ରଶ୍ମି ଏକ କଲଏଡ୍ ଦ୍ରବଣ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଗଲାବେଳେ କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ଆଲୋକର ବିଚ୍ଛୁରଣ ଘଟେ ଏବଂ ଆଲୋକର ଗତିପଥ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ। ଏହାକୁ ଟିଣ୍ଡାଲ୍ ପ୍ରଭାବ କୁହାଯାଏ। 🔦

ଉତ୍ତର: ଦୁଇ ବା ତତୋଧିକ ଧାତୁ, କିମ୍ବା ଧାତୁ ଓ ଅଧାତୁର ସମଜାତୀୟ ମିଶ୍ରଣକୁ ମିଶ୍ରଧାତୁ କୁହାଯାଏ ଯାହାକୁ ଭୌତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଅଲଗା କରିହେବ ନାହିଁ। ଉଦାହରଣ: ପିତ୍ତଳ। 🎺

ଉତ୍ତର: ଯେତେବେଳେ ବିକ୍ଷେପଣ ମାଧ୍ୟମ ଗ୍ୟାସ୍ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ବିକ୍ଷେପିତ ପ୍ରାବସ୍ଥା ତରଳ ବା କଠିନ ହୋଇଥାଏ, ସେହି କଲଏଡ୍ କୁ ଏରୋସଲ୍ କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣ: କୁହୁଡ଼ି। 🌫️

ଉତ୍ତର: ଦ୍ରବଣରୁ କଠିନ ପଦାର୍ଥକୁ ବିଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଫଟିକ ଆକାରରେ ପୃଥକ କରିବା ପ୍ରଣାଳୀକୁ ସ୍ଫଟିକୀକରଣ କୁହାଯାଏ। 💎

ଉତ୍ତର: କାଳିରେ ଥିବା ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ (Dyes) କୁ ପୃଥକ କରିବା ପାଇଁ କ୍ରୋମାଟୋଗ୍ରାଫି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। 🎨

ଉତ୍ତର: ଯେଉଁ ମୌଳିକଗୁଡ଼ିକ ଧାତୁ ଏବଂ ଅଧାତୁ ଉଭୟଙ୍କର କିଛି ଗୁଣ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଉପଧାତୁ କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣ: ବୋରନ୍, ସିଲିକନ୍। 💻

ଉତ୍ତର: କ୍ଷୀରରୁ ଲହୁଣୀ ବାହାର କରିବା ପାଇଁ ଏବଂ ରକ୍ତ ଓ ମୂତ୍ର ପରୀକ୍ଷାଗାରରେ କେନ୍ଦ୍ରାପସାରଣ ଯନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର ହୁଏ। 🩸

ଉତ୍ତର: ଏକ କଠିନ ପଦାର୍ଥ ତରଳରେ ପରିଣତ ନହୋଇ ସିଧାସଳଖ ଗ୍ୟାସୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ରୂପାନ୍ତରିତ ହେବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ବପାତନ କୁହାଯାଏ। ☁️

ଉତ୍ତର: ପରସ୍ପର ସହ ମିଶୁନଥିବା ଦୁଇଟି ତରଳ ପଦାର୍ଥକୁ (ଯଥା: ତେଲ ଓ ଜଳ) ସେମାନଙ୍କର ସାନ୍ଦ୍ରତା ଅନୁସାରେ ପୃଥକ କରିବା ପାଇଁ ଏହା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। 🛢️

ଉତ୍ତର: ଯେଉଁ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ପଦାର୍ଥର କେବଳ ଭୌତିକ ଗୁଣ ବା ଅବସ୍ଥା ବଦଳେ କିନ୍ତୁ କୌଣସି ନୂଆ ପଦାର୍ଥ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ନାହିଁ, ତାହାକୁ ଭୌତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ କୁହାଯାଏ। 🧊

ଉତ୍ତର: ଯେଉଁ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ପଦାର୍ଥର ରାସାୟନିକ ସଂଯୁକ୍ତି ବଦଳିଯାଏ ଏବଂ ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୂଆ ପଦାର୍ଥ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ତାହାକୁ ରାସାୟନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ କୁହାଯାଏ। 🔥

ଉତ୍ତର: ଯୌଗିକରେ ଥିବା ମୌଳିକଗୁଡ଼ିକ ସର୍ବଦା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବସ୍ତୁତ୍ଵ ଅନୁପାତରେ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ ରହିଥାନ୍ତି। ⚗️

ଉତ୍ତର: ଗାଢ଼ତା = (ଦ୍ରବର ବସ୍ତୁତ୍ଵ / ଦ୍ରବଣର ବସ୍ତୁତ୍ଵ) × 100 🧮

ଉତ୍ତର: ଯେତେବେଳେ କଲଏଡ୍ ର ବିକ୍ଷେପଣ ମାଧ୍ୟମ ଏବଂ ବିକ୍ଷେପିତ ପ୍ରାବସ୍ଥା ଉଭୟ ତରଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଆନ୍ତି, ତାହାକୁ ଇମଲସନ୍ କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣ: କ୍ଷୀର। 🥛

ଉତ୍ତର: ବାୟୁରେ ବିଭିନ୍ନ ଗ୍ୟାସ୍ ନିଜର ମୂଳ ଗୁଣ ବଜାୟ ରଖନ୍ତି ଏବଂ ଏଗୁଡ଼ିକର କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରାସାୟନିକ ଅନୁପାତ ନଥାଏ। ତେଣୁ ଏହା ଏକ ମିଶ୍ରଣ। 💨

■ ବିଭାଗ ଖ: ୩ ମାର୍କ ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର (3 Marks Questions) 📝

1. ଦ୍ରବଣ ଓ ସସ୍‌ପେନ୍‌ସନ୍ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ।

ଉତ୍ତର:

• ଦ୍ରବଣ ଏକ ସମଜାତୀୟ ମିଶ୍ରଣ, କିନ୍ତୁ ସସ୍‌ପେନ୍‌ସନ୍ ଏକ ଅସମଜାତୀୟ ମିଶ୍ରଣ।

• ଦ୍ରବଣର କଣିକା ଖାଲି ଆଖିରେ ଦିଶେନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସସ୍‌ପେନ୍‌ସନ୍ ର କଣିକା ଖାଲି ଆଖିରେ ଦେଖାଯାଏ।

• ଦ୍ରବଣ ଟିଣ୍ଡାଲ୍ ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଏ ନାହିଁ, ମାତ୍ର ସସ୍‌ପେନ୍‌ସନ୍ ଟିଣ୍ଡାଲ୍ ପ୍ରଭାବ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ।

2. ଧାତୁ ଓ ଅଧାତୁ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଲେଖ।

ଉତ୍ତର:

• ଧାତୁଗୁଡ଼ିକର ଔଜ୍ଜ୍ୱଲ୍ୟ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଅଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ ଚକଚକ କରନ୍ତି ନାହିଁ।

• ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ତାପ ଓ ବିଦ୍ୟୁତର ସୁପରିବାହୀ, ଅଥଚ ଅଧାତୁଗୁଡ଼ିକ କୁପରିବାହୀ ଅଟନ୍ତି।

• ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ନମନୀୟ ଓ ତନ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଅଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ଭଙ୍ଗୁର ଅଟନ୍ତି।

3. ଯୌଗିକ ଓ ମିଶ୍ରଣ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ।

ଉତ୍ତର:

• ମିଶ୍ରଣରେ ଉପାଦାନର ଅନୁପାତ ଯେକୌଣସି ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଯୌଗିକରେ ମୌଳିକଗୁଡ଼ିକର ଅନୁପାତ ସ୍ଥିର ଥାଏ।

• ମିଶ୍ରଣ ତାହାର ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକର ଗୁଣ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ, ମାତ୍ର ଯୌଗିକ ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୂତନ ଗୁଣ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ।

• ମିଶ୍ରଣକୁ ଭୌତିକ ପ୍ରଣାଳୀରେ ଅଲଗା କରିହେବ, କିନ୍ତୁ ଯୌଗିକକୁ କେବଳ ରାସାୟନିକ ପ୍ରଣାଳୀରେ ଭାଙ୍ଗିହେବ।

4. କଲଏଡ୍ ର ତିନୋଟି ଗୁଣ ଲେଖ।

ଉତ୍ତର:

• ଏହା ଦେଖିବାକୁ ସମଜାତୀୟ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତରେ ଏକ ଅସମଜାତୀୟ ମିଶ୍ରଣ ଅଟେ।

• ଏହାର କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ଖାଲି ଆଖିରେ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ।

• ଏହା ଆଲୋକ ରଶ୍ମିକୁ ବିଚ୍ଛୁରିତ କରି ଟିଣ୍ଡାଲ୍ ପ୍ରଭାବ ସୃଷ୍ଟି କରେ।

  5. ସସ୍‌ପେନ୍‌ସନ୍ ର ତିନୋଟି ଗୁଣ ଲେଖ।

ଉତ୍ତର:

• ଏହା ଏକ ଅସମଜାତୀୟ ମିଶ୍ରଣ।

• ଏହାର କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ବଡ଼ ଓ ଖାଲି ଆଖିରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି।

• ଏହାକୁ କିଛି ସମୟ ରଖିଦେଲେ କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ତଳେ ବସିଯାଆନ୍ତି (ଏହା ଅସ୍ଥାୟୀ)।

  
  6. ଦ୍ରବଣର ତିନୋଟି ଗୁଣ ଲେଖ।

ଉତ୍ତର:

• ଏହା ଏକ ସମଜାତୀୟ ମିଶ୍ରଣ।

• ଏହାର କଣିକାଗୁଡ଼ିକର ବ୍ୟାସ 1 nm ରୁ ମଧ୍ୟ କମ୍ ଥାଏ (ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର)।

• ପରିସ୍ରବଣ (Filtration) ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଦ୍ରବଣରୁ ଦ୍ରବକୁ ପୃଥକ କରିହେବ ନାହିଁ।

  
  7. ସନ୍ତୃପ୍ତ (Saturated) ଓ ଅସନ୍ତୃପ୍ତ (Unsaturated) ଦ୍ରବଣ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କ'ଣ?

ଉତ୍ତର:

ଗୋଟିଏ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତାପମାତ୍ରାରେ ଯେଉଁ ଦ୍ରବଣରେ ଆଉ ଅଧିକ ଦ୍ରବ ମିଶାଇବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ତାହାକୁ ସନ୍ତୃପ୍ତ ଦ୍ରବଣ କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଯଦି ଦ୍ରବଣରେ ଆହୁରି ଦ୍ରବ ମିଶାଇବାର କ୍ଷମତା ଥାଏ, ତେବେ ତାହାକୁ ଅସନ୍ତୃପ୍ତ ଦ୍ରବଣ କୁହାଯାଏ। ତାପମାତ୍ରା ବଢାଇଲେ ସନ୍ତୃପ୍ତ ଦ୍ରବଣ ଅସନ୍ତୃପ୍ତ ହୋଇପାରେ।

ଉତ୍ତର:

• ପରସ୍ପର ମିଶିଯାଉଥିବା ଦୁଇଟି ତରଳ ଯାହାର ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ 25K ରୁ ଅଧିକ ଥାଏ, ସେଠାରେ ସାଧାରଣ ପାତନ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ।

• କିନ୍ତୁ ଯଦି ଦୁଇଟି ତରଳର ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ 25K ରୁ କମ୍ ଥାଏ, ତେବେ ସେଠାରେ ଆଂଶିକ ପାତନ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ଯେଉଁଥିରେ 'ଫ୍ରାକ୍ସନେଟିଂ କଲମ୍' ଲାଗିଥାଏ।

9. ସମୁଦ୍ର ଜଳରୁ ଶୁଦ୍ଧ ଲୁଣ ପାଇବା ପାଇଁ ବାଷ୍ପୀଭବନ ଅପେକ୍ଷା ସ୍ଫଟିକୀକରଣ କାହିଁକି ଉନ୍ନତ?

ଉତ୍ତର:

କାରଣ ବାଷ୍ପୀଭବନରେ ତରଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଖିଗଲା ପରେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଅଶୁଦ୍ଧତା କଠିନ ସହ ଲାଗିରହିପାରେ ବା ଗରମ ଯୋଗୁଁ ନଷ୍ଟ ହୋଇପାରେ। ମାତ୍ର ସ୍ଫଟିକୀକରଣ ପ୍ରଣାଳୀରେ ଶୁଦ୍ଧ କଠିନ ପଦାର୍ଥଟି ସ୍ଫଟିକ ଆକାରରେ ଅଲଗା ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଅଶୁଦ୍ଧତା ଦ୍ରବଣରେ ହିଁ ରହିଯାଏ।

ଉତ୍ତର:

ଏଥିପାଇଁ କେନ୍ଦ୍ରାପସାରଣ (Centrifugation) ପ୍ରଣାଳୀ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ମିଶ୍ରଣକୁ ଅତି ଦ୍ରୁତ ବେଗରେ ଘୂରାଇଲେ ଭାରୀ କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ତଳେ ବସିଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ହାଲୁକା ସର ବା ଲହୁଣୀ ଅଂଶ ଉପରକୁ ଉଠିଆସେ, ଯାହାକୁ ସହଜରେ ଅଲଗା କରାଯାଏ।

ଉତ୍ତର:

କାଳି ହେଉଛି ଜଳ ଓ ରଙ୍ଗର ଏକ ମିଶ୍ରଣ। ଏହାକୁ ବାଷ୍ପୀଭବନ ପ୍ରଣାଳୀରେ ଅଲଗା କରିହେବ। ପାଣି ଥିବା ବିକର ଉପରେ ଏକ ୱାଚ୍ ଗ୍ଲାସ୍ ରଖି ସେଥିରେ କାଳି ପକାଇ ଗରମ କରାଯାଏ। ପାଣି ବାଷ୍ପ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ରଙ୍ଗ ଅବଶେଷ ରୂପେ ରହିଯାଏ।

ଉତ୍ତର:

ମିଶ୍ରଧାତୁକୁ ମିଶ୍ରଣ କୁହାଯାଏ କାରଣ: (i) ଏହା ନିଜ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକର ମୂଳ ଗୁଣ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ (ଯଥା- ପିତ୍ତଳରେ ତମ୍ବାର ଗୁଣ ଥାଏ)। (ii) ଏହାର ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅନୁପାତରେ ମିଶାଯାଇପାରିବ (ଏହା ସ୍ଥିର ନୁହେଁ)।

ଉତ୍ତର:

• ଭୌତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତୀ ଅଟେ, କିନ୍ତୁ ରାସାୟନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତୀ ଅଟେ।

• ଭୌତିକରେ ନୂଆ ପଦାର୍ଥ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏନାହିଁ, ମାତ୍ର ରାସାୟନିକରେ ନୂଆ ପଦାର୍ଥ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

• ଭୌତିକରେ ଶକ୍ତିର ବିଶେଷ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏନି, କିନ୍ତୁ ରାସାୟନିକରେ ଶକ୍ତି ନିର୍ଗତ ବା ଶୋଷିତ ହୁଏ।

14. ଟିଣ୍ଡାଲ୍ ପ୍ରଭାବ କିପରି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଓ ଏହାର ଦୁଇଟି ଉଦାହରଣ ଦିଅ।

ଉତ୍ତର:

କଲଏଡ୍ କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ଆକାରରେ ଟିକେ ବଡ଼ ହୋଇଥିବାରୁ ସେମାନେ ନିଜ ଉପରେ ପଡୁଥିବା ଆଲୋକ ରଶ୍ମିକୁ ଚାରିଆଡ଼େ ବିଚ୍ଛୁରିତ କରନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଟିଣ୍ଡାଲ୍ ପ୍ରଭାବ କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣ: ଘନ ଜଙ୍ଗଲରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ପଡିବା, ଅନ୍ଧାର ଘର କଣା ଦେଇ ଆଲୋକ ଆସିବା।

ଉତ୍ତର:

• ବସ୍ତୁତ୍ଵ / ବସ୍ତୁତ୍ଵ ଶତକଡ଼ା = (ଦ୍ରବର ବସ୍ତୁତ୍ଵ / ଦ୍ରବଣର ବସ୍ତୁତ୍ଵ) × 100

• ବସ୍ତୁତ୍ଵ / ଆୟତନ ଶତକଡ଼ା = (ଦ୍ରବର ବସ୍ତୁତ୍ଵ / ଦ୍ରବଣର ଆୟତନ) × 100

■ ବିଭାଗ ଗ: ୪ ମାର୍କ ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର (4 Marks Questions) 📝

1. ପରସ୍ପର ସହ ମିଶିଯାଉଥିବା ଦୁଇଟି ତରଳ ପଦାର୍ଥକୁ (ଯଥା- ଏସିଟୋନ୍ ଓ ଜଳ) କିପରି ପୃଥକ କରିବ? ପାତନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବର୍ଣ୍ଣନା କର।

ଉତ୍ତର:

ପରସ୍ପର ସହ ମିଶିଯାଉଥିବା ଏବଂ ଯେଉଁମାନଙ୍କର ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ (Boiling points) ରେ 25K ରୁ ଅଧିକ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଥାଏ, ସେମାନଙ୍କୁ ପାତନ (Distillation) ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ପୃଥକ କରାଯାଏ।

• ପ୍ରଥମେ ଏସିଟୋନ୍ ଏବଂ ଜଳର ମିଶ୍ରଣକୁ ଏକ ପାତନ ଫ୍ଲାସ୍କରେ ନିଆଯାଏ ଏବଂ ଏହାକୁ ଏକ ୱାଟର କଣ୍ଡେନ୍‌ସର ସହିତ ଲଗାଯାଏ।

• ମିଶ୍ରଣକୁ ଗରମ କଲେ, ଏସିଟୋନ୍ ର ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ କମ୍ ଥିବାରୁ (56°C) ତାହା ପ୍ରଥମେ ଫୁଟି ବାଷ୍ପରେ ପରିଣତ ହୁଏ।

• ଏହି ବାଷ୍ପ କଣ୍ଡେନ୍‌ସର ଦେଇ ଗଲାବେଳେ ଥଣ୍ଡା ହୋଇ ପୁଣି ତରଳ ଏସିଟୋନ୍ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପାତ୍ରରେ ସଂଗୃହିତ ହୁଏ।

• ଜଳର ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ ଅଧିକ (100°C) ଥିବାରୁ ଏହା ଫ୍ଲାସ୍କ ଭିତରେ ରହିଯାଏ।

2. ଆଂଶିକ ପାତନ (Fractional distillation) ପ୍ରଣାଳୀ ବ୍ୟବହାର କରି ବାୟୁରୁ କିପରି ବିଭିନ୍ନ ଗ୍ୟାସ୍ ପୃଥକ କରାଯାଏ?

ଉତ୍ତର:

ବାୟୁ ଏକ ସମଜାତୀୟ ମିଶ୍ରଣ। ଏହାର ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ଆଂଶିକ ପାତନ ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ କରାଯାଏ:

• ସଂପୀଡ଼ନ ଓ ଶୀତଳୀକରଣ: ପ୍ରଥମେ ବାୟୁକୁ ଉଚ୍ଚ ଚାପ ଦେଇ ସଂପୀଡ଼ିତ କରାଯାଏ ଓ ତାପମାତ୍ରା କମାଇ ଥଣ୍ଡା କରାଯାଏ, ଯାହାଫଳରେ ଏହା 'ତରଳ ବାୟୁ' ରେ ପରିଣତ ହୁଏ।

• ଆଂଶିକ ପାତନ: ଏହି ତରଳ ବାୟୁକୁ ଆଂଶିକ ପାତନ ସ୍ତମ୍ଭରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଗରମ କରାଯାଏ।

• ପୃଥକୀକରଣ: ବିଭିନ୍ନ ଗ୍ୟାସର ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ ଅଲଗା ଥିବାରୁ ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଉଚ୍ଚତାରେ ଅଲଗା ହୁଅନ୍ତି। ଯବକ୍ଷାରଜାନର ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ ସବୁଠାରୁ କମ୍ (-196°C) ଥିବାରୁ ଏହା ପ୍ରଥମେ ବାହାରେ, ତା'ପରେ ଆର୍ଗନ୍ ଏବଂ ଶେଷରେ ଅମ୍ଳଜାନ (-183°C) ବାହାରି ଆସେ।

ଉତ୍ତର:

• କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା: ଏହା ମିଶ୍ରଣର ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ସେମାନଙ୍କର 'ଦ୍ରବଣୀୟତା' ଅନୁସାରେ ପୃଥକ କରେ। ଯେତେବେଳେ କ୍ରୋମାଟୋଗ୍ରାଫି ପେପରରେ କାଳି ବୁନ୍ଦା ଦେଇ ଦ୍ରାବକ (ଜଳ) ରେ ବୁଡ଼ାଯାଏ, ଜଳ ଉପରକୁ ଉଠେ। କାଳିରେ ଥିବା ଯେଉଁ ରଙ୍ଗ ଜଳରେ ଅଧିକ ଦ୍ରବଣୀୟ, ତାହା ଶୀଘ୍ର ଉପରକୁ ଉଠିଯାଏ ଏବଂ କମ୍ ଦ୍ରବଣୀୟ ରଙ୍ଗ ତଳେ ରହିଯାଏ, ଫଳରେ ରଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଅଲଗା ସ୍ତର ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।

• ପ୍ରୟୋଗ: ଏହା କାଳିରୁ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ବାହାର କରିବା ପାଇଁ, ଫୁଲ ପାଖୁଡ଼ାରୁ ରଙ୍ଗଣୀ ପୃଥକ କରିବା ପାଇଁ ଏବଂ ରକ୍ତରୁ ନିଶାଦ୍ରବ୍ୟ (Drugs) ଅଲଗା କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ।

4. ମୌଳିକ (Elements) କ'ଣ? ଏହାର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରଭେଦ (ଧାତୁ, ଅଧାତୁ, ଉପଧାତୁ) ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କର।

ଉତ୍ତର:

ମୌଳିକ ହେଉଛି ପଦାର୍ଥର ସେହି ସର୍ବନିମ୍ନ ରୂପ ଯାହାକୁ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଆହୁରି ସରଳ ପଦାର୍ଥରେ ବିଭାଜିତ କରିହେବ ନାହିଁ। ଏହାର ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ଭାଗ ଅଛି:

• ଧାତୁ (Metals): ଏଗୁଡ଼ିକର ଚମକ ଥାଏ, ତାପ ଓ ବିଦ୍ୟୁତର ସୁପରିବାହୀ ଅଟନ୍ତି, ନମନୀୟ ଏବଂ ତନ୍ୟ ଅଟନ୍ତି। ପିଟିଲେ ନାଦ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। (ଉଦାହରଣ: ସୁନା, ଲୁହା, ତମ୍ବା)।

• ଅଧାତୁ (Non-metals): ଏଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ହୋଇଥାନ୍ତି, ତାପ ଓ ବିଦ୍ୟୁତର କୁପରିବାହୀ ଅଟନ୍ତି ଏବଂ ଭଙ୍ଗୁର ଅଟନ୍ତି। (ଉଦାହରଣ: ଅମ୍ଳଜାନ, କାର୍ବନ୍, କ୍ଲୋରିନ୍)।

• ଉପଧାତୁ (Metalloids): ଯେଉଁ ମୌଳିକଗୁଡ଼ିକ ଧାତୁ ଏବଂ ଅଧାତୁ ଉଭୟଙ୍କର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଗୁଣ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି। (ଉଦାହରଣ: ବୋରନ୍, ସିଲିକନ୍, ଜର୍ମାନିୟମ୍)।