📖 ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀ (Exercise Q&A)

1. ନିମ୍ନଲିଖୂତ ପୃଥକୀକରଣ ପାଇଁ କେଉଁ ପୃଥକୀକରଣ କୌଶଳ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଏ ? ⚙️

(a) ସୋଡ଼ିୟମ କ୍ଲୋରାଇଡ୍‌ର ଜଳରେ ଏହାର ଦ୍ରବଣରୁ ପୃଥକୀକରଣ :

ଉତ୍ତର: ବାଷ୍ପୀଭବନ (Evaporation) ♨️

(b) ସୋଡ଼ିୟମ୍‌ କ୍ଲୋରାଇଡ଼ ଓ ଏମୋନିୟମ କ୍ଲୋରାଇଡ଼ର ମିଶ୍ରଣରୁ ଏମୋନିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ଼ର ପୃଥକୀକରଣ :

ଉତ୍ତର: ଊର୍ଦ୍ଧ୍ବପାତନ (Sublimation) ☁️

(c) ଗୋଟିଏ କାରର ଇଞ୍ଜିନ୍ ତେଲରେ ରହିଯାଇଥିବା ଛୋଟ ଛୋଟ ଧାତୁଖଣ୍ଡମାନଙ୍କର ପୃଥକୀକରଣ :

ଉତ୍ତର: ପରିସ୍ରବଣ ବା ଛାଣିବା (Filtration) 🗜️

(d) ଫୁଲ ପାଖୁଡ଼ାର ନିର୍ଯାସରୁ (extract) ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଣକଣା (ଉପାଦାନ)ର ପୃଥକୀକରଣ :

ଉତ୍ତର: କ୍ରୋମାଟୋଗ୍ରାଫି (Chromatography) 🌸

(e) ଦହିରୁ ଲହୁଣୀର ପୃଥକୀକରଣ :

ଉତ୍ତର: କେନ୍ଦ୍ରାପସାରଣ (Centrifugation) 🧈

(f) ପାଣିରୁ ତେଲର ପୃଥକୀକରଣ :

ଉତ୍ତର: ପୃଥକୀକରଣ କାହାଳୀ (Separating Funnel) 🛢️

(g) ଚାହାରୁ ଚାହାପତ୍ରର ପୃଥକୀକରଣ :

ଉତ୍ତର: ପରିସ୍ରବଣ ବା ଛାଣିବା (Filtration) ☕

(h) ବାଲିରୁ ଲୁହା ପିନ୍‌ର ପୃଥକୀକରଣ :

ଉତ୍ତର: ଚୁମ୍ବକୀୟ ପୃଥକୀକରଣ (Magnetic Separation) 🧲

(i) ଗହମଦାନାରୁ ଚୋପାର ପୃଥକୀକରଣ :

ଉତ୍ତର: ଉଡ଼ାଇବା ବା ଝାଡିବା (Winnowing) 🌾

(j) ଜଳରେ ଭାସୁଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ପଙ୍କ କଣିକାମାନଙ୍କର ପୃଥକୀକରଣ :

ଉତ୍ତର: ଆଲମ୍ ଦ୍ୱାରା ଅବକ୍ଷେପଣ (Loading / Coagulation) ଏବଂ ପରିସ୍ରବଣ 💧

2. ଦ୍ରବଣ, ଦ୍ରାବକ, ଦ୍ରବ, ମିଳେଇଯିବା, ଦ୍ରବୀଭୂତ, ଅଦ୍ରବୀଭୂତ, ଛାଣିବା ଓ ବଳକା ଅଂଶ (ଅବଶେଷ) ଇତ୍ୟାଦି ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରି ଚାହା ପ୍ରସ୍ତୁତିର ସୋପାନଗୁଡ଼ିକ ଲେଖ । 🍵

ଉତ୍ତର:

ପ୍ରଥମେ ଗୋଟିଏ ପାତ୍ରରେ କିଛି ଜଳ ନିଅ ଯାହାକି ଏକ ଦ୍ରାବକ (Solvent) ଅଟେ । ଜଳକୁ ଗରମ କର ଏବଂ ସେଥିରେ ଚାହା ପତି ମିଶାଅ ଯାହା ଜଳରେ ଅଦ୍ରବୀଭୂତ (Insoluble) ଅଟେ । ଏବେ ସେଥିରେ କ୍ଷୀର ଏବଂ ଚିନି ପକାଅ ଯାହା ଏକ ଦ୍ରବ (Solute) ଏବଂ ଏହା ଜଳରେ ସହଜରେ ମିଳେଇଯାଏ ବା ଦ୍ରବୀଭୂତ (Soluble) ହୋଇଯାଏ । ସବୁ ମିଶି ଏକ ଦ୍ରବଣ (Solution) ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲା । ଶେଷରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଚାହାକୁ ଏକ ଛଣା ସାହାଯ୍ୟରେ ଛାଣିଦିଅ ଏବଂ ଛଣା ଉପରେ ରହିଯାଇଥିବା ବଳକା ଅଂଶ (Residue) କୁ ଅଲଗା କର ।

3. ବନ୍ଦନା ବିଭିନ୍ନ ତାପମାତ୍ରାରେ ତିନୋଟି ଭିନ୍ନ ପଦାର୍ଥର ଦ୍ରବଣୀୟତା ପରୀକ୍ଷା କଲା ଓ ନିମ୍ନରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ତ‌ଥ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସଂଗ୍ରହ କଲା । ଏହି ତଥ୍ୟକୁ ଆଧାର କରି ନିମ୍ନ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦିଅ: 📊

(a) 313K ତାପମାତ୍ରାରେ 50 ଗ୍ରାମ ଜଳରେ ପୋଟାସିୟମ ନାଇଟ୍ରେଟ୍‌ର ଏକ ପୃକ୍ତ ଦ୍ରବଣ ତିଆରି ପାଇଁ କେତେ ବସ୍ତୁତ୍ଵର ପୋଟାସିୟମ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ ଆବଶ୍ୟକ ହେବ ?

ଉତ୍ତର: ତଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ 313K ରେ 100 ଗ୍ରାମ୍ ଜଳରେ ପୃକ୍ତ ଦ୍ରବଣ ପାଇଁ 62 ଗ୍ରାମ୍ ପୋଟାସିୟମ୍ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ। ତେଣୁ 50 ଗ୍ରାମ୍ ଜଳ ପାଇଁ ଏହାର ଅଧା ଅର୍ଥାତ୍ 62 / 2 = 31 ଗ୍ରାମ୍ ଆବଶ୍ୟକ ହେବ।

(b) 353K ତାପମାତ୍ରାରେ ବନ୍ଦନା ପୋଟାସିୟମ କ୍ଲୋରାଇଡ୍‌ର ଏକ ଦ୍ରବଣ ଜଳରେ ତିଆରି କଲା ଏବଂ ସାଧାରଣ ତାପମାତ୍ରାରେ ଥଣ୍ଡା କରିବାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲା । ଦ୍ରବଣଟି ଥଣ୍ଡା ହେଲାପରେ ସେ କ’ଣ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କଲା ବୁଝାଅ ।

ଉତ୍ତର: ଦ୍ରବଣଟି ଥଣ୍ଡା ହେଲେ ପୋଟାସିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ର ଦ୍ରବଣୀୟତା (Solubility) ହ୍ରାସ ପାଇବ । ଫଳରେ ଅତିରିକ୍ତ ଦ୍ରବଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଫଟିକ (Crystals) ଆକାରରେ ଅଲଗା ହୋଇ ତଳେ ବସିଯିବା ସେ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରିବ ।

(c) 293K ରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲବଣର ଦ୍ରବଣୀୟତା କଳନା କର । ଏହି ତାପମାତ୍ରାରେ କେଉଁ ଲବଣର ଦ୍ରବଣୀୟତା ସର୍ବାଧ‌ିକ ?

ଉତ୍ତର: 293K ତାପମାତ୍ରାରେ ଲବଣଗୁଡ଼ିକର ଦ୍ରବଣୀୟତା ହେଉଛି: ପୋଟାସିୟମ୍ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ (32g), ସୋଡ଼ିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ (36g), ପୋଟାସିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ (35g) ଏବଂ ଏମୋନିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ (37g) । ତେଣୁ ଏହି ତାପମାତ୍ରାରେ ଏମୋନିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ର ଦ୍ରବଣୀୟତା ସର୍ବାଧିକ (37g) ଅଟେ ।

(d) ଏକ ଲବଣର ଦ୍ରବଣୀୟତା ଉପରେ ତାପମାତ୍ରା ପରିବର୍ତ୍ତନର କ'ଣ ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିଥାଏ ?

ଉତ୍ତର: ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ସାଧାରଣତଃ ଲବଣମାନଙ୍କର ଦ୍ରବଣୀୟତା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥାଏ ଏବଂ ତାପମାତ୍ରା କମିଲେ ଦ୍ରବଣୀୟତା ହ୍ରାସ ପାଇଥାଏ ।

4. ନିମ୍ନଲିଖତ ଗୁଡ଼ିକୁ ଉଦାହରଣ ଦେଇ ବୁଝାଅ । 📝

(a) ପୃକ୍ତ ଦ୍ରବଣ (Saturated Solution) :

ଉତ୍ତର: କୌଣସି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତାପମାତ୍ରାରେ ଗୋଟିଏ ଦ୍ରବଣରେ ଯେତେବେଳେ ଆଉ ଅଧିକ ଦ୍ରବ (solute) ମିଶାଇବା ସମ୍ଭବ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେହି ଦ୍ରବଣକୁ ପୃକ୍ତ ଦ୍ରବଣ କୁହାଯାଏ ।

(b) ବିଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥ (Pure Substance) :

ଉତ୍ତର: ଯେଉଁ ପଦାର୍ଥ କେବଳ ଗୋଟିଏ ପ୍ରକାରର କ୍ଷୁଦ୍ର କଣିକାକୁ (ଅଣୁ ବା ପରମାଣୁ) ନେଇ ଗଠିତ ଏବଂ ଯାହାର ସମସ୍ତ ଅଂଶର ରାସାୟନିକ ପ୍ରକୃତି ସମାନ, ତାହାକୁ ବିଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥ କୁହାଯାଏ ।

(c) କଲଏଡ଼ (Colloid) :

ଉତ୍ତର: ଏହା ଏକ ଅସମଜାତୀୟ ମିଶ୍ରଣ ଯାହାର କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ଏତେ ଛୋଟ ଯେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଖାଲି ଆଖିରେ ଦେଖିହୁଏ ନାହିଁ କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଆଲୋକ ରଶ୍ମିକୁ ବିଚ୍ଛୁରିତ କରିପାରନ୍ତି (ଟିଣ୍ଡାଲ୍ ପ୍ରଭାବ ଦେଖାନ୍ତି) ।

(d) ସସ୍ପେନ୍‌ସନ (Suspension) :

ଉତ୍ତର: ଏହା ଏକ ଅସମଜାତୀୟ ମିଶ୍ରଣ ଯେଉଁଥିରେ ଦ୍ରବର କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ରବୀଭୂତ ନହୋଇ ମାଧ୍ୟମରେ ଭାସମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାନ୍ତି ଓ ଖାଲି ଆଖିରେ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି ।